author's copyright TRẦN XUÂN AN

         12 tháng 3 HB6 (2006) /  07 tháng 4 HB6 ( 2006 )

05/01/07

           

 

 

      Lời thưa

 

      Tệp 1

 

      Tệp 2

 

      Tệp 3

 

      Tệp 4

 

      Tệp 5

 

      Tệp 6

 

      Tệp 7

 

      Tệp 8

 

      Tệp 9

 

      Tệp 10

 

      Tệp 11

 

      Tệp 12

 

      Phụ lục

 

 

 

 

 

 

 

                               

  

Xem:

     

http://tranxuanantsbnnvt.blogspot.com/

http://tranxuanantsbnnvt2.blogspot.com/

 

 

 

TRẦN XUÂN AN

                                                                                                         

                

 

 

                                              

 

 

                                                                                              

 

 

 

                                                  

                                                                                                      

 

                 

TIỂU SỬ

BIÊN NIÊN

 

KỲ VĨ

PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN

NGUYỄN VĂN TƯỜNG 

(1824 - 1886)

 

                             

 

 

                                                             

 

                             

 

 

 

 

 

                                                                                                                    

 

 

         Tệp 9    

 

TRẦN XUÂN AN 

(biên soạn)

 

TIỂU SỬ BIÊN NIÊN 

K̀ VĨ PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN 

NGUYỄN VĂN TƯỜNG

(1824 – 1886)

 “kẻ thù lớn nhất

của chủ nghĩa thực dân Pháp”   

(tiếp theo)

 (Tệp 9)

         (chương tám / phần 2 / c̣n tiếp)

 

 H. CHƯƠNG TÁM  (phần 2)

(tiếp theo tệp 8, phần 1, chương tám)

 

++ Vua Kiến Phúc ốm từ tháng 4 âl., Giáp thân (1884) năm nay. Sau đó, vua lại khỏe. Ngày mùng 7 tháng sáu âl. tháng này, vua ngự ở điện Văn Minh; đ́nh thần chầu mừng; vua ban thưởng. Liền đó, vua trở bệnh. Ngày mùng 10 (cách ngày ngự chầu chỉ 3 hôm), bệnh vua trở nên nguy kịch, và mất vào giờ ngọ (11 – 13 giờ trưa) tại chính tẩm điện Càn Thành. Hoàng thái phi cho vời Miên Định, Hồng Hưu, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, Phạm Thận Duật đến để truyền di chúc: Lập Ưng Lịch, em ruột của vua Kiến Phúc, làm vua nối ngôi. Tất cả tôn nhân, đ́nh thần tâu lên Từ Dũ, Khiêm hoàng hậu Vũ thị; rồi cùng rước Ưng Lịch vào cư tang, làm tự quân.

Kiến Phúc được thờ ở Thế miếu (vua chính thống, ngang với các tiên đế: Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị…), vào đời Thành Thái (năm thứ 6 [1894]).

(sđd., tr. 150 – 151).

++ Ngày 12 tháng 6 âl., Giáp thân (1884), Ưng Lịch lên ngôi ở điện Thái Ḥa, lấy niên hiệu Hàm Nghi. Ưng Lịch được sinh ra đời vào ngày 17 tháng 02 âl., Tự Đức năm thứ 24, Tân mùi (1871). Mẹ ruột của Ưng Lịch (Hàm Nghi) là Phan Thị Nhàn.

(sđd., tr. 153 – 154).

++ Vẫn như lệ trước, sắc dụ quy định: Mọi phiến tấu ở các nha 6 bộ và chương sớ bốn phương, trước hết phải do phụ chính Cơ mật viện đại thần (*) duyệt biện, rồi mới tấu lên cho vua nghe.

(sđd., tr. 154).

---- (*) Phụ chính Cơ mật viện đại thần gồm Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết và Phạm Thận Duật. ----

++ Lại bộ tả tham tri Bùi Ân Niên kiêm sung tham biện sự vụ Cơ mật viện; thự Binh bộ tả tham tri Nguyễn Thuật: quyền sung Nội các sự vụ. Đó là 2 người am luyện.

(sđd., tr. 155).

++ Thương bạc đại thần ở Cơ mật viện đưa thư về lễ tấn quang vua Hàm Nghi cho Lê Na (Rheinart) để y chuyển quan Mi Lô (Millot), gửi về quốc trưởng Pháp.

(sđd., tr. 155).

++ Khai phục nguyên hàm tổng đốc Định – An (Yên) cho Vũ Trọng B́nh (ông đă về quê hưu trí, 72 tuổi [*]).

(sđd., tr. 156).

---- [*] Người biên soạn (Trần Xuân An) bổ sung (2004) vào bản in vi tính năm 2001: Sinh nhật 70 tuổi vào tháng 11 âl., Nhâm ngọ (1882). (Xem lại: ĐNTL.CB., tập 35, sđd., tr. 159 – 160). Tuy nhiên, theo một tư liệu gần đây, năm Giáp thân này, ông đă 74 tuổi ta (Lê Đ́nh Lờng, Tạp chí Xưa & Nay, số 219, tháng 9-2004, tr. 30 – 31: Vũ [Vơ] Trọng B́nh, người làng Mỹ Lộc, xă An Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng B́nh, sinh năm 1807, mất năm 1898, thọ 91 tuổi). Vũ (Vơ) Trọng B́nh nhận tặng phẩm vua Tự Đức ban vào năm Nhâm ngọ (1882), nhân sinh nhật 70 tuổi chẵn của ḿnh. Chẳng lẽ Vũ Trọng B́nh không rơ tuổi chính ông? Thời ông sống, cần ǵ phải khai sai lệch tuổi! Chắc hẳn ĐNTL.CB. chính xác hơn, ở chi tiết này. ----

++ Khâm sứ Pháp Lê Na (Rheinart) cùng quan quân vào điện Thái Ḥa, dâng sớ và phẩm vật làm lễ tấn quang vua Hàm Nghi (lễ này đă được triều đ́nh tiến hành rồi, nay Pháp ngang ngược ép buộc phải làm lại!). Lê Na (Rheinart) cũng trao quốc thư của quốc trưởng Pháp, và y lại yêu cầu cho quan quân Pháp vào đóng ở Trấn B́nh đài (Mang Cá), vốn bị điều 5 của “ḥa” ước Giáp thân 1884 xem là nhượng thổ! Triều đ́nh đành chấp nhận.

(sđd., tr. 156 – 157).

++ Phụ chính đại thần bàn với Lê Na (Rheinart), thuê người Pháp quản đốc 3 chiếc thuyền của ta để chở gạo về kinh (bị điều 3 “ḥa” ước Giáp thân [1884] ràng buộc!).

(sđd., tr. 157).

++ Thượng thư Pháp Sinh Bích (Silvestre) đ̣i triệt lính tỉnh, chỉ chừa lại lính tuần, lính lệ, phu trạm, ở 4 tỉnh Bắc Kỳ.

(sđd., tr. 157).

++ Khai phục cho Nguyễn Hữu Độ, nhưng điều động về kinh làm biện lí Bộ Lại; điều chuyển Nguyễn Trọng Hợp thay Nguyễn Hữu Độ, làm quyền lí tổng đốc Hà – Ninh. Tướng Pháp Mi Lô hai lần thương thuyết, nên đành chuẩn cho cả hai viên quan này lưu lại chức cũ. Hai phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết trách Nguyễn Hữu Độ:  “xem gió chuyển buồm” !

(sđd., tr. 157 – 158).

(xem lại: sđd., tr. 130 – 131).

Đến thời điểm này, bản chất cơ hội, tay sai của Nguyễn Hữu Độ, Nguyễn Trọng Hợp đă lộ rơ.

++ Cho Ê Mô Ni Ê (Aymonier) (*), người Pháp, du khảo bác vật (truyện dân gian, vật kiến tạo…). Viện – Bạc cấp giấy đi lại, trừ các chỗ cấm.

(sđd., tr. 158).

---- (*) Xem: Inrasara (sưu tầm, phiên dịch, giới thiệu), Văn học Chăm II – Trường ca, Nxb. Văn hóa dân tộc, 1996, tr. 161 – 193: Ariya “Po Parơng” [“Quan lớn Pháp”] của Hơp Ai (tác giả người Chăm). ----

++ Tổ chức quân vơ sinh, huấn luyện vơ nghệ và bắn súng…

(sđd., tr. 158).

++ Ân khoa thi hương vơ: chuẩn cho sang năm hợp với chính khoa, lấy thêm cử nhân, tú tài vơ ở ngạch đỗ.

(sđd., tr. 158).

+++ Tháng bảy âl..

++ Tổ chức đàn chay ở chùa Linh Mụ (Huế) 7 ngày (cho vua Tự Đức).

(sđd., tr. 158).

++ Hà Nội và Mỹ Đức có những bọn cướp, nổi loạn (*). Cao Xuân Dục đánh dẹp đắc lực. Hoàng Cao Khải (tri huyện Thọ Xương, Hà Nội) phối hợp với Pháp để trấn áp. Cả hai đều được thăng hàm chức.

(sđd., tr. 159).

---- (*) Dương Hữu Quang (Tín Nghĩa hội) và Sô (So, phỉ, đă chuyển hóa, hướng thiện) được Hoàng Tá Viêm thu phục, đánh Pháp; Quốc sử quán đă ghi nhận (xem lại sđd., tr. 57). Nhưng vẫn có một số cuộc khởi nghĩa chống Pháp ngoài ṿng quản lí của triều đ́nh, bị đánh đồng với bọn trộm cướp đích thực thừa thời cơ “nước đục thả câu”, “giậu đổ b́m leo” chăng?

Khác với các cuộc nổi dậy ở Nam Kỳ, vốn được Tự Đức và đ́nh thần đánh giá rất cao (như Trương Định và nhiều cuộc khởi nghĩa ở vùng đất này), chúng ta thấy các cuộc nổi dậy (nổi loạn? khởi nghĩa?trộm cướp?...) ở Đàng Ngoài luôn là mối âu lo cho triều Nguyễn

Nói chung, trên b́nh diện khái quát, để đánh giá đúng các cuộc nổi dậy trong lịch sử thời cổ đại, trung đại và cận – hiện đại, rất cần thiết phải căn cứ vào yêu cầu khách quan của bối cảnh lịch sử (Có cần phải nổi dậy hay không? Hay chỉ là sự nổi loạn cá nhân? “Thà chết vinh c̣n hơn sống nhục” cho dù manh động, không lượng được thời, thế, cơ?); căn cứ vào “ngọn cờ”, tuyên ngôn, khẩu hiệu (ở thời Nguyễn, là ngọn cờ phù Lê, “Bắc Kỳ thuộc Pháp”…) và đặc biệt là hoạt động cụ thể (có cướp của cải để tiêu xài, làm giàu, có hà hiếp người dân lương thiện hay không?), “thành phần” (xét dưới góc độ chủng tộc, tín ngưỡng [ở thời Nguyễn là tín ngưỡng Thiên Chúa giáo…]…) của các loại “giặc”, để từ đó, chắc hẳn phải xác minh cụ thể từng trường hợp một.

Dưới thời phong kiến cổ xưa nói chung vẫn có câu truyền miệng hầu như không một ai không biết: “Được làm [:là] vua, thua làm [:là] giặc”. Và vũ khí thời xưa, vẫn c̣n thô sơ (gươm, đao, dáo, mác…), rất dễ tự chế tạo để nổi dậy. Các cuộc nổi dậy ấy, có thể là chính nghĩa (chống giặc ngoại xâm), có thể chỉ là “giặc” nổi loạn (chống bọn thống trị tàn ác), chỉ là bọn cướp của giết người đích thực… Có những trường hợp xin xếp vào loại tồn nghi. ----

++ Đặng Đức Địch: thăng thụ H́nh Bộ tả tham tri, quyền lănh thượng thư, vẫn kiêm Sử quán toản tu.

(sđd., tr. 159).

++ Tu sửa đền đài miếu mạo ở Hà Nội và các tỉnh Bắc Kỳ.

(sđd., tr. 159 – 160).

++ Lễ Ninh lăng vua Kiến Phúc. Ban dụ.

(sđd., tr. 160 – 163).

++ Mở kinh diên (giảng sách cho vua). Phụ chính đại thần và giảng quan đến chầu giảng, vâng đợi vua hỏi han.

(sđd., tr. 163).

++ Ông Ích Khiêm phạm tội (*): tự tiện đem lính theo hộ tống (50 viên), lấy công nữ, đuổi cư dân để xây nhà riêng; do đó, bị chưởng ấn tâu hặc. Bộ H́nh (do tham tri, biện lí hội đồng giữ ấn) nghị xử. Ông Ích Khiêm chết ở ngục B́nh Thuận; được khai phục Hàn lâm viện thị độc và được cấp tuất.

(sđd., tr. 163 – 164) (**).

---- (*) Đối chiếu với “Đại Nam liệt truyện”, tập 4, sđd., tr. 281: vào tháng 5 âl., Giáp thân (1884).

(**) Xem trích đoạn nguyên văn ĐNTL.CB., sđd., số tr. đă ghi trên:

 http://www.giaodiem.com/mluc/mluc_III05/505_nvt_phulucII.htm

----

++ Tha và triển hạn binh, thuế cho các tỉnh Bắc Kỳ.

(sđd., tr. 164 – 165).

++ Tu sửa Sơn pḥng Dương Ḥa (Quảng Nam). Đốc tiễu sứ, là tiến sĩ Trần Văn Dư (Trần Dư), xin tăng thêm việc chứa muối, gạo, cho thế lực tả ḱ thêm hùng hậu.

(sđd., tr. 165).

+++ Tháng tám âl..

++ Trương Quang Đản: thự lí tuần phủ Trị – B́nh.

(sđd., tr. 165).

++ Ân khoa thi hương văn ở Thanh Hóa, Nghệ An.

(sđd., tr. 165).

++ Lễ tấn tôn tên thụy và tên hiệu cho vua Kiến Phúc. Dụ:  “… Đương cho là mặt trời mới mọc, thị thính duy tân…”; sách văn:  “… Buổi mặt trời mọc, biên đ́nh [biên cương, triều đ́nh] đa gian…”.

(sđd., tr. 165 – 169).

++ Dương Danh Lập, quyền tuần phủ Thái Nguyên, tự tiện nghỉ việc: về hưu. Thự thượng thư Bộ Công Đoàn Văn Hội can tội tọa biếm: về hưu (sau Đoàn Văn Hội lại ra làm quan thời ngụy vương Đồng Khánh!).

(sđd., tr. 169).

(xem lại: sđd., tr. 90 – 93).

++ Kỳ Phong công Hồng Đ́nh (vốn có nhiều tội lỗi về đạo đức) phạm tội bất măn, không chịu làm việc, bị trảm giam hậu; đang giam chờ xét, vụt chết trong tù. Khai phục.

(sđd., tr. 169 – 170).

++ Hồng Chuyên, Hồng Tu, đang bị giam giữ để đội lệnh (đội ơn lệnh tha hoặc chờ xét), nhưng cả hai thông đồng bẻ cùm, vượt ngục; lại bị bắt được; xử chém ngay.

(sđd., tr. 170).

++ Sét đánh cây tháp Phúc Duyên ở chùa Thiên Mụ (Linh Mụ), Huế.

(sđd., tr. 171).

+++ Tháng chín âl..

++ Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết dời Dục Đức (Ưng Chân) xuống giam ở ngục Thừa Thiên từ tháng trước (tháng 8 âl., Giáp thân [1884]), không cho ở tại Viện Thái y nữa. Hai vị phụ chính tâu với vua Hàm Nghi: Gần đây, Hồng Đ́nh, Hồng Chuyên (và cả Hồng Tu) đă vượt ngục được, do đó cần thủ tiêu Dục Đức ngay, kẻo trở ngại về sau. Và Dục Đức không được cho ăn uống; đến ngày mùng 6 tháng 9 âl. này, Dục Đức chết (vào giờ th́n [7 – 9 giờ sáng]). Người coi ngục cứ báo là tuyệt thực (để phản đối) mà chết. Nguyên phi và thứ thiếp cùng các con của Dục Đức vốn sống chung với Dục Đức ở Viện Thái y, nay đều cho về sống ở Phú Lương, Phú Xuân, được Phủ Thừa Thiên cấp lương tiêu dùng.

(sđd., tr. 172 – 173).

Căn cứ theo ĐNTL.CB., tập 36, sđd., số trang ghi trên, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết hạ lệnh thủ tiêu Dục Đức, đă có tâu trước với vua Hàm Nghi (15 tuổi âl., không ghi rơ vua có chuẩn cho hay không, nhưng trong thực tế chắc chắn là đă chuẩn y lời tâu) với lí do là để khỏi trở ngại về sau (Dục Đức mưu chiếm lại ngai vàng và đă thương cầu thân với Pháp; hoặc như vụ Hồng Bảo, Ưng Đạo (Đinh Đạo) thời Tự Đức, hoặc như gần đây, vụ Hiệp Hoà và Hồng Hưu [vụ Hồng Hưu đang được điều tra, nghị xử]). Nói gọn hơn là, hai vị phụ chính Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết muốn giữ yên và giữ vững ngai vàng cho vua Hàm Nghi, nên phải loại trừ những nguy cơ, những mưu đồ lật đổ, tranh đoạt thường hay xảy ra dưới chế độ phong kiến quân chủ.

Xin lưu ư:  Lâu nay có rất nhiều cuốn sách được viết ra bởi những người không chịu tra cứu cẩn trọng, cho rằng Dục Đức chết ngay sau ngày bị truất phế (tháng 6 âl., Quư mùi [1883])! Thật ra, đến tháng 9 âl. này, tức là sau một năm, gần tṛn 3 tháng, Dục Đức mới chết.

 

_________________________

 

Phụ lục 1 của phần 2 chương tám:

Nguyên văn trong ĐNTL.CB. , tập 36, sđd., 1976, tr. 170 – 173, như sau:

 

“[Tiểu đề:] Giáp thân, năm Kiến Phúc thứ nhất [đời vua Hàm Nghi] (1884), tháng chín, mùa thu, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết dời để vua mới nối ngôi là Thụy quốc công xuống ngục, rồi giết ngầm đi”.

“[Phần thuyết:] Tháng trước, [hai quan phụ chính đại thần Nguyễn] Văn Tường và [Tôn Thất] Thuyết tâu nói: “Gần đây Nha Vệ thành canh pḥng hờ hững, nên tên [Hồng] Đ́nh, [Hồng] Chuyên đă vượt được ngục. Vậy tự quân ở lâu Viện Thái y (nguyên tự quân trước bị giáng làm công tử, giam giữ ở đấy), cũng nên làm sớm đi, để khỏi sự trở ngại về sau. Xin chuyển dời sang nhà ngục phủ Thừa Thiên để giam giữ cho được cẩn mật.

Tâu lên, làm ngay.

Các con trai con gái đều cho theo về với mẹ, giao về quê ngoại quản thúc. Nguyên phi Phan thị (tức là hoàng thái hậu ngày nay) bèn cùng với người con thứ bảy (tức là vua bây giờ) [:vua Thành Thái, trị v́ trong suốt thời điểm phần sử các kỉ IV, V được biên soạn], con thứ chín là Bảo Đóa (tức là hoàng tử thứ chín bây giờ) cùng về xă Phú Lương. Hoàng tử thứ mười là Bảo Khiêm theo sinh mẫu là Nguyên Văn thị về ngụ ở xă Phú Xuân. Hoàng tử thứ mười một là Bảo Lỗi c̣n ở trong bụng. (Tên các hoàng tử đều theo bộ “sơn”, lần này phải đổi theo bộ “thạch”; nay [thời vua Thành Thái] vẫn viết theo bộ “sơn”). Lương xướng do phủ Thừa Thiên đệ cấp.

Rồi hai người [:hai quan phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết] bí mật sai không cho tự quân ăn uống.

Đến ngày mồng sáu tháng ấy là ngày đinh mùi, giờ th́n, th́ tự quân chết ở ngục. Người coi ngục cứ báo là chẳng ăn mà chết; bèn an táng ở cánh đồng xứ Tứ Tây, xă An Cựu, huyện Hương Thủy (nay [thời vua Thành Thái] dâng tên là An lăng)”.

(ĐNTL.CB., tập 36, sđd., 1976, tr. 172 – 173).

 

________________________

 

++ Khâm sứ Lê Na (Rheinart) gửi văn thư: Pháp và Trung Hoa (nước Thanh) đă giảng ḥa ở Yên Kinh [kí kết hiệp ước Thiên Tân], do nước Nga đứng ra điều đ́nh. Viện – Bạc tâu lên vua.

(sđd., tr. 174).

Từ thời điểm này, Đại Nam nước ta không c̣n hậu thuẫn nước ngoài nào nữa, cũng không thể xây dựng căn cứ kháng chiến và hoạt động kháng chiến trên đất Trung Hoa, một Trung Hoa vốn bị xâu xé từ cuộc chiến tranh thuộc phiện lần thứ nhất và “ḥa” ước Nam Kinh (1842), đến nay lại bại trận với tổn thất nặng nề trong cuộc chiến Pháp – Hoa (1883 – 1884).

C̣n Chân Lạp, tức Cao Miên, vốn đă bị Pháp xâm lăng hẳn từ lâu trước đó (1864, 1884)! Miến Điện, Xiêm La, Ấn Độ, Mă Lai, Lữ Tống (Philippines)… cũng trong hoàn cảnh bị thực dân Phương Tây xâm chiếm tương tự!

Riêng về Lào, từ 1779, nước láng giềng này đă nằm dưới ách đô hộ tàn bạo của Xiêm La. T́nh cảnh đó kéo dài măi cả lúc Xiêm phải kí “ḥa” ước với thực dân Anh vào tháng 4-1885; rồi tiếp theo đó, Lào trở thành miếng mồi bị Mỹ, Pháp, Đan Mạch, Bồ Đào Nha, Hà Lan… xâu xé. Tuy vậy, Xiêm vẫn c̣n đủ sức tàn để giữ chặt Lào. Do đó. Lào nằm dưới hai tầng ách!

Trong bối cảnh ấy, Pháp vẫn tiến hành thám hiểm sông Mê Kông (Khung Giang), vào năm 1858 – 1866. Cùng với các toán thực dân khoác áo khoa học (du khảo bác vật), chuẩn bị dùng khoa học làm phương tiện khai thác thuộc địa, Pháp vẫn c̣n dùng đến công cụ tâm linh – chính trị là tả đạo Thiên Chúa giáo. Đây là một bằng chứng trong ĐNTL.CB.:

“Năm ngoái, [Tôn Thất] Trường nghe hơi những dân giáo ở thượng du tụ họp, bèn phi hội với Sơn pḥng sứ là Hồ Tư Cung, phó sứ Đỗ Huy Toản, phái người đi thám, có đúng, tức th́ đến trong rừng rậm, làm bí mật cho mất tăm tích”, “giáo mục là Trần Lục hằng tới đến dinh sứ Pháp kêu xin tư xét…” (ĐNTL.CB., tập 36, sđd., 1976, tr. 89 – 90).

Và đây là những lượng thông tin từ những nguồn tư liệu khác, về những vùng rừng Nghệ An, Thanh Hoá:

“Vốn có kinh nghiệm trong việc chinh phục vùng dân cư nghèo đói, lạc hậu, thực dân Pháp cũng tung các giáo sĩ sang Lào, tiến hành thâm nhập vào quần chúng. Tháng 01.1873, chúng phái hàng chục giáo sĩ sang Đông bắc Lào. Năm 1880, giám mục Puginier lại phái thêm ba mươi (30) giáo sĩ nữa. Cho đến năm 1883, bọn thực dân Pháp vác cây thánh giá đă tổ chức được đến năm ngàn (5.000) giáo dân ở miền Đông Lào. Những giáo sĩ nhiều khi đi theo đoàn quân làm sĩ quan tôn giáo, làm tên lính xung kích về tinh thần để chinh phục những vùng dân cư lạc hậu” (Vơ Dương Ninh, Nguyễn Văn Hồng, Vơ Mai Bạch Tuyết, Lịch sử cận đại thế giới (LSCĐTG.), quyển III, Nxb. ĐH. & THCN., 1985, tr. 238).

V́ vậy, Đại Nam muốn đặt căn cứ kháng chiến trên đất Lào, phải nối lại quan hệ thông sứ (hữu nghị) với Xiêm. Nhưng thực dân Pháp t́m mọi cách li gián (phái bộ Nguyễn Hiệp, tức là Nguyễn Trọng Biện, đă báo cáo t́nh h́nh ấy với vua Tự Đức từ 1879). Đă thế, thực dân Pháp và bọn gián điệp đội lốt Thiên Chúa giáo của chúng, như Phu Nhu Chi (Puginier), lại truyền bá tôn giáo để tạo nên một mạng lưới chỉ điểm khắp vùng rừng núi đông bắc Lào (giáp giới tỉnh Thanh Hóa…) và chắc chắn cả ở vùng Hạ Lào, tức là vùng đông nam Lào (giáp giới Quảng Trị…).

(Xem lại: ĐNTL.CB., tập 31, sđd., tr. 89, 137; tập 34, sđd., tr. 233 – 235; tập 36, sđd., tr. 89 – 90;

Xem thêm: Trần Trọng Kim, “Việt Nam sử lược”, Nxb. Tân Việt, bản in lần thứ 7, Sài G̣n, 1964, tr. 558: về tên Met Ding Giê (Metzinger) và cố đạo Toóc Tuy Dô (Tortuyeaux) trong việc truy kích vua Hàm Nghi).

Tuy nhiên, trong thực tế, vùng rừng núi Trường Sơn, vùng thượng du Bắc Kỳ (Việt Bắc…) và ngay cả đất Lào (bọn thực dân c̣n chưa kiểm soát chặt chẽ) vẫn là địa bàn kháng chiến tốt. Hơn nữa, hệ thống các sơn pḥng và thượng đạo đă được thiết lập, chiến thuật du kích (không cậy vào đồn lũy) đă được Cơ mật viện xác định. Nguyễn Văn Tường đă có kế họach xây dựng Tân Sở (tị địa, nếu cần, cho tam cung và quan lại già yếu…). Vấn đề chủ chốt vẫn là nguồn viện trợ súng đạn hiện đại của thời bấy giờ và một hậu phương. Kháng chiến chống Pháp (và liên minh thực dân Âu Mỹ nói chung) không thể chỉ với gươm đao như Lê Lợi kháng chiến chống quân Minh (Trung Hoa). Hậu phương lúc này chính là triều đ́nh Huế!

Xin xem quốc kế “chia tách triều chính”  ở phần viết về thời điểm tháng 5 đến tháng 7 âl., Ất dậu (1885) .

++ Khâm sứ ở Huế, từ nay kiêm chức toàn quyền đại thần Bắc Kỳ. Lư Mai (Lô Mi Ơ, Lemaire) đến thay Lê Na (Rheinart).

(sđd., tr. 174).

++ Ân khoa thi hương văn: cho sĩ tử Hà Nội, Nam Định vào Thanh Hóa thi. Đốc thần Nam Định Phan Đ́nh B́nh tâu rằng, công sứ Pháp cản đường, bắt một số sĩ tử làm sai dịch, không cho tất cả vào Thanh Hóa thi; xin đợi làm trường thi Nam Định lại hẵng mở khoa thi. Dụ trách, giáng Phan Đ́nh B́nh nhưng cho quyền hộ, vẫn hộ đốc Nam Định; động viên sĩ tử Bắc Kỳ; tha tiền nợ sĩ tử vay khi thi (do bị cản đường, hết sạch tiền gạo, nên triều đ́nh có chỉ dụ cho sĩ tử vay).

(sđd., tr. 174 – 176).

++ Trấn [:Chấn] Tĩnh quận công Miên Trí tâu hặc Gia Hưng vương Hồng Hưu (vốn đang là phụ chính thân thần) về tội loạn luân với công chúa Đồng Xuân (thông dâm sinh một bé gái) và tội nhân việc tư bỏ việc công, tiết lộ việc quan trọng của quốc gia, trong đó có bí mật quân cơ (“quân quốc trọng sự”). Tôn nhân phủ bàn xét, cùng phụ chính đại thần xét nghĩ, tạm giao cho Sở Túc vệ giam giữ, điều tra. Nay Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tâu bày để triều đ́nh, tôn nhân cùng xét nghĩ một thể. Bản tâu do Tôn Thất Thuyết viết và đọc. Nội dung như sau:

Kiến Phúc mất. Vâng lời di chúc, hai phụ chính và tôn nhân, đ́nh thần đă lập vua Hàm Nghi. Trước ngày Hàm Nghi đăng quang, Lê Na (Rheinart) cho kí lục Lê Duy Hinh đến dinh phụ chính nói: Lê Na (Rheinart) sẽ gây chuyện, bắt hết gia đ́nh hai phụ chính để hành tội! Hai phụ chính vẫn làm lễ đăng quang cho vua Hàm Nghi, đồng thời bảo Hồng Hưu rằng, nếu Hồng Hưu không có mưu mô tiếm đoạt ngai vàng, thi Hồng Hưu nên báo với Lê Na (Rheinart) để ngưng lại sự ngăn trở lễ đăng quang cho bớt việc, đỡ rối, và Lê Na (Rheinart) cũng không nên tiếp tục mưu tính ngăn trở nữa, sinh ra hiềm khích giữa triều đ́nh nước ta với Sứ quán Pháp. Nhưng Hồng Hưu đă có âm mưu tiếm đoạt ngai vàng từ lâu, nên không chịu báo cho Lê Na (Rheinart) yêu cầu của hai phụ chính như đă nói trên. Và về phía Lê Na (Rheinart), y thấy âm mưu đưa Hồng Hưu lên ngôi vua không thành, nên y gửi văn thư cho quan binh Pháp ở Bắc Kỳ. Ngày 22-6 âl. vừa rồi, tham tán Pháp ở Bắc Kỳ điểu động hơn mười chiếc tàu thủy quân sự, vào Sứ quán Pháp ở Huế, để đe dọa triều đ́nh, toan muốn sinh chuyện, và lại đ̣i vào Thành nội đóng giữ ở Mang Cá. Hai quan phụ chính bất đắc dĩ phải nhân nhượng để ổn định ngôi vua cho Hàm Nghi. Cũng theo yêu cầu của thực dân Pháp, và cũng bất đắc dĩ phải chấp nhận yêu cầu của chúng cho ổn định ngai vàng, hai vị c̣n xin vua chuẩn cho Pháp vào triều yết kiến, ngoài việc cho quan quân Pháp vào đóng ở Mang Cá (Trấn B́nh đài). Do mưu ma chước quỷ thất bại, Hồng Hưu nằm rền trong phủ, thác bệnh, không đi làm. Các hoàng thân đă biết sự thật đó. Chính ngay Trấn Tĩnh quận công vừa tố cáo, cũng do ḷng công phẫn của quận công ấy. Hồng Hưu lại c̣n bị phát hiện loạn luân với công chúa Đồng Xuân, sinh một bé gái! Tội án nặng thế mà c̣n dằng dai. Lẽ ra phải xử trí ngay. Đến lúc ấy, Lư Mai (Lemaire) đến thay Lê Na (Rheinart), nhưng Lê Na (Rheinart) hiện vẫn c̣n ở tại cửa biển Thuận An (Huế). Y lại lên Sứ quán Pháp tại Huế, cho người tới dinh phụ chính, bảo hai phụ chính phải ra lệnh tha Hồng Hưu, nếu không y sẽ gửi điện tín về Pháp, không khỏi sinh chuyện lôi thôi!

Bản tâu của Tôn Thất Thuyết c̣n ghi rơ:  “Hôm qua, tôi [tức là Tôn Thất Thuyết] và Nguyễn Văn Tường đi đến Sứ quán…”…

Lúc đó Lê Na (Rheinart) đă về Pháp. Khâm sứ mới đến thay là Lư Mai (Lemaire). Lư Mai (Lemaire) nói rằng: Trước đây, về việc đăng quang vua Hàm Nghi và việc Hồng Hưu không được lên ngôi vua, có người (ám chỉ Lê Na [Rheinart]) không bằng ḷng, đưa tin gièm pha triều đ́nh Đại Nam, đặc biệt là hai phụ chính, đă nhiều. Chính phủ Pháp do đó cũng sinh ra lệch lạc. Hai phụ chính nên xử trí cho khéo. Vả lại, Pháp bảo hộ Đại Nam, không can dự việc triều chính. Chỉ có việc lớn là tấn tôn hoàng đế và phong chức phụ chính đại thần, nên cho khâm sứ Pháp biết. Vậy mới hợp thể. Sau đó khâm sứ Pháp sẽ gửi công văn về Pháp, hẳn chính phủ Pháp sẽ bằng ḷng. C̣n tội án của Hồng Hưu, triều đ́nh Đại Nam xử đoán như thế nào, khâm sứ Pháp không dám bàn. Vả lại, Hồng Hưu là hoàng thân, chú của nhà vua, tất nhiên cùng chung nỗi vui niềm lo, càng không dám bàn tới.

Đó là lời Lư Mai (Lemaire)

Xem vậy – Tôn Thất Thuyết viết tiếp (người biên soạn tạm ghi chép lại) –, khâm sứ Pháp đă nói đă làm, th́ việc đồng mưu chung chước, đă khó che đậy được. Tuy nhiên, triều đ́nh đang có tang, ḷng quan ḷng dân chưa định tĩnh, Từ Dũ thái hoàng thái hậu, hoàng thái phi (trước đây là Học phi) đang lúc đau thương, hai phụ chính không dám vào tâu, nên nén ḷng chiều theo bọn Pháp (trong việc triều yết, đóng quân ở Mang Cá để nên việc lớn. Nay Hồng Hưu can khoản tội ấy, thật đáng sợ. Do các sự thể đó, nên Viện Cơ mật đă làm tờ tư, theo đề nghị của Lư Mai (Lemaire), giao cho y (*). Và Viện cũng đem cái án Hồng Hưu ra, để Tôn nhân phủ nghị xử, xét mức án, cho thi hành h́nh phạt.

Bèn chuẩn như lời tâu của Tôn Thất Thuyết (đại diện hội đồng phụ chính).

Bản án đă thành. Hồng Hưu bị cách bỏ chức tước, phải đi an trí ở Cam Lộ (Quảng Trị). Nhà Hồng Hưu có 7 công tử, đều bị giáng làm Tôn Thất, chia đi 3 tỉnh an trí, và bị quản chế.

(sđd., tr. 176 – 178).

---- (*) Pháp trịch thượng muốn được tỏ rơ quyền “bảo hộ”! ----

 

________________

 

Phụ lục 2 của phần 2 chương tám:

Nguyên văn trong ĐNTL.CB. , tập 36, sđd., 1976, tr. 176 – 178, như sau:.

 

“[Tiểu đề:] Phụ chính thân thần Gia Hưng vương kiêm sung tôn nhân phủ hữu tôn chính Hồng Hưu bị tội, cách chức tước, phải an trí ở phủ Cam Lộ”.

“[Phần thuyết:] Trước đây, Chấn Tĩnh quận công là Miên Trí tâu hặc vương ấy v́ nhân việc tư bỏ việc công, tiết lộ quân quốc trọng sự, gia dĩ thêm thói dâm dục (cùng với công chúa Đồng Xuân can tội tước tịch, đổi theo họ mẹ là Hồ Thị Đốc, thông gian sinh con). Mọi khoản giao cho Tôn nhân phủ hội đồng, phụ chính đại thần xét nghĩ; bèn giao Sở Túc vệ giam xét. Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết lại đem đủ t́nh trạng vua ấy [:Gia Hưng vương] tâu bày, xin cùng xét nghĩ một thể.

(Tâu nói:

“Ngày tháng sáu, Giản tông Nghị hoàng đế [Kiến Phúc] mất, bọn chúng tôi vâng tuân lời di chúc, chọn lấy ngày mười ba (13) làm lễ tấn quang. Trước một ngày đó, sứ cũ Pháp là Lê Na [Rheinart] uỷ cho kư lục Hinh tới dinh bọn tôi nói: Nếu tôn Gia Hưng vương lên làm vua th́ y thuận nghe, bằng không thế th́ y gây chuyện, đem hết gia quyến bọn tôi bắt tội. Bọn tôi trộm nghĩ v́ việc lớn của Nhà nước, không dám đoái riêng, một mặt cứ y ngày làm lễ tấn quang, một mặt nói với vương ấy, bằng không t́nh ǵ [:nếu không có tham vọng cướp ngôi vua], th́ nên uỷ cho báo với sứ ấy đ́nh chỉ [cho] bớt việc, đừng nên ngăn trở [việc tấn quang], sinh ngờ. Nhưng vương ấy để ḷng đă lâu, không chịu uỷ báo cho sứ ấy. Chước đó không thành, [Rheinart] mới đưa thư cho quan binh ấy đóng ở miền Bắc [Millot]. Ngày 22 tháng ấy, quan tham tán đóng ở miền Bắc [Guerrier] xuất đem hơn mười (10) chiếc thuyền quân, đến Sứ quán đó. [Chúng] đe dọa, toan muốn sinh chuyện [với triều đ́nh ta], và vào thành đóng giữ [tại Mang Cá]. Bọn tôi bất đắc dĩ phải nhấn nhún để định ngôi lớn, xin chuẩn cho quan ấy vào làm lễ tiến yết và cho quan binh ấy vào thành.

Từ đó đi, Hồng Hưu lấy bịnh nằm rền trong phủ đệ, không để ư ǵ đến việc công. Trong các hàng thân phiên đă có nhiều người cùng biết.

Chấn Tĩnh quận công thửa nói thế cũng do ḷng công phẫn. Nay [vụ Hồng Hưu] phát ra việc này, tội án thật là sâu nặng, thế mà c̣n dám kéo dằng dai gần được một ngày. Lê Na [Rheinart đă có lệnh tạm thôi chức vụ khâm sứ, Lemaire thay thế, nhưng Rheinart c̣n chờ tàu] hiện đóng ở cửa đồn Thuận An, liền về [lại] Sứ quán, uỷ người tới dinh chúng tôi, bảo phải khoan tha cho Hồng Hưu về phủ, không th́ y gửi điện về nước ấy, không khỏi lại sinh chuyện lôi thôi. Hôm qua tôi và Nguyễn Văn Tường đi đến Sứ quán ấy (Lê Na [Rheinart] về rồi), sứ mới [Lư Mai (Lemaire)] bảo rằng: “Trước đây về khoản làm lễ tấn tôn và việc Hồng Hưu, có người không bằng ḷng (ám chỉ vào Lê Na [Rheinart]), đưa tin gièm pha đă nhiều. Nước ấy [:Pháp] hẳn cũng sinh ḷng thiên lệch. Nay nên xử trí cho khéo. Vả, nước ấy bảo hộ quư quốc [:Đại Nam], việc triều đă chẳng hề can dự. Duy có việc lớn là lễ tấn tôn cùng với phụ chính đại thần đều là việc quan trọng, nên cho viên ấy [khâm sứ đương chức] dự biết, thế mới hợp thể, rồi về sẽ báo tin về nước ấy, hẳn sẽ bằng ḷng. C̣n tội án của Hồng Hưu, mặc dầu quư quốc xử đoán, viên ấy không dám nói các lẽ. Vả, Hồng Hưu hệ thuộc là người ư thân của nhà vua, chung ḷng nghĩa vui lo”.

Xem như sứ Pháp thửa nói thửa làm, th́ mối t́nh thông quan [loạn luân của Hồng Hưu, câu kết với Pháp], thực đă không thể che được, duy đương lúc Nhà nước có tang, ḷng người chưa định, Cung [thái hoàng thái hậu Từ Dũ, hoàng thái hậu Vũ thị, hoàng thái phi Nguyễn Văn thị] đương lúc đau thương, bọn tôi không dám vào tâu, sợ phiền ḷng thánh lo nghĩ, mà làm cho dân chúng ngờ hoặc, [chỉ] nín náu lựa theo để nên việc lớn. Nay [Hồng Hưu] can khoản ấy, vốn không dung giết, mà c̣n dám như thế, thực đáng khá sợ. Bọn tôi cùng bàn, nghĩ theo lời xin của sứ mới, do Viện tôi nghĩ soạn tờ tư, đệ giao cho sứ ấy, và đem cái án của Hồng Hưu để tuân làm”).

Bèn chuẩn như lời tâu. Đến đây án thành, [Hồng Hưu phải bị] cách bỏ chức tước, phát đi an trí ở phủ Cam Lộ, Quảng Trị. Pḥng (nhà) vương ấy [Gia Hưng vương Hồng Hưu] có bảy công tử, [bị] giáng làm tôn thất, chia giao cho các tỉnh quản thúc. (Tôn Thất Huy, Tôn Thất Diễn an trí ở Cam Lộ; Tôn Thất Chuân, Tôn Thất Dũng, giao về Nghệ An; Tôn Thất Linh, Tôn Thất Tân, Tôn Thất Vệ, giao về Hà Tĩnh)”.

(ĐNTL.CB., tập 36, sđd., 1976, tr. 176 – 178).

 

______________________

 

++ Di chuyển trường thi Thừa Thiên đến địa phận hai xă La Chử, An Lưu (huyện Hương Trà) (vốn trước kia ở bên trái chùa Linh Mụ).

(sđd., tr. 178).

++ Hoài Đức quận công Miên Lâm: phụ chính thân thần (thay Hồng Hưu).

(sđd., tr. 178).

++ Lư Mai (Lemaire) vào triều yết.

(sđd., tr. 178).

++ Dụ cho Sơn Tây, Bắc Ninh sớm đưa dân về quê cũ, cày cấy làm ăn sau cơn giặc giă, trộm cướp.

(sđd., tr. 178 – 179).

++ Hưng Yên, Hải Dương: đổi cấy lúa mùa làm cấy lúa chiêm.

(sđd., tr. 179).

++ Bộ Hộ (Phạm Thận Duật) xin trảm quyết (chém ngay) tên buôn tiền giả Lư Thành Long. Phụ chính duyệt y. Cho thông lục đến các nơi, theo đó mà xử án. Tiếp đến, La Đậu, Phan Vu Hán bị chém ngay; Phù Định Tam: án chém nhưng cho giam đợi xét (trảm giam hậu). Đó là những con buôn người nước Thanh (Trung Hoa).

(sđd., tr. 179 – 180).

++ Giáng Kiên Giang quận công xuống Kiên Giang hầu. Tôn nhân phủ, Nội các tâu nghị. Phụ chính phúc duyệt xin y, nhưng gia ân cho các viên giảng tập vẫn tiếp tục dạy dỗ, chỉ có chức sư bảo kèm cặp vốn do Phạm Thận Duật phụ trách là giảm bớt, để Tôn nhân phủ thần hướng dẫn cho Ưng Kỹ.

(sđd., tr. 180 – 181).

+++ Tháng mười âl..

++ Chẩn cấp băo lụt ở Nam, Ngăi, Trị.

(sđd., tr. 181).

++ Nghị xử vụ kho bạc, kho thóc ở Thanh Hóa bị tham nhũng.

(sđd., tr. 181 – 182).

++ Định lệ tăng lương cho con trai, con gái của hoàng thân, vương công, tôn thất được bổ nhiệm và cư trú các nơi ngoài kinh đô (theo chức trách, hôn nhân và sở thích).

(sđd., tr. 182 – 183).

++ Lấy tiền thật ở kho đổi tiền giả dân lỡ dùng. Biện pháp này khó chu tất, nên phải cấm tiền giả. Bèn giảm mệnh giá tiền thật (loại 6, 7 phân) để tiền giả (đúc xấu hơn) bị dân loại trừ và bọn đúc tiền giả không đúc nữa v́ không có lợi. Mặt khác, bọn chở tiền đồng thật của ta ra nước ngoài, không kể chở ít hay nhiều, khi quan quân bắt được, đều chuẩn cho chém ngay (trảm quyết). Đồng thời nâng giá vàng bạc, không được giảm giá dưới giá quy định. Lúc ban dụ thi hành, lại nảy sinh bọn hiếu sự đi ŕnh rập những người đ̣i ăn của đút và cáo phát quan lại, làm rối việc, chợ búa không yên. Rồi việc dân gian mua bán vẫn trôi theo nếp cũ. Không thể định giá theo mệnh lệnh hành chính được.

(sđd., tr. 183 – 184).

++ Khởi phục cho Nguyễn Chính: hồng lô tự khanh, vẫn sung Sơn pḥng sứ Hà Tĩnh.

(sđd., tr. 184).

++Tổ chức xây dựng thêm Sơn pḥng Hà Tĩnh. Nguyên Sơn pḥng này ở huyện Hương Khê, có thượng đạo thông Quảng B́nh, Quảng Trị phía trong, thông Nghệ An, Thanh Hóa phía ngoài, và thông sang Xiêm La. Từ lúc bổ Nguyễn Chính về làm chánh Sơn pḥng sứ ở đây, Nguyễn Chính với phó sứ Phan Trọng Mưu, tham biện Phan Đ́nh Phùng đă vạch kế hoạch lớn, và Cơ mật viện chước định: Xây thành đắp lũy, dựng công đường, tư thất, ḱ đài, pháo đài…; phái vệ binh chia ban luân phiên đóng giữ; đặt súng…; lại đặt Nha Sơn pḥng phó sứ ở Đổng Chi, mở đường thượng lộ…

(sđd., tr. 184 – 185).

++ Dời chuyển, tổ chức Nha Doanh điền Quảng B́nh. Từ lúc Trần Văn Chuẩn được sung làm sứ ở đó, ông đă vạch kế hoạch xây dựng, mở đường thượng lộ thông với Sơn pḥng Quảng Trị, Hà Tĩnh, cũng tương tự như kế hoạch Sơn pḥng Hà Tĩnh.

(sđd., tr. 185).

Như vậy hệ thống Sơn pḥng đă được nâng cao, mở rộng về quy mô và lực lượng: Quảng Nam, Quảng Trị, Quảng B́nh, Hà Tĩnh, Nghê An, Thanh Hóa; và Ngăi – Định phía trong cũng vậy (do Nguyễn Thân, Đinh Hội phụ trách).

(Lúc này Nguyễn Thân chưa phản bội).

+++ Tháng mười một âl..

++ Khởi phục cho Lương Quy Chính: Hồng lô tự khanh, sung thương biện Nghệ An.

(sđd., tr. 186).

++ Đặt tuần phủ ở Thái Nguyên, Ninh B́nh, Quảng Yên (thống binh Pháp, khâm sứ Pháp bàn).

(sđd., tr. 188 – 189).

Vẫn mềm dẻo với Pháp!

++ Chúc mừng, đáp lễ Tết Tây, Tết ta theo lệ ngoại giao.

(sđd., tr. 189).

++ Cấp tuất và cho nhiêu ấm đối với quan quân thất lạc ở cửa Thuận An (Huế) vào các ngày 15 – 18 âl., Quư mùi (1883).

(sđd., tr. 189 – 190).

+++ Tháng mười hai âl..

++ Tại nha 2 huyện Cam Môn, Cam Cát, ở Hà Tĩnh: đắp thành, cắm chông…

(sđd., tr. 190).

++ Ban ơn cho 4 nhân viên chủng ngừa đậu mùa ở Sứ quán Pháp.

(sđd., tr. 190).

++ Phạm Thận Duật, Hoàng Hữu Thường cùng Lư Mai (Lemaire) định thuế lệ về việc khai mỏ (theo điều 11 “ḥa” ước Giáp thân 1884). Hai bên bàn qua bàn lại nhiều lần vẫn không ổn thỏa, rồi bỏ ngang.

(sđd., tr. 190).

++ Hà Văn Quan, tổng đốc Hải – Yên, bị Pháp nghi ngờ có thông đồng với giặc trốn đất Thanh (phỉ Tàu), do chúng nhặt đước thư giả. Lại bị giặc trốn bắt đi, thả về. Rơ là Hà Văn Quan bị kẹt giữa hai kẻ thù, nên phát ốm, xin về kinh chịu tội. Sau đó, thống binh Pháp, khâm sứ Pháp bàn, nên lưu chức.

(sđd., tr. 190 – 191).

++ Đ́nh việc gia phong mĩ tự cho bách thần, v́ xét đó chỉ là thói nịnh hót thần linh; chỉ phong tặng cho vị thần nào chưa được phong nhưng linh ứng, sự tích rơ ràng.

(sđd., tr. 191 – 192).

++ Thống binh Pháp dẫn hàng ngh́n lính, với nhiều pháo thuyền, từ Hà Nội kéo đến Bắc Ninh, cùng quân Pháp các đồn ở đấy, tiến lên Lạng Sơn, đánh chiếm đồn Điều Vàng, Giản Hoàn của quân Thanh. Quan tỉnh vẫn để mặc cho Pháp và Hoa đánh nhau. Cơ mật viện ra lệnh dụ đă được chuẩn: Lă Xuân Uy và các quan khác về chức cũ.

(sđd., tr. 193).

 

43) Hàm Nghi năm thứ 1, Ất dậu (1885):  62 tuổi.

+++ Tháng giêng âl..

++ Vẫn được triều Nguyễn và Quốc sử quán triều Nguyễn tôn vinh là chính thống, nên niên hiệu Hàm Nghi vẫn được ghi vào ĐNTL.CB., tập 36 (kỉ đệ ngũ).

(ĐNTL.CB., tập 36, sđd., tr. 194).

++ Đầu xuân ban ân phong chức, thăng thưởng. Trong danh sách Bộ Lại dâng lên, không có tên thượng thư Bộ Lại  Nguyễn Văn Tường.

(sđd., tr. 195 – 196).

Bởi lẽ Nguyễn Văn Tường đă được thăng hàm chức đến bậc cao nhất trong các phẩm trật quan trường. Thái sư là hàm vị cao nhất, thường chỉ để truy tặng cho công thần sau khi đă chết.

++ Tu chỉnh bộ  “Dực tông Anh hoàng đế thực lục đệ tứ kỉ” . Nguyễn Thuật tuyên đọc lệnh dụ của vua Hàm Nghi.

(sđd., tr. 196 – 197) (*).

---- (*) Xem ĐNTL.CB., tập 37, sđd., tr. 57 và lời dụ, ban tâu đầu kỉ, ĐNTL.CB., tập 27, sđd., tr. 5 – 30. ----

++ Nguyễn Thuật: tuần phủ Thanh Hóa.

(sđd., tr. 197).

++ Pháp đến thu thuế thương chính ở Hải pḥng Quảng Nam (thuế xuất nhập cảng và thuế thuốc phiện). Do đó, các hạng thuốc súng ở đồn cũ phải thu về tỉnh lị.

(sđd., tr. 197).

++ Khởi phục: nguyên hàm tổng đốc hưu trí Vũ Trọng B́nh (một người nổi tiếng thẳng tính và thanh liêm) làm thượng thư Bộ Hộ, sung Cơ mật viện đại thần; và do đó, chuyển đổi thượng thư ở Bộ H́nh, điền khuyến ở Bộ Lễ. Nhưng thực dân Pháp không đồng ư (v́ Vũ Trọng B́nh đă đánh Pháp ở Nam Định, 1883). V́ vậy, Vũ Trọng B́nh nhân đó dâng sớ từ chối, lại về hưu. Phạm Thận Duật vẫn làm thượng thư Bộ Hộ. Đặng Đức Địch: Bộ Lễ. Nguyễn Thành Ư: quyền giữ ấn triện Bộ H́nh.

(sđd., tr. 197 – 198).

++ Người buôn nhà Thanh lại tung ra tiền giả. Bộ Hộ (Phạm Thận Duật) tâu xin không dùng. Nhưng Thừa Thiên và các tỉnh ở phía nam dùng lẫn lộn quá nhiều, nhất là ở dân nghèo. Đành chuẩn mệnh giá rất thấp: ngang 2 đồng tiền kẽm, để bọn làm tiền giả bất lợi, không đúc tiền giả nữa.

(sđd., tr. 198).

Thêm vào đó bọn gian thương lại chở tiền đồng thật ra nước ngoài!

Trước sự tấn công, phá rối thị trường và đời sống xă hội như vậy, dân gian lại tham lợi nhỏ, quên hại lớn (và cũng v́ đồng tiền thật khan hiếm), nên biện pháp đối phó của triều đ́nh (trong đó, Cơ mật viện, phụ chính đại thần là Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết và Phạm Thận Duật) tỏ ra lúng túng, kém hiệu quả. Cũng xin lưu ư rằng, trong bọn gian thương ấy, có cả người Tây và chắc chắn thực dân Pháp là chủ chốt.

+++ Tháng hai âl..

++ Vua Hàm Nghi ốm, và cũng đă khỏe (suưt phải nhờ thầy thuốc Tây).

(sđd., tr. 198).

++ Tấn phong phụ chính thân thần Hoài Đức quận công Miên Lâm là Lạc quốc công; Ḥa Thịnh quận công Miên Tuấn là Thịnh quốc công.

(sđd., tr. 198).

++ Đốc thần Trần Văn Chuẩn tâu xin, chuẩn cho Lương Quy Chính làm tuần phủ Nghệ An (v́ việc nhiều, do sự pḥng thủ khẩn thiết ở 2 phủ Tương Dương, Quỳ Châu).

(sđd., tr. 198).

++ Bang biện Ti Hành nhân Nguyễn Hoằng tuân lệnh đi Gia Định mua sách Tây: 412 quyển. Chuẩn giao cho Ti ấy dịch để học tập, ứng dụng.

(sđd., tr. 199).

++ Lư Mai (Lemaire) bàn triệt bỏ các cỗ súng trên thành của kinh đô vốn trỏ (chĩa) vào Sứ quán Pháp (bên kia sông Hương). Cơ mật viện, đ́nh thần 2, 3 lần bàn bạc, vẫn không hợp ư thực dân Pháp (chúng vẫn ép buộc), bèn cho triệt (đóng kín cửa châu mai 45 cỗ, và rút các nơi quanh thành về, gom lại [súng ở các vị trí pḥng thủ: Nam Xang, Bắc Trung, Trấn B́nh đài]).

(sđd., tr. 199).

++ Lưu Cung: thủy sư đề đốc.

(sđd., tr. 199).

++ Năm ngoái, tại Lạng Sơn, thống binh Pháp Mi Lô (Millot) đánh bại quân Thanh. Sau đó, y về Hà Nội. Phái viên Cơ mật viện đem tặng vật đến biếu xă giao. Nay quân Thanh đánh bại quân Pháp cũng tại Lạng Sơn. Phó thống binh Pháp bị thương, lui về Hà Nội. Mi Lô (Millot) cũng đang ở Hà Nội, sắp trở về Pháp. Ta cũng đem tặng phẩm đến. Sinh Bích (Silvestre) không nhận, bắt lẽ, người tặng năm ngoái là đại viên (quan to), năm nay là thuộc viên (quan nhỏ, thuộc cấp). Phạm Thận Duật, Hoàng Hữu Thường đến Sứ quán Pháp tại Huế, nói với Lư Mai (Lemaire), thăm hỏi vui vẻ và biếu tặng (ngoại giao).

(sđd., tr. 199 – 200).

++ Pháp cải tạo, xây thêm thành lũy tỉnh Hải Dương.

(sđd., tr. 200).

++ Thống nhiếp Pháp La Lơ Ri Ê (La Leurier [?]) ngang ngược thu thuế hải quan và thuế thuốc phiện ở B́nh Định, lại thu giữ, chở súng ống đạn dược của đồn Hải pḥng ở đấy.

(sđd., tr. 200).

++ Đô thống tướng Pháp Cô Ra Xi (Đa La Câu Ra Xuy, De Courcy) thay Mi Lô (Millot). Y thông tư cho khâm sứ ở Huế bàn với triều đ́nh chớ vội thay đổi quan lại Đại Nam ở Bắc Kỳ.

(sđd., tr. 200 – 201).

++ Phụ chính và Bộ Hộ bàn định, cho rằng nhà giàu thường hay tích chứa tiền đồng, tiền kẽm; nay nên đem đến nha môn địa phương đổi lấy bạc theo giá thị trường, v́ tiền bị cất trữ, không lưu thông, do đó vật giá vọt cao. Vua Hàm Nghi chuẩn. Nhưng thấy ít người đem tiền đổi bạc (kim loại) nhà nước (có lẽ không tiện dùng v́ đồng tiền bằng bạc có mệnh giá lớn)!

(sđd., tr. 201).

++ Cam Môn, Cam Cát là hai huyện miền núi ở Thanh Hóa. Người Tiêm La (Xiêm) đến ḍ xét, điều tra dân số. Thêm vào, hai thổ dân là Mao (Hà Văn Mao?) và Tú lâu nay thường gây rối (về sau, Hà Văn Mao [?] lại khởi nghĩa chống Pháp?).

(sđd., tr. 201 – 202).

+++ Tháng ba âl..

++ Tấn tôn Từ Dũ thái hoàng thái hậu (vâng theo di chiếu của vua Tự Đức). Ban ân chiếu.

(sđd., tr. 204 – 208).

++ Đúc sách vàng tấn tôn hoàng thái hậu Vũ thị và hoàng thái phi (trước đây là học phi Nguyễn thị).

(sđd., tr. 208).

++ Tướng Pháp Cô Ra Xi (De Courcy) bàn đặt 2 vệ lính tập ở Hà Nội; các tỉnh Bắc Kỳ lần lượt cũng thế. Pháp huấn luyện, ta trả lương để ta điều động. Có thể Pháp có phụ cấp thêm.

(sđd., tr. 208).

(xem lại: sđd., tr. 130 – 131).

++ Đặt trường diễn vơ ở các dinh tại kinh.

(sđd., tr. 209).

++ Trương Văn Đễ (thị lang Bộ Binh): thăng thự tham tri Bộ Binh.

(sđd., tr. 209).

++ Phái viên Pháp bắt thự tổng đốc Hà Văn Quan, lại ngang ngược vây dinh thự, cả nơi ở của phó lănh binh, đoạt các sổ sách, cướp kho tàng. Chúng đem Hà Văn Quan xuống tàu chở vào Gia Định. Cơ mật viện báo cho Lư Mai (Lemaire) biết. Lư Mai (Lemaire) đáp văn thư: Cô Ra Xi (De Courcy) ngờ Hà Văn Quan thông đồng với quân Thanh, c̣n các thứ cưỡng đoạt ở tỉnh ấy, Pháp sẽ trả lại.

(sđd., tr. 209).

++ Vơ Duyệt, Bùi Hanh đi vào Nam, ra Bắc truyền bá phương pháp chủng ngừa đậu mùa.

(sđd., tr. 209).

++ Thị lang quyền tổng lí tổng đốc Hà – Ninh Nguyễn Hữu Độ ngày càng vượt quyền, nịnh hót Pháp và bố trí tay chân, dựa vào Pháp. Do đó, có dụ khiển trách, không nên nghe theo lời Pháp, phải tâu về kinh chờ chỉ; vả lại, tổng đốc 2 tỉnh sao dám vượt quyền bao trùm cả Bắc Kỳ ?!?

Lời dụ c̣n chỉ rơ, thời gian trước, v́ chiến tranh đang diễn ra, triều đ́nh nhân nhượng nên bố trí quan chức phải thông tư cho Pháp biết trước (theo “ḥa” ước Quư mùi 1883). Nay “ḥa” ước đă đổi, hăy căn cứ vào “ḥa” ước 1884. Nếu Pháp tự tiện, th́ đừng dự vào.

Tay chân của Nguyễn Hữu Độ là Hoàng Cao Khải và Nguyễn Huy Lân.

(sđd., tr. 210).

+++ Tháng tư âl..

++ Ân khoa thi hội về văn.

(sđd., tr. 211).

++ Thự tổng đốc An – Tĩnh Trần Văn Chuẩn (người Quảng B́nh) mất. Trần Văn Chuẩn được bổ nhiệm, làm việc theo mật dụ (lén làm, “lậu giữ”) rất được sĩ dân ở đấy yêu mến. Vua Hàm Nghi cho cấp tuất, rước đưa lính cữu về quê.

(sđd., tr. 211).

++ Lại cấp ruộng tự điền (để thu hoa lợi, chi cho việc thờ cúng) và ruộng lộc điền (để thêm lộc ngoài lương bổng, nhằm dưỡng liêm, dưỡng thiệm: đủ ăn, khỏi sinh thói tham ô, tránh bị đút lót), cho các công thần.

(sđd., tr. 211 – 212).

++ Dụ định giá tiền giả hồi cuối tháng giêng âl., tháng 2 âl., khi đi vào thực tiễn thị trường xă hội, gây ra sự vọt giá hàng hóa. Do đó, Bộ Hộ đă được chuẩn cho việc ra thông tư tham khảo ư kiến các tỉnh, từ Nghệ vào B́nh Thuận (Bắc Kỳ chưa lưu hành tiền đồng, chỉ dùng tiền kẽm). Nay Cơ mật viện tập hợp các ư kiến, vận dụng nguyên lí tiền tệ bấy giờ (mệnh giá = giá vật liệu kim loại [đồng hay kẽm] + công thợ + nhiên liệu để đúc) nhằm điều chỉnh dụ trước. Quyết nghị: Tiền đồng thật = 6 đồng tiền kẽm; tiền đồng giả = 3 đồng tiền kẽm. Kèm với quyết nghị ấy là biện pháp h́nh luật. Tức là dùng biện pháp kinh tế để khắc phục, loại trừ sự phá rối về tài chánh, đi đôi với biện pháp trừng phạt bằng h́nh án.

(sđd., tr. 212 – 213).

++ Nguyễn Hữu Độ, tổng đốc Hà – Ninh (quyền lí), đă xây sinh từ (đền thờ người c̣n sống mà có sự nghiệp, công lao to lớn)! Quan Khoa đạo Bùi Hữu Tạo tâu hặc. Nguyễn Hữu Độ dâng tập tâu xin lỗi, cho rằng nhân dân Hà Nội tự nguyện quyên góp xây sinh từ để thờ sống y, v́ yêu quư y (!). Bùi Hữu Tạo tâu: Thực ra, là do sự nịnh hót của Hoàng Cao Khải và Trương Văn Hậu; hai tên quan này cưỡng bức thân hào phủ huyện để moi tiền xây sinh từ ấy. Có lệnh dụ phải điều tra. Hai quan bố chính, án sát Hà Nội – Bắc Ninh là Lê Đĩnh, Cao Xuân Dục tâu: Do tên thứ dân (thường dân) Vơ Văn Hoạt xướng làm; Vơ Văn Hoạt tự khai nhận. Hai phụ chính Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết cho rằng: Vơ Văn Hoạt chỉ là người thường dân bị làm vật hi sinh, chịu tội thay cho bọn nịnh hót và tự sùng bái. Và vụ việc chưa xét xử được, c̣n dở dang, th́ xảy ra cuộc  Kinh đô quật khởi và thất thủ!

(sđd., tr. 213 – 214).

++ Tham Bô (De Champeaux) đến thay, Lư Mai (Lemaire) về nước. Tham Bô (De Champeaux) gửi văn thư: Pháp và Hoa đă kí kết hiệp ước giảng ḥa ở Yên Kinh (Trung Hoa), vào ngày 28-4 âl., Ất dậu (1885) vừa rồi (*). Tham Bô (De Champeaux) c̣n thông tư: Khâm sai nhà Thanh đă đi khắp các tỉnh biên giới Đại Nam để hiểu thị, rút quân Thanh về nước. Đồng thời, y đề nghị triều đ́nh nước ta nghị xử bố chánh sứ Sơn Tây Nguyễn Văn Giáp, người đă cầm quân đánh Pháp ở Hưng Hóa – Tuyên Quang. Triều đ́nh đồng ư “chiếu lệ”, qua loa. Không biết Nguyễn Văn Giáp ở đâu!

(sđd., tr. 214 – 215).

---- (*) Trước đây là “tạm ước Phuốc Ni Ê [Fournier]” (xem lại sđd., tr. 127, tr. 174); nay là “hiệp ước Thiên Tân” chính thức. Đó là chưa kể “Quy ước đ́nh chiến tại Ba Lê (Paris)” [19-2 âl., Ất dậu = 04-04-1885]. ----

+++ Tháng năm âl.  (*).

---- (*) Từ đây, người biên soạn (Trần Xuân An) sẽ lược ghi tất cả các chi tiết, cho dù nhỏ nhất, v́ đây là thời điểm hệ trọng: Bước ngoặt lịch sử. ----

++ Trần Văn Chuẩn mất, nay Trần Lưu Huệ thay: thự tuần phủ, lănh tổng đốc, tại Nghệ An.

(sđd., tr. 216).

++ Thự H́nh bộ tả tham tri Nguyễn Thành Ư ốm, xin về nghỉ: hưu trí.

(sđd., tr. 216).

++ Đô thống tướng Pháp kiêm quản quân binh Nam – Bắc Kỳ sung toàn quyền đại thần (chỉ huy cả khâm sứ ở Huế): Cô Ra Xi (De Courcy). Cô Ra Xi (De Courcy) khi mới đến Bắc Kỳ, đă gửi ngay văn thư cho Tham Bô (De Champeaux). Nay y lại đem một số lớn binh thuyền đến Thuận An (Huế). Vua Hàm Nghi cho hộ tiếp y đến Sứ quán Pháp tại kinh đô nước ta.

(sđd., tr. 216).

++ Ngày mùng 5 tháng 5 âl., Tết Đoan ngọ.

(sđd., tr. 216).

++ Viện – Bạc tâu: Xin gửi thư sang quốc trưởng Pháp. Trước hết, gửi thư thăm ḍ qua Tham Bô (De Champeaux), nhờ y chuyển. Nội dung thư chính thức sẽ cho sú bộ mang đi, trực tiếp gửi quốc trưởng Pháp:

1. Pháp không thực hiện đúng “ḥa” ước Giáp thân 1884.

2. Một số điều khoản ở “ḥa” ước Giáp thân 1884 là không thể chịu được; đề nghị sửa đổi.

C̣n thư gửi trước, qua Tham Bô (De Champeaux), chỉ là lời lẽ xă giao (t́nh giao hảo, ḥa nghị lâu dài). Ngay văn thư này cũng đóng ấn, niêm phong trước mặt vua Hàm Nghi. (Nhưng, rồi sau… Pháp không trả lời).

(sđd., tr. 217).

++ Tiết Thiên thu.

(sđd., tr. 218).

++ Thi điện. Hồ Văn Hiển: giám thí; Phạm Thận Duật, Hoàng Hữu Thường: độc quyển; Vũ Tử Văn, Đỗ Huy Liệu: duyệt quyển.

(Chưa kịp truyền lô, gặp Kinh đô quật khởi và thất thủ).

(sđd., tr. 218).

++ Tiết Khánh thọ.

(sđd., tr. 218).

++ Đặt đề đốc ở cửa biển B́nh Định. Quan lănh binh Lê Viết Diễn: thự phó đề đốc lănh chức đề đốc.

(sđd., tr. 218).

++ Chuẩn bị cho Lễ Đại tường, Lễ Chu cơ.

(sđd., tr. 218 – 219).

++ Tổ chức, tạo lập Nha Dinh điền Quảng Trị. Vua Hàm Nghi mới chuẩn y, chưa kịp tiến hành.

(sđd., tr. 219).

++ Ngày Ất măo, 23 tháng 5 âl., Ất dậu (05-7-1885).  “Tôn Thất Thuyết kèm vua, vâng mệnh tam cung; ngự giá chạy ra Miền Bắc”  (nguyên văn câu tiểu đề) (*), do cuộc Kinh đô quật khởi thất bại.

---- (*) Sự phân công cho Tôn Thất Thuyết (cơ mật viện tâu xin, được tam cung (gồm 3 vị: thái hoàng thái hậu Từ Dũ, hoàng thái hậu Vũ thị [Trung phi], hoàng thái phi Nguyễn thị [Học phi]) chuẩn y: Tôn Thất Thuyết  “vâng mệnh” . ----

1. Trước đó, Cô Ra Xi (De Courcy) đến Sứ quán, xin dâng quốc thư, làm lễ chầu yết. Y yêu cầu Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết sang Sứ quán Pháp (bên kia sông Hương) để hội thương trước.

2. Tôn Thất Thuyết thác bệnh, không đi. Nhưng Nguyễn Văn Tường và Phạm Thật Duật không thể tránh việc được, do đó, cùng đi, qua gặp Cô Ra Xi (De Courcy). Y cố mời cho bằng được Tôn Thất Thuyết, không chịu việc Tôn Thất Thuyết cáo bệnh! Tôn Thất Thuyết biết có việc không hay xảy ra, nên cho quân Phấn Nghĩa bảo vệ ḿnh, đồng thời ra nghiêm lệnh cho quân lính các doanh vệ khác cùng chuẩn bị khí giới. Nguyễn Văn Tường và đ́nh thần cho rằng đó cũng là thanh thế để đấu tranh với Pháp, buộc Pháp phải chùn tay và để tăng cường pḥng bị.

3.  “Cuộc Nghĩa cử”  (nguyên văn): Kinh đô quật khởi, khuya 22 rạng ngày 23 tháng 5 âl., Ất dậu (khuya 04 rạng ngày 05-07-1885) nổ ra.

 

 Hết phần 2 của CHƯƠNG TÁM

Xin xem tiếp PHẦN 3  chương tám

tệp 10, cũng trên web-blog này:

http://tranxuanantsbnnvt2.blogspot.com/

 

Xem thêm: khảo luận “Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) với nhiệm vụ lịch sử sau cuộc kinh đô quật khởi, 05-7-1885”  ở website:

http://tranxuananp-trphu.blogspot.com/

 

Xếp chữ xong phần 2 chương tám, vào lúc 20 giờ 25 phút,

ngày thứ năm (thứ sáu cũ) 17-02 HB6 ( 2006 )

[20 tháng giêng, Bính tuất HB6 ]

tại Tp. HCM., Việt Nam.

 

 Trần Xuân An    

 

xem tiếp tệp 10 ) 

 

Trở về trang chủ

THÔNG BÁO

            Cập nhật: 05/01/07

            (tháng / ngày / năm)

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7