author's copyright TRẦN XUÂN AN

          12 tháng 3 HB6 (2006) /  07 tháng 4 HB6 ( 2006 )

05/01/07

           

 

 

      Lời thưa

 

      Tệp 1

 

      Tệp 2

 

      Tệp 3

 

      Tệp 4

 

      Tệp 5

 

      Tệp 6

 

      Tệp 7

 

      Tệp 8

 

      Tệp 9

 

      Tệp 10

 

      Tệp 11

 

      Tệp 12

 

      Phụ lục

 

 

 

 

 

 

 

                               

  

Xem:

     

http://tranxuanantsbnnvt.blogspot.com/

http://tranxuanantsbnnvt2.blogspot.com/

 

 

 

TRẦN XUÂN AN

                                                                                                         

                

 

 

                                              

 

 

                                                                                              

 

 

 

                                                  

                                                                                                      

 

                 

TIỂU SỬ

BIÊN NIÊN

 

KỲ VĨ

PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN

NGUYỄN VĂN TƯỜNG 

(1824 - 1886)

 

                             

 

 

                                                             

 

                             

 

 

 

 

 

                                                                                                                    

 

 

         Tệp 7    

 

TRẦN XUÂN AN

(biên soạn)

 

TIỂU SỬ BIÊN NIÊN

K̀ VĨ PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN

NGUYỄN VĂN TƯỜNG

(1824 – 1886)

 “kẻ thù lớn nhất

của chủ nghĩa thực dân Pháp”   

(tiếp theo)

 (Tệp 7)

         (chương bảy)

 

 G. CHƯƠNG BẢY

 

XVII. THỜI LÀM ĐỒNG PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN, VẪN ĐẢM NHIỆM VÀ KIÊM QUẢN CÁC CHỨC VỤ CŨ: THƯỢNG THƯ BỘ HỘ, ĐẠI THẦN VIỆN CƠ MẬT – THƯƠNG BẠC, ĐẠI THẦN KIÊM QUẢN CỤC THUYỀN CHÍNH (HÀM & TƯỚC: THÁI TỬ THÁI PHÓ, THỰ VĂN MINH ĐIỆN ĐẠI HỌC SĨ, K̀ VĨ BÁ)         

 

++ Tự Đức làm sẵn di chiếu và di chúc (*). Ngày 14 tháng 6 âl., Quư mùi (1883), Tự Đức triệu 3 Cơ mật viện đại thần Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết vào cùng chứng kiến chính tay nhà vua phê vào tờ di chiếu: Ưng Chân nối ngôi; Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết làm phụ chính và đồng phụ chính đại thần; Hoàng Tá Viêm: trấn Bắc đại tướng quân (lo việc b́nh Tây, định Bắc)…

(ĐNTL.CB., tập 35, sđd., tr. 198 – 202).

---- (*) Xin xem toàn văn di chiếu và di chúc của Tự Đức trong ĐNTL.CB., tập 35, sđd., số trang đă ghi trên. ----

++ Ngày 16 tháng 6 âl., Tự Đức mất vào giờ th́n (7 – 8 giờ sáng), tại điện chính Kiền [:Càn] Thành. Di chiếu được mở ở điện Cần Chính, trước bá quan. Ưng Chân khóc lạy, nhận mệnh vào điện Hoàng Phúc cư tang. Ngay sau đó, Ưng Chân lên ngôi, lấy niên hiệu là Dục Đức; nhưng làm vua chỉ được 3 ngày, liền bị truất phế (*).

(sđd., tr. 202).

---- (*) Ưng Chân (Dục Đức) bị truất phế v́ có chính kiến thân Pháp, thân tả đạo Thiên Chúa giáo, bê trễ phê duyệt các tập tâu về  việc quân khẩn cấp, và v́ bản thân vi phạm những quy chế về cung cấm [cho “người lạ” vào ra], vi phạm những điển lệ về tang khó…  ----

++ Ngày mậu th́n, 20 tháng 6 âl., Dục Đức (Ưng Chân) bi truất phế (*).

Ưng Chân thường bị lầm lỗi, do đó hay bị vua Tự Đức quở phạt. Vua Tự Đức lại rất yêu mến Ưng Đăng (hoàng tử thứ ba). Nguyễn Văn Tường cũng ḱ vọng ở hoàng tử thứ ba, cho rằng Ưng Chân (Dục Đức) không có đủ đức độ để làm vua. C̣n hoàng tử thứ hai (Ưng Kỹ) lại có quá nhiều thói xấu và tâm địa không tốt. Di chúc của vua Tự Đức đă khẳng định rơ như thế. Tôn Thất Thuyết cũng không bằng ḷng về việc Ưng Chân nối ngôi vua. Tôn Thất Thuyết cũng nhận thấy không thể lập Ưng Chân hay Ưng Kỹ, nhưng Ưng Đăng lại c̣n bé (14 tuổi). Tự Đức truyền ngôi cho Ưng Chân (Dục Đức) chỉ v́ một điều là Ưng Chân đă lớn tuổi (30 tuổi), mặc dù xác định: Ưng Chân có tính hiếu dâm; sợ sau sẽ mù; tâm tính rất không tốt; e rằng khó đảm đương nổi việc lớn (di chiếu, sđd., tr. 199)! Nay, mới một hôm cư tang, Dục Đức (Ưng Chân) đă phạm những lỗi lầm nghiêm trọng:

1. Vi phạm thứ nhất:  Đem vào điện Hoàng Phúc, sở Quang Minh nhiều người riêng (**), cấp thẻ bài để nhưng kẻ ấy được tự do, tùy tiện ra vào;

2. Vi phạm thứ hai:  Bê trễ việc phê duyệt các tờ tâu khẩn cấp của các quân thứ;

3. Vi phạm thứ ba:  Cúng vua Tự Đức mới chết lại mặc áo sắc lục cũ (không mặc áo tang!); lại sai chế ngay các đồ dùng, quần áo riêng (để trang sức!) – trái với điển lệ.

4. Vi phạm thứ tư:  Dục Đức muốn cắt bỏ một đoạn trong di chiếu của vua Tự Đức.

Vi phạm thứ tư đó, cụ thể như sau:

Nguyễn Văn Tường phàn nàn với Tôn Thất Thuyết về những vi phạm của Ưng Chân. Tôn Thất Thuyết cũng hiểu ẩn ư của Tự Đức trong di chiếu: Theo sự đánh giá của vua Tự Đức, chỉ Ưng Đăng mới xứng làm vua, nhưng chỉ tiếc là c̣n quá bé. Vậy th́, v́ tiền đồ đất nước và v́ sự tự chủ của triều Nguyễn, nên đặt một người khác lên làm thay, tốt hơn là vẫn đưa Dục Đức (Ưng Chân) lên ngôi vua. Tôn Thất Thuyết cũng đă có ư truất phế Dục Đức, nhưng vẫn chưa thực hiện được sự truất phế ấy. Bấy giờ, Dục Đức lại phạm thêm một lỗi lầm mà luật pháp của vương triều không thể tha thứ được.

Việc cắt bỏ một đoạn di chiếu này, Dục Đức có hỏi ư kiến của ba vị phụ chính đại thần. Trần Tiễn Thành đồng ư. Trong khi đó, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết xin nhà vua mới lên ngôi tự quyết định. Ai cũng biết rằng, tự cắt bỏ di chiếu của vua tiền nhiệm là đă vi phạm pháp luật, tự kết án tử h́nh. Trước khi vua Tự Đức qua đời, ba vị đại thần đă xin vua cắt bỏ, nhưng vua Tự Đức không đồng ư. Nay Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết làm sao dám thuận ư với Dục Đức và Trần Tiễn Thành, trong khi di chiếu đă mở ra ở điện Cần Chánh!

Do đó, khi tuyên đọc, Trần Tiễn Thành rất khôn, không bỏ hẳn đoạn ấy không đọc, mà chỉ  “đọc hàm hồ”  (nguyên văn), đọc nhỏ giọng để không ai nghe rơ, hiểu đúng, như một cách xuyên tạc, cắt bỏ đoạn di chiếu ấy. Sự thể đó liền bị Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tố cáo trước triều thần.

Ngay tức khắc Tôn Thất Thuyết ra lệnh bắt hết bọn tay chân của Dục Đức, gông cùm lại. Tất cả gồm 14 tên.

Lúc họp hoàng thân và các quan ở Tả vu, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phân tích rơ tội lỗi của Dục Đức, xin lập vua khác. Trần Tiễn Thành can. Tôn Thất Thuyết trừng mắt, bảo Trần Tiễn Thành đă phạm pháp (đọc xuyên tạc di chiếu), đừng can ngăn nữa. Phan Đ́nh Phùng (với chức năng ngự sử [phản biện]) cũng tiến lên, ngăn việc phế lập, bảo rằng Dục Đức lẽ ra phải được khuyên can; chưa thấy khuyên can ǵ đă vội phế truất và lập người khác làm vua! Phan Đ́nh Phùng bị Tôn Thất Thuyết ra lệnh cho quân lính trói ngay. Và cuối cùng, mọi người đồng ư xin ư chỉ của Từ Dũ (mẹ của vua Tự Đức). Từ Dũ để tùy hoàng thân, phụ chính đại thần, đ́nh thần chọn lựa người nối ngôi.

Nguyễn Văn Tường muốn theo sự đánh giá có ngầm ư chọn lựa của vua Tự Đức: chọn Ưng Đăng. Ưng Đăng đă là hoàng tử, 14 tuổi, không c̣n quá bé nữa. Tôn Thất Thuyết lại đi vận động cho Hồng Dật. Và Nguyễn Trọng Hợp cùng các đ́nh thần khác được Tôn Thất Thuyết mớm ư, để sẽ đề xuất và ủng hộ Hồng Dật. Nguyễn Văn Tường cũng thuận theo ư Tôn Thất Thuyết trong việc chọn người nối theo tôn miếu nhà Nguyễn, v́ Tôn Thất Thuyết thuộc huyết thống tôn thất và cũng v́ Hồng Dật đă 36 tuổi (di chiếu cũng nói rơ là đất nước hiện thời cần vua lớn tuổi). Do đó, Hồng Dật lên ngôi làm vua, lấy hiệu là Hiệp Ḥa. Từ Dũ đồng ư, ban ư chỉ.

(sđd., tr. 205 – 209) (***).

(xem thêm: sđd., tr. 231)

----  (*) Xem nguyên văn ĐNTL.CB., tập 35, sđd., tr. 205 – 209.

(**) Theo một số tư liệu (Aldophe Delvaux, tập san “Những người bạn cố đô Huế” [Bulletin des amis du vieux Hué], số 1, 1941), trong những kẻ này, có cả một linh mục tả đạo Thiên Chúa giáo: Nguyễn Hữu Cư (tức Thơ). ĐNTL.CB, ghi nhận là linh mục làm thương biện, thông ngôn này sau đó vẫn được triều đ́nh sử dụng ở Ti Hành nhân, trụ sở đóng ngoài kinh thành Huế.

(***) Sự kiện phế lập này bị Quốc sử quán viết với cách diễn đạt đậm màu sắc bảo hoàng, chủ “ḥa”. (Và có lẽ một phần khác, phải chăng do Tổ Phiên dịch Viện Sử học đă dịch theo định kiến h́nh thành từ thời thực dân phong kiến, nên khi đọc, người đọc cảm thấy bị phản cảm?). Người biên soạn (Trần Xuân An) xin gột tẩy màu sắc hạn chế ấy, nhưng  vẫn giữ đúng y nguyên t́nh tiết của sự kiện, để bảo lưu sự thật lịch sử. Tất nhiên, xin hiểu rơ: màu sắc bảo hoàng, chủ “ḥa” thể hiện không những ở cách dùng từ với sắc thái phản cảm rơ rệt, mà c̣n ở các t́nh tiết “suy diễn” của Quốc sử quán triều Nguyễn từ sự kiện ấy, như khía cạnh tâm lí chẳng hạn (dễ vơ đóan hoặc xuyên tạc). Xin phân biệt suy luận có lí với suy diễn phi lí hoặc có ác ư. Và xin hiểu đúng: Nguyễn Văn Tường “không yên tâm” (nguyên văn) – “không yên tâm” cho vương triều Nguyễn và Đất nước, nhân dân –, khi Ưng Chân được Tự Đức truyền ngôi, v́ ông vốn khinh thường tư cách đạo đức của Ưng Chân, mà ḱ vọng ở Ưng Đăng, một hoàng tử tuy c̣n nhỏ tuổi (14 tuổi) nhưng sớm thông minh, có hạnh kiểm tốt đẹp. Và Tôn Thất Thuyết cũng “không bằng ḷng” (nguyên văn) về Ưng Chân (Dục Đức), một vị vua mà có tư cách đạo đức như vậy.  Đó là chưa kể đến điều chủ yếu: quan điểm chính trị của Ưng Chân!   Xin đối chiếu với nguyên văn ĐNTL.CB.. Đối chiếu là cách tốt nhất để kiểm chứng sự sai biệt giữa văn bản vốn được xem là chuẩn cứ với cách hiểu, cách diễn đạt của người biên soạn (TXA.). Trong tinh thần khách quan khoa học, xin thưa như vậy. ----

______________________

 

 Phụ lục 1 của chương bảy:

Nguyên văn  Vụ truất phế Dục Đức, tháng 6 Quư mùi (tháng 7.1883)  trong ĐNTL.CB. , tập 35, sđd., số tr. đd. như sau: 

“[Tiểu đề:] Quư mùi, năm Tự Dức thứ 36 (1883), tháng 6, ngày mậu th́n, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết bỏ vua nối ngôi, lập em út vua là Lăng quốc công Hồng Dật.

[Thuyết:] Trước đây, vua mới mất đi chọn nuôi hoàng tử, cùng trước sau nuôi ở trong cung 2 công tử nữa là hoàng tử thứ 2, hoàng tử thứ 3. Vua cho là hoàng tử thứ 3, tuổi c̣n bé, hầu hạ cẩn thận, biết sợ, rất yêu. Mà về hoàng trưởng tử th́ dạy bảo càng nghiêm, thường v́ lầm lỗi bị quở. Văn Tường nghĩ hoàng trưởng tử tất không được lập lên làm vua mới khinh thường hoàng trưởng tử [về tư cách đạo đức, quan điểm chính trị – TXA. ct.] mà chỉ để tâm đến hoàng tử thứ 3. Đến nay tờ chiếu để lại cho nối ngôi lại là hoàng trưởng tử, Văn Tường trong ḷng không được yên, Thuyết cũng không bằng ḷng với tự quân.

Gặp khi tự quân ở điện Hoàng Phúc đem nhiều người riêng vào hầu hộ vệ ở điện Hoàng Phúc và các sở Quang Minh, (đều sai chế bài cấp cho đeo), bọn ấy nhân đó ra vào tự do; các tờ tâu khẩn cấp của các quân thứ các tỉnh tâu lên, có khi để ở trong điện một đêm, vẫn chưa giao ra. Lại trong khi làm lễ điện (cúng vua mới chết) vẫn mặc áo sắc lục cũ, hoặc sai chế ngay các đồ dùng riêng (các thứ quần áo đồ dùng).

Văn Tường bảo kín Thuyết rằng: “Tiên đế đă bảo vua nối ngôi chưa chắc đương nổi việc lớn, lại giao cho ngôi lớn. Nay bắt đầu, cử động đă như thế, huống chi là ngày sau ư? Đó là việc lo riêng cho chúng ta”. Thuyết vốn tính cương trực lại cậy quyền cầm quân liền mật đáp rằng: “Cứ như lời chiếu th́ mưu tính là v́ xă tắc, bất đắc dĩ mà làm việc nhỏ như Y Doăn, Hoắc Quang (*), cũng là chí của tiên đế”; nhân thế cũng có ư mưu bỏ [phế Dục Đức – TXA. ct.] đi.

Sau rồi vua nối ngôi lại nghĩ trong tờ di chiếu răn bảo có những câu không tốt, không thể truyền bá cho mọi người nghe; triệu các phụ chính đại thần, cần bớt một đoạn ấy đi, không tuyên lục ra. Trần Tiễn Thành bảo thế cũng ổn, 2 người đều thưa rằng: “Xin nhà vua quyết định”; vua nối ngôi tin là cùng bằng ḷng, bèn sai sao tờ di chiếu, tự tay xóa bỏ đoạn ấy đi; dặn Trần Tiễn Thành nhớ mà làm. 2 người ra bàn kín với nhau rằng: được rồi; mưu ấy bèn nhất định.

Đến lúc tuyên đọc tờ chiếu, Văn Tường cáo ốm không đứng trong ban chầu, Thuyết đứng vào bên Trần Tiễn Thành. Tiễn Thành đọc đến đoạn ấy, đọc nhỏ hàm hồ không rơ. Văn Tường ở chái bên đông, làm ra vẻ quái lạ, nói rằng: “Vua nối ngôi sao được giấu bớt di chiếu của tiên đế? Bậy bạ không ǵ to hơn nữa; c̣n có thể nối theo tôn miếu xă tắc được ư?”.

Tuyên đọc xong, hai người hỏi vặn Tiễn Thành; Tiễn Thành biết là bị chúng đánh lừa, nói chữa rằng: “Có phải không đọc đâu, nhưng lăo phu có bệnh ho, đọc đến đây hết hơi tiếng nhỏ mà thôi”. Thuyết chứng tỏ là không phải, cho là càn bậy, cũng như lời của Văn Tường nói; rồi nhân phái quân túc vệ canh gác trong ngoài cung thành rất nghiêm (bắt hết cả người riêng của vua nối ngôi là bọn Nguyễn Như Khuê, hơn 10 người, giao cho đem gông cùm lại). Họp hoàng thân và các quan ở  Tả vu, 2 người tuyên bố về việc tội lỗi của vua nối ngôi, xin bỏ đi, lập vua khác. Tiễn Thành muốn can ngăn, Thuyết trừng mắt nh́n, nói rằng ông cũng có tội to, c̣n nói ǵ.

Trong khoa đạo có chưởng ấn là Phan Đ́nh Phùng [**] tiến lên nói rằng: “Vua nối ngôi nếu có lỗi, chưa thấy can ngăn, đă vội bàn như thế; việc bỏ vua, dựng vua là việc to, lại dễ dàng quá thế”. Thuyết quát lên, sai tả hữu đem Đ́nh Phùng trói để ở trại quân Cẩm y, bảo đợi để nghiêm trị. (Lúc bấy giờ, 4, 5 người theo sau Đ́nh Phùng nghe Thuyết thét trói Đ́nh Phùng tức đều lui tan), cho nên Tiễn Thành và hoàng thân, các quan không ai dám trái; rồi cùng kư tên tâu xin ư chỉ của Từ Dụ thái hoàng thái hậu truất bỏ đi.

Sai người đưa vua nối ngôi về chỗ cũ là Dục Đức đường, canh pḥng rất kĩ.

Khi mật bàn người được lập, Văn Tường để ư đến hoàng tử thứ 3 mà Thuyết th́ cho là hoàng đệ Lăng quốc công có tư chất thông minh, vốn quen biết sẵn, để ư đến Lăng quốc công. Văn Tường tính là không tranh nổi, cũng theo lời ấy, rồi đem ư xin lập vua nhiều tuổi tâu trước với cung Gia Thọ (tức là Từ Dụ thái hoàng thái hậu) để lănh chỉ. Được ư chỉ truyền rằng: “Hiện nay trong th́ lo về vua mới mất, ngoài th́ có giặc ngoại xâm, người ít tuổi thực không đương nổi, nhưng thân này già cả, sao biết được, phần nhiều nhờ Tôn nhân, phụ chính, đ́nh thần, cùng nhau chọn các hoàng đệ, ai nên lập th́ lập lên làm vua”.

Thuyết bèn đến pḥng Cơ mật bảo bọn thượng thư Nguyễn Trọng Hợp, thị lang Lâm Hoành, Trần Thúc Nhận [Nhẫn – TXA. ct.], Hoàng Hữu Thường, thị vệ đại thần Tôn Thất Thái rằng: “Ngày nay phi t́m vua nhiều tuổi cho xă tắc, không ai hơn Lăng quốc công; các ông nên phải nói”.

Lúc bấy giờ bên ngoài nghe tin cấp báo đương gấp, chợt có biến bên trong, đều không ai biết làm thế nào; đến khi hội bàn ở Tả vu, Văn Tường và Thuyết hỏi trước các thân phiên, hoàng thân th́ đều nói rằng: “Tuy cũng ở trong tôn thống, nhưng ngày thường mỗi người ở riêng một nhà, không biết rơ được; xin 3 đại thần cùng đ́nh thần liệu bàn”. Tường, Thuyết lại hỏi; đ́nh thần nói ngày nay việc không thể hoăn được. Trọng Hợp bèn nói trong các hoàng đệ có Lăng quốc công, vốn khen là người có học, được tiên đế cho sung chức Tôn đài; nay hiện việc như thế, chưa biết Lăng quốc công có đương nổi không? Lăng quốc công đứng dậy khóc nói rằng: “Tôi là con út của tiên đế, tư chất tầm thường, thực vạn vạn phần không dám nhận”. Văn Tường và Thuyết đều nói rằng: “Đấy thực là phúc của xă tắc, xin đừng từ chối”; bèn cùng các quan kí tên tâu xin ư chỉ của thái hoàng thái hậu, lập Lăng quốc công làm vua”.

(ĐNTL.CB., tập 35, Nxb. KHXH.,

1976, tr. 205 – 209).

 ---- (*) Y Doăn đuổi vua là Thái Giáp ra ở Đông cung 3 năm, sau lại đón về cho làm vua. Hoắc Quang làm tướng, bỏ vua là Xương Ấp vương, lập Hán Tuyên đế làm vua (xem Bắc sử) [chú thích của Viện Sử học]. ----

Mấy trang phụ lục này, cũng như những trang phụ lục khác ở các mục kế tiếp, vốn được người biên soạn (Trần Xuân An) tuyển chọn cho cuốn “Nguyễn Văn Tường, ‘những người trung nghĩa từ xưa, tưởng không hơn được’”, khảo luận – phê b́nh sử học, đă đăng trên Tạp chí điện tử Giao Điểm số tháng 5-2005:

 http://www.giaodiem.com/mluc/mluc_III05/505_nvt_phulucI.htm

 

______________________

 

++ Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết giao Phan Đ́nh Phùng cho Bộ H́nh nghị xử: cách chức, trả về quê (không tước học vị tiến sĩ) v́ đă bênh vực một người cố ư phạm pháp, mặc dù người ấy là vua nối ngôi (Dục Đức).

(sđd., tr. 210).

Thật ra, với chức năng ngự sử (Đô sát viện), thường để can ngăn vua hoặc phản biện với các quan trong các cuộc thiết triều, Phan Đ́nh Phùng đă lên tiếng trong cuộc phế truất Dục Đức. Không lâu về sau, ông được phục chức và phục vụ ở Sơn pḥng Hà Tĩnh, trong kế hoạch kháng chiến của hai vị đại thần phụ chính Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết. Xin xem: ĐNTL.CB., tập 36, Nxb. KHXH., 1976, tr. 184 – 185. TXA.

++ Tuần phủ Quảng Nam Đặng Đức Địch tâu xin tăng cường pḥng thủ. Cơ mật viện cho rằng thành tŕ tỉnh ấy xa đường sông; và đánh Pháp, chống giữ trước sự tấn công của Pháp không thể cậy vào đồn lũy (súng đạn Pháp công phá rất mạnh) mà phải dùng chiến thuật khác (du kích, mai phục…).

(sđd., tr. 210).

++ Giam bọn Nguyễn Như Khuê, tay chân của Dục Đức, gồm 14 tên. Sau đó nghị xử: Chỉ một Nguyễn Như Khuê bị tội chém, nhưng được hoăn; số c̣n lại bị h́nh phạt nặng, nhẹ khác nhau (*).

(sđd., tr. 210).

---- (*) Xem lại chú thích (**) ở vụ phế truất Dục Đức: Aldophe Delvaux, tập san “Những người bạn cố đô Huế” [Bulletin des amis du vieux Hué], số 1, 1941, về linh mục tả đạo Thiên Chúa giáo: Nguyễn Hữu Cư (Thơ). ----

++ Phó đề đốc Bắc Ninh Trần Xuân Soạn, thương biện Thanh Hóa Trương Văn Đễ về kinh đô nhận chức.

(sđd., tr. 210).

++ Đưa quân Ngăi – Định và Nghệ về kinh đô.

(sđd., tr. 210 – 211).

++ Lê Sỹ: phó sứ Hải pḥng kinh ḱ.

(sđd., tr. 211).

 

 XVIII. THỜI LÀM PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN, ĐẠI THẦN VIỆN CƠ MẬT – THƯƠNG BẠC, LĂNH THƯỢNG THƯ BỘ HỘ (THÁI TỬ THÁI PHÓ, THỰ VĂN MINH ĐIỆN ĐẠI HỌC SĨ, K̀ VĨ HẦU TƯỚC)

 

++ Theo thông lệ nhà vua nối ngôi đăng quang, một loạt hoàng thân, quan chức được tấn phong, thăng thưởng. Trong đó, Trần Tiễn Thành: thái bảo, Cần Chánh điện đại học sĩ; Nguyễn Văn Tường: Văn Minh điện đại học sĩ, Ḱ Vĩ hầu (thời Tự Đức, Nguyễn Văn Tường đă là thái tử thái phó…); Tôn Thất Thuyết: điện tiền tướng quân, hiệp biện đại học sĩ, Vệ Chính bá tước… Nguyễn Khuyến (tam nguyên Yên Đổ): quang lộc tự khanh; Đào Tiến [Đào Tấn, nhà viết tuồng]: thực thụ hồng lô tự khanh… Trần Nhượng: tuần phủ…

(sđd., tr. 211 – 213).

++ Quan Cơ mật viện tâu: Xin ra lệnh cho các quân thứ thừa thắng đánh quân Pháp, đừng để chúng có th́ giờ mưu tính việc khác.

(sđd., tr. 213 – 214).

Cơ mật viện lúc này vẫn c̣n 3 người: Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Tuy vậy, Trần Tiễn Thành đă hoàn toàn lép vế trước hai đại thần chủ chiến.  

++ Lưu Vĩnh Phúc: Nghĩa Lương nam tước.

(sđd., tr. 214).

++ Nguyễn Chính, Vũ Trọng B́nh bị gọi về kinh đô chịu tội, theo quân luật (v́ để thất thủ thành Nam Định).

(sđd., tr. 214).

++ Quan Cơ mật viện tâu:

 “Ta cùng với nước Pháp, mạnh yếu khác nhau, cho nên trước th́ 3 tỉnh, sau rồi 6 tỉnh Nam Kỳ đă bị chúng chiếm cứ. Vừa rồi, đến Bắc Kỳ lấy 4 tỉnh rồi lại trả liền, nay lại lấy Nam Định, Hà Nội mà chiếm cứ. Hoà ước rơ ràng, mà chúng dám coi thường như thế, th́ hoà ước cũng không đủ cậy. Ta đă chịu khuất, không dám tranh đua sức mạnh, mà chúng cũng chưa từng thương kẻ yếu. Tuy thông sang Vân Nam, là nguyện vọng của chúng, nhưng việc mượn đường chưa chắc là thực cả.  (Vừa rồi nghe tin nhật báo: nói muốn đến Thuận An bắt hiếp phải hoà) ; đấy là do một vài kẻ [thực dân – TXA. ct.] cầu công, nguyên không phải do [Quốc hội – TXA. ct.] nước ấy cùng bàn, mà ta chỉ lần chần nhát yếu, không dám làm ǵ, dần dần đến cái thế không thể làm được. Nay nhờ tiên đế đưa thư cho nước Thanh nói rơ nghĩa lớn, Lư Hồng Chương trù lượng phái quân sang, làm thanh thế cứu ứng ở xa, cho nên chúng chưa thể nuốt được. Nhưng hiện nay thế thành ra cưỡi hổ, tên đă ở cung, nếu không đánh tan sào huyệt, th́ chúng có th́ giờ mưu tính, không những yêu sách nhiều cách; Lư Hồng Chương ngại về điều đ́nh, mà [quân Pháp – TXA. ct.] đến cửa Thuận An bắt hiếp phải hoà, ta cũng khó giành được phần thắng.

Xin lại giáng dụ nghiêm sức các quan quân thứ chia quân tiến đánh, cho chúng nhọc về pḥng bị, không có th́ giờ mưu tính việc khác, th́ ta mới giữ vững để đợi nước Thanh xử trí”  (nguyên văn).

Vua Hiệp Ḥa chỉ tạm nghe theo.

(sđd., tr. 214 – 215).

++ Hồng Sâm đi rước thầy thuốc Quảng Đông (Trung Hoa) qua chữa bệnh cho vua Tự Đức đă về.

(sđd., tr. 215).

++ Dời tỉnh thành Hải Dương (v́ gần sông).

(sđd., tr. 215).

 +++ Tháng bảy âl..

++ Bàn lễ tấn tôn Trung phi Vũ thị là Khiêm hoàng hậu (mẹ nuôi Ưng Chân [Dục Đức])  và Thụy tần Trương thị (mẹ ruột Hiệp Ḥa) là hoàng thái phi. Đồng thời, tấn tôn Từ Dũ (mẹ vua Tự Đức) là thái hoàng thái hậu. Trung phi Vũ thị tự trách ḿnh không giáo dục được Ưng Chân (Dục Đức).

(sđd., tr. 216 – 217).

(xem thêm: tập 35, sđd., tr. 220, tr. 246; tập 36 , sđd., tr. 38 – 39).

Chính vua Hiệp Ḥa đề xuất tấn tôn cho mẹ ruột, và việc này trở thành lệ, nên về sau đă tấn tôn cho Học phi (mẹ nuôi Kiến Phúc, từ lúc Kiến Phúc c̣n là Ưng Đăng, mới 2 tuổi).

++ Mật dụ cho Hoàng Tá Viêm, Trương Quang Đản: Phải đánh ngay, đừng để Pháp có th́ giờ xin cứu viện; hẹn trong một tháng phải san bằng các sở thương chính tại Hà Nội, Nam Định, nơi Pháp đóng, v́ quân ta đă đông, thế trận đă thành. Hiệp Ḥa cho là thực hiện theo lời tiên đế Tự Đức.

(sđd., tr. 217 – 218).

(xem lại: sđd., tr. 197).

++ Sứ bộ Lă Xuân Oai, Nguyễn Khuyến (tam nguyên Yên Đổ, nhà thơ) sang Trung Hoa. Sau đó, sứ bộ đi đường biển, nên tuần phủ Lạng – Bằng Lă Xuân Oai có lệnh khỏi đi. (Và rồi… Nguyễn Khuyến không không đi nữa, v́ Hiệp Ḥa đă cho kí “ḥa” ước 1883).

(sđd., tr. 219).

++ Pháp thu thuế cửa khẩu ở Hà Nội, không cho ta biên sao, biên nhận như trước (theo cưỡng ước thương mại Giáp tuất 1874). Nguyễn Hữu Độ tâu vào triều. Viện – Bạc tâu xin gửi thư cho tướng Pháp ở Gia Định về vấn đề đó.

(sđd., tr. 219).

++ Một người thường dân say rượu, nói liên tu bất tận về việc phế lập tự tiện, nhiều câu bất kính. Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tâu xin trảm quyết bêu đầu tại chỗ. Hiệp Ḥa cho trảm giam hậu (chém nhưng tạm giam chờ xét). Về sau, Hiệp Ḥa bị truất bỏ, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết lại tha cho người ấy.

(sđd., tr. 219).

Điều đó nói lên rằng, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đă biết sửa sai: lập hoàng tử của vua Tự Đức, ấy là Ưng Đăng. Ngoài ra, c̣n thấy rơ, ngay việc xử tử một người thường dân bất kính, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết cũng phải tâu xin, không hề tự tiện, chuyên quyền chút nào.

++ Lănh sự Pháp ở B́nh Định đă ra đi, đóng cửa trụ sở. Nay lại đến, hỏi về thuế!

(sđd., tr. 220 – 221).

++ Nguyễn Thành Ư được dụ cùng hành nhân (thông dịch viên) Nguyễn [Hữu] Cư (tức linh mục Thơ) đến cửa Thuận An (Huế) để chờ Hà A Mang ([Harmand], toàn quyền đại thần Pháp). 

(sđd., tr. 221).

++ Tàu Pháp đến cửa Thuận (Huế), cho thuyền nhỏ vào đo nước. Cơ mật viện – Thương bạc tâu: Phải đánh ngay, nếu Pháp vào quá 3, 4 chiếc. Vua Hiệp Ḥa: Chỉ nên canh giữ, không nên gây hiềm khích,  “nếu không biết cơ nghi, hiểu lí thế th́ không được”  (nguyên văn).

(sđd., tr. 222).

++ Tăng số lính tại ban, luyện tập pḥng thủ. Điều số vũ sinh 4 trực tỉnh (Thiên, Nam, B́nh, Trị) về kinh đô, để huấn luyện.

(sđd., tr. 222).

++ 13 chiếc tàu binh Pháp đỗ ở Đồn thủy Hà Nội; làm hào lũy, ổ súng. Quan tỉnh vẽ bản đồ dâng về triều đ́nh.

(sđd., tr. 223).

++ 6 chiếc tàu binh Pháp từ Bắc Kỳ chạy vào Quảng Nam. Quan Cơ mật viện tâu: Xin thông tư cho Sơn Tây, Bắc Ninh đánh tàu thủy Pháp ngay, kẻo chúng mưu tính chỗ khác, sức quân ta bị chia ra. Tàu Pháp lại đến Quảng Nam rất nhiều. Vua Hiệp Ḥa đồng ư đánh.

(sđd., tr. 223).

Thật tâm Hiệp Ḥa chỉ cầu “ḥa” mà thôi!

++ Vua Hiệp Ḥa sai Nguyễn Văn Sỹ đem cờ lệnh, ngự bài tùy nghi làm việc cho Tôn Thất Thuyết ở cửa Thuận An (Huế), nhưng dặn ḍ:  “Nếu không ḥa được, cũng ṭng quyền làm kế hoăn binh”  (nguyên văn); nếu hiếu thắng, sẽ bị trách cứ rất nặng.

(sđd., tr. 223).

++ Tàu Pháp vào cửa Thuận An (Huế), đưa chiến thư. Nguyễn Thành Ư giảng thuyết. Pháp không chịu, kiếm cớ để quyết đánh. Nguyễn Thành Ư đă bị Pháp trục xuất khỏi Gia Định; Pháp cho rằng, nay không thể nói chuyện với nhau được. Trần Thúc Nhẫn, Phạm Như Xương thay Nguyễn Thành Ư. Nhưng Pháp đă tấn công. Chúng bắn phá suốt 3 ngày, lại cho quân đi thuyền nhỏ vào cửa Thai Dương (Thuận An, Thừa Thiên), luồn ra sau quân ta để đánh úp. Trương Văn Đễ thua, phải chạy. Lê Sỹ, Lâm Hoành, Lê Chuẩn, Nguyễn Trung đều chết trận. Trần Thúc Nhẫn tự vẫn. Cửa Thuận An, cửa ngơ của kinh đô Huế, đă mất vào tay giặc Pháp xâm lược, trong ngày 18 tháng 7 âl., Quư mùi (1883).

(sđd., tr. 223 – 224).

++ Thượng thư Bộ Lại Nguyễn Trọng Hợp đến ngay thành Trấn Hải (cửa Thuận) bàn “ḥa”; cũng theo lệnh dụ: treo cờ trắng đầu hàng (ở các đồn từ Lộ Châu lên đến kinh thành), nhưng vẫn pḥng thủ nghiêm mật.

(sđd., tr. 224).

++ Tỉnh Hải Dương: thành mới, thành cũ đều mất hết. Do đó, lại càng phải cầu “ḥa”!

(sđd., tr. 224).

++ Chu Đ́nh Kế: kiểm đốc đài Trấn B́nh (Mang Cá) ở kinh thành Huế.

(sđd., tr. 224).

++ Hà A Mang (Hà Truất Mang, Harmand, khâm sai Bắc Kỳ toàn quyền đại thần Pháp) đưa chiêu “ḥa” thư. Trần Đ́nh Túc (hưu trí) và Nguyễn Trọng Hợp (sung Cơ mật viện đại thần) đến Sứ quán Pháp tại Huế để bàn định “ḥa” ước.

(sđd., tr. 224 – 225).

Đại thần Cơ mật viện – Thương bạc lúc này: Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Trọng Hợp.

++ Quốc tử giám: sinh viên t́nh nguyện sung quân quyết chiến. Vua can ngăn.

(sđd., tr. 225).

++ Tham biện đồn Ḥa Quân (Ḥa Duân) Ông Ích Khiêm rút quân lên Huế. Quân vừa đi vừa đánh trống phản đối, bất măn, ê chề, và với tâm trạng phá tán. Vua trách, ra lệnh giao quân cho Tôn Thất Thuyết.

(sđd., tr. 225).

Đúng là tướng nào quân nấy! Quyết chiến, hăng hái và hơi… vô kỉ luật (“vô lễ”!). So sánh với các danh tướng cùng thời, sẽ thấy rơ cả ưu lẫn nhược điểm của Ông Ích Khiêm.

++ Hiệp Ḥa bổ nhiệm người thân của phi tần theo kiểu thiên vị.

(sđd., tr. 225).

++ Rút biền binh các đồn từ Lộ Châu lên đến Huế; chuyển súng đi.

(sđd., tr. 225).

++ Trần Đ́nh Túc, Nguyễn Trọng Hợp xin bố trí Hoàng Hữu Thường sung làm tham biện định “ḥa” ước. Sau đó, Trần Đ́nh Túc lại về hưu, chỉ một ḿnh Nguyễn Trọng Hợp bàn định các điều khoản quá nhục nhă của “ḥa” ước Quư mùi 1883 (*).

(sđd., tr. 225).

---- (*) Bắc Kỳ hoàn toàn bị “bảo hộ” (quan lại do Pháp chọn đặt); quân Pháp đóng từ Đèo Ngang trở ra; B́nh Thuận hoàn toàn thành thuộc địa của Pháp như Nam Kỳ lục tỉnh; khâm sứ Pháp có thể gặp vua bất ḱ lúc nào và vua đều phải tiếp… ----

++ Quân thứ Sơn Tây đánh tan quân Pháp ở Hương Canh, Phù Diễn. Pháp rất muốn báo thù cho Vi E (Lư Ba Lợi, Henry Rivière). Chúng chiêu mộ thêm quân người Hoa, dân Thiên Chúa giáo. Pháp tấn công phủ Hoài Đức, huyện Đan Phượng rất dữ dội. Hoàng Tá Viêm và Lưu Vĩnh Phúc cùng tướng Thanh Đường Cảnh Tùng phối hợp quân, 4 mặt tiếp ứng. Hai bên giao chiến từ giờ măo (5 – 7 giờ sáng) đến giờ dậu ( 17 – 19 giờ tối). Pháp thua, bỏ chạy.

Bấy giờ, Hải Dương đă thất thủ (sđd., tr. 232 – 233). Hiệp Ḥa nghe tin thắng trận ở Hương Canh, Phù Diễn cũng không vui mừng. Ư kiến Viện Cơ mật và ngay cả Bộ Binh (của Tôn Thất Thuyết): Cố nhiên phải khen thưởng, nhưng t́nh h́nh đă khác; sẽ nghĩ định sau!

(sđd., tr. 225 – 226).

++ Tham Bô (Sâm Bô, De Champeaux) lại đến Huế làm khâm sứ.

(sđd., tr. 226).

++ Quân ở cửa Tư Hiền (Thừa Thiên) phải rút về kinh đô.

(sđd., tr. 226).

++ Thượng thư Bộ Công Trần Văn Chuẩn: Thương bạc đại thần (kiêm sung).

(sđd., tr. 226).

++ Báo t́nh h́nh Pháp ức hiếp phải “ḥa” cho tổng đốc Lưỡng Quảng (Trung Hoa) và Lư Hồng Chương.

(sđd., tr. 226).

++ Vua Hiệp Ḥa dụ bảo các quân thứ Bắc Kỳ: Triều đ́nh đă kí “ḥa” ước Quư mùi 1883. Trong đó, có nhiều khoản không chịu được, nhưng đành phải chấp nhận. Nay triệt băi quan quân các quân thứ Bắc Kỳ; chấp nhận quan chức do Pháp chọn, đặt ở ngoài đó.

(sđd., tr. 226 – 227).

Như vậy, Hiệp Ḥa đă hoàn toàn đầu hàng, thực hiện “ḥa” ước Hà A mang (Harmand) – Nguyễn Trọng Hợp (*) khá triệt để!

---- (*) Theo lệ thường, các nhà nghiên cứu gọi đây là “điều ước Harmand – Trần Đ́nh Túc”. Xem vài ḍng ghi chú, lược chép ở mục tháng này, phía trước, sđd. tr. 225. ----

++ Bộ Hộ (Nguyễn Văn Tường) xin tạm cải cách việc thu thuế v́ bấy giờ lắm sự tệ hại xảy ra.

(sđd., tr. 228).

++ Sắp đưa quan tài vua Tự Đức đi an táng tại Khiêm lăng; chuẩn bị các nghi lễ.

(sđd., tr. 228 – 229).

 +++ Tháng tám âl..

++ Rước quan tài Tự Đức.

(sđd., tr. 229).

++ Pháp vào huyện An Dương (Hải Dương), bức tri huyện Trần Đôn. Trần Đôn trầm ḿnh.

(sđd., tr. 229).

++ Dụ cấm lời đồn bậy (giả “ḥa” rồi lại đánh nhau; vấn đề lương, giáo dọa nạt nhau) khiến nhiều người gống gánh tản cư…, đặc biệt ở Thừa Thiên (nhất là tại Quốc tử giám), Quảng Trị, Quảng B́nh. Thật ra, đó là dư luận xôn xao trước t́nh thế và tinh thần quyết chiến của sinh viên. Phủ doăn, tỉnh thần chỉ im lặng, không trấn áp dư luận.

(sđd., tr. 229 – 230).

++ Hồng Ph́: tả tham tri Bộ Lại.

(sđd., tr. 230).

++ Quan Khoa đạo (ngự sử Đô sát viện) Hoàng Côn, Đặng Trần Hanh tâu hặc Trần Tiễn Thành về việc Dục Đức cắt bỏ di chiếu (sao lục ra, tự tay xóa bỏ; bản chính c̣n nguyên vẹn thủ bút Tự Đức) và Trần Tiễn Thành c̣n  “đọc hàm hồ không rơ”  (nguyên văn) đoạn ấy. Hiệp Ḥa căn cứ vào tờ tâu thú tội của Trần Tiễn Thành, đưa ra nhận định: 3 đại thần Cơ mật viện (Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết) đă xin vua Tự Đức bỏ đoạn kể về tính hiếu dâm, tâm tính xấu, tật bệnh về mắt và nguy cơ  “không đảm đương nổi việc lớn”  của Dục Đức, vua Tự Đức không đồng ư (*). Các quan lại cho rằng, hẳn Trần Tiễn Thành đă gợi ư cho Dục Đức. Đ́nh thần nghị xử: Cách chức, phạt trượng. Hiệp Ḥa chỉ chuẩn cho giáng 2 cấp, lưu dụng.

(sđd., tr. 231).

---- (*) Theo bài viết của Đào Duy Anh (cháu rể của Trần Tiễn Thành) trong NNBCĐH. (BAVH., 1944) về Trần Tiễn Thành (xem bản dịch của Bùi Trần Phượng, trong cuốn “Phụ chính đại thần Trần Tiễn Thành”, Nguyễn Đắc Xuân biên soạn, sđd., tr. 13 – 87): Tờ tâu của Trần Tiễn Thành viết rơ là Nguyễn Văn Tường cho rằng, chiếu lập vua nối ngôi và kể tội Dục Đức như thế, e rằng không hợp lắm, xin bỏ bớt đoạn ấy đi. Trần Tiễn Thành và Tôn Thất Thuyết đều đồng ư, cùng làm sớ xin vua Tự Đức cắt bỏ. Tự Đức vẫn không đồng ư bỏ bớt đoạn di chiếu ấy (sđd., tr. 71). Xem nguyên văn tờ tâu của Trần Tiễn Thành ở sđd.. ----

_________________

 

Phụ lục 2 của chương bảy:

Nguyên văn  đoạn viết về việc 3 đại thần đă xin vua Tự Đức bỏ bớt đoạn răn bảo Dục Đức, Tự Dức không đồng ư; nay xét xử tội “truyền tả chế thư sai lầm” của Trần Tiễn Thành, tháng 8 Quư mùi (tháng 9.1883); trích trong ĐNTL.CB. , tập 35, Nxb. KHXH.,1976, tr. 231, như sau:

“Khoa đạo là Hoàng Côn, Đặng Trần Hanh tâu nói: “Hôm trước ở Tả vu điện Cần Chánh, cứ viên đồng phụ chính đại thần là Tôn Thất Thuyết nói rơ, là có một đoạn trong di chiếu của tiên đế răn bảo vua nguyên nối ngôi, v́ vua nguyên nối ngôi sao lục ra đă bỏ bớt đi, đại thần Trần Tiễn Thành tuyên đọc cùng bỏ đoạn ấy đi, có phần không phải”.

Trẫm xét: “Ngày tiên đế ngồi tựa ghế ngọc, các phụ chính đại thần đă xin bớt đoạn ấy đi. Tiên đế không nghe, đủ biết là tiên đế nghĩ việc phó thác tôn miếu, xă tắc là việc trọng đại, lo sâu nghĩ xa, cho nên nói khẩn thiết như thế. Đại thần được dự nghe mệnh lệnh dặn lại, phải nên trên thể theo ư của tiên đế mà tuyên bố cho mọi người nghe, lại coi như bỏ rơi; trước đă xin bớt mà không được, nay lại tự bỏ đi mà không đọc”.

Tôi cho là: “Vua nguyên nối ngôi bỏ bớt lời di chiếu, chưa chắc đă không phải tự viên đại thần ấy dẫn đường ra trước. Vậy xin giao cho đ́nh thần bàn xét để nghiêm kỷ cương”.

Vua giao cho đ́nh thần bàn, mọi người đều xin chiểu luật “truyền tả chế thư sai lầm” mà xử tội trượng, cách chức.

Vua cho là đời xưa thời b́nh chính giản, cũng c̣n dùng người cũ, nữa là ngày nay thời khó khăn, việc nhiều, há nên đem viên đại thần 4 triều, lầm một cái mà không dung thứ ư? Đổi làm giáng 2 cấp, lưu [dụng – TXA. ct.]”.

___________________

 

++ Tàu binh Pháp bắn ở cửa biển Y Bích (Thanh Hóa), rồi bỏ đi.

(sđd., tr. 231).

++ Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết tâu xin đem vấn đề phạm pháp (phạm quy chế cung cấm, đưa người tùy tiện vào; bê trễ việc quân khẩn cấp; bất hiếu, không để tang, tính chuyện trang sức ngay; cắt bỏ di chiếu) của Dục Đức cho Phủ Tôn nhân, đ́nh thần nghị xử. Quyết nghị: Ưng Chân (Dục Đức) vẫn được ở nhà cũ là Dục Đức đường; chỉ c̣n là công tử; bị quản chế tại nhà; được chu cấp các khoản chi tiêu. Theo đ́nh thần: Xử Dục Đức như vậy cho vẹn cả ân t́nh lẫn pháp luật. Vua Hiệp Ḥa không đồng ư, giao cho Cơ mật viện – Thương bạc xét lại bản án và h́nh phạt. Cơ mật viện – Thương bạc xét nghị xong, vua Hiệp Ḥa vẫn không bằng ḷng, và vua lại tự ư xử nặng hơn: Chuyển Dục Đức đến giảng đường Viện Thái y…

(sđd., tr. 231 – 232).

++ Tường thuật lại vụ thất thủ thành cũ, thành mới tỉnh Hải Dương: 10 tháng 7 âl., Quư mùi (1883), giặc Pháp chiếm thành cũ, treo cờ “tam tài” (cờ nước Pháp). Pháp lại đánh phá thành mới. Lê Điều (tổng đốc, trước đây thay Phạm Phú Thứ, từ đó đến nay) cho đề đốc đưa quân ra đánh. Quân ta vỡ. Lê Điều cho lui quân, đóng ở Cẩm Giàng, Đường Hào.

(sđd., tr. 232 – 233).

(xem thêm: sđd., tr. 225 – 226 [thành Hải Dương mất]).

++ Ngày bính th́n tháng 8 âl., sắc mặt trời trở nên xanh. Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết dâng sớ xin từ chức phụ chính đại thần, xin vua tự phê b́nh. Vua xuống dụ, nhắc nhở các quan tự xét ḿnh, xét lại việc vua đă làm. Vua không cho 3 đại thần từ chức.

(sđd., tr. 234).

++ Một lần nữa, vua Hiệp Ḥa xuống dụ triệt băi các quân thứ Bắc Kỳ, và cho rằng “ḥa” ước có nhiều khoản nhục nhă, nhưng vạn bất đắc dĩ phải chấp nhận.

(sđd., tr. 234 – 235).

++ Tôn Thất Thuyết xin từ chức thượng thư Bộ Binh, v́ có dư luận không thiện cảm. Vua giao cho Cơ mật viện – Thương bạc bàn. Cơ mật viện – Thương bạc tâu: Việc Bộ Binh lâu nay vẫn bị lần lữa (thời Trần Tiễn Thành); hiện thời khó có người thay được Tôn Thất Thuyết…; để tránh lời gièm pha vua tôi ngờ vực nhau, xin đổi bổ làm thượng thư bộ khác. Vua cho là phải. Tôn Thất Thuyết: thượng thư Bộ Lễ; rồi sau khi Nguyễn Trọng Hợp làm khâm sai ra Bắc, tức là khoảng vài ngày sau, Tôn Thất Thuyết lại chuyển làm thương thư Bộ Lại.

(sđd., tr. 235 – 236).

++ Quản đốc Ti Hành nhân Nguyễn Hữu Cư: tham biện Thương bạc.

(sđd., tr. 236).

++ Dụ Bộ Hộ: giảm chi tiêu việc công.

(sđd., tr. 236).

++ Hoàng Tá Viêm, Lưu Vĩnh Phúc và quan binh nước Thanh đánh bại 12 chiếc tàu thủy với 2.000 lính Pháp. Cuộc chiến đấu dữ dội diễn ra trong 3 ngày đêm; kết quả: liên quân bên ta bắn vỡ 3 chiếc tàu Pháp, hạ sát 300 tên giặc.

Hoàng Tá Viêm tâu vào triều đ́nh tin thắng trận, và cũng xin rút binh dơng về Sơn Tây. Đến đó, sẽ xin tâu tiếp. Vua Hiệp Ḥa lại dụ triệt băi ngay, theo “ḥa” ước Quư mùi 1883!

(sđd., tr. 236 – 237).

++ Nguyễn Trọng Hợp, Trần Văn Chuẩn, Hồng Ph́, Đinh Văn Giản ra Bắc để cùng Pháp bàn việc thực hiện “ḥa” ước Quư mùi (1883)!

(sđd., tr. 237).

++ Pháp đem kị binh đi đường bộ đến Nam Chân (Nam Định). Vua dụ: Không khiêu khích chúng; ḍ xét xem.

(sđd., tr. 238).

++ Bộ Hộ (Nguyễn Văn Tường) và Nha Thuyền chính tâu hặc bọn tham ô.

(sđd., tr. 238).

++ Pháp bắt giam tỉnh thần Hải Dương ở tàu thủy của chúng, buộc làm việc. Vũ Túc (bố chính sứ) bị chúng ép cung khai. Pháp làm nhục Vũ Túc v́ Vũ Túc không chịu khai báo. Vũ Túc uất ức chết. Sau đó, nhờ nhóm khâm sai từ Huế ra thương thuyết, Lê Điều, Nguyễn Văn Phong mới được tha (liền cáo ốm, xin nghỉ).

(sđd., tr. 238 – 239).

++ Tổng đốc Hà Nội Vũ Nhự bị điều về kinh đô Huế, v́ Pháp căm ghét.

(sđd., tr. 239).

++ Hiệp Ḥa lại bổ nhiệm người thân bên ngoại v́ t́nh cảm riêng.

(sđd., tr. 239).

++ Tổng đốc Quảng Đông Tăng Quốc Thuyên gửi thư. Vua Hiệp Ḥa cho rằng Tăng Quốc Thuyên cũng sợ Pháp hiềm thù; nay nhà Thanh có giúp ta đánh Pháp, cũng đă muộn mất rồi.

(sđd., tr. 239).

++ Từ tháng 7 âl., Trần Tiễn Thành bị bệnh tê buốt 2 chân, xin miễn vào chầu, chỉ lưu ở công đường làm việc. Nay xin thôi việc hẳn. Vua cho nghỉ.

(sđd., tr. 240) (*).

---- (*) Theo “Đại Nam liệt truyện”, tập 4, sđd., tr. 169 – 170, Trần Tiễn Thành bị bệnh từ đầu năm 1883. ----

 +++ Tháng chín âl..  

++ Vua Hiệp Ḥa rước mẹ ruột (hoàng thái phi) vào cung ở; Hiệp Ḥa đă cung tiến tiền, vàng, bạc và vải vóc.

(sđd., tr. 242).

++ Thưởng theo thủ tục ngoại giao cho khâm sứ Tham Bô (De Champeaux), kí lục, thông ngôn.

(sđd., tr. 242).

++ Pháp đào xác Vi Ê (Henry Rivière) đem về.

(sđd., tr. 242).

++ Vua lại dụ các quân thứ, tỉnh thần Bắc Kỳ: “Ḥa” ước có một số khoản sẽ đổi; nay vẫn phải triệt băi quan quân các quân thứ, quan chức các tỉnh huyện về lị sở cũ…

(sđd., tr. 242 – 243).

++ Công sứ Pháp đến Khiêm cung chơi xem. Đó là nơi hoàng hậu Vũ thị cư tang. Không ngăn cản y được.

(sđd., tr. 243).

++ Pháp lên núi Linh Thái đánh dấu. Cơ mật viện – Thương bạc thương thuyết về việc này theo lệnh vua.

(sđd., tr. 243).

++ Đoàn Văn Hội: thượng thư Bộ Công. Đoàn Văn Hội dâng sớ xin từ.

(sđd., tr. 244).

++ Pháp đặt công sứ ở Ninh B́nh, Quảng Yên, có những hành vi ngang ngược.

(sđd., tr. 244).

++ Bùi Ân Niên cáo ốm, không đi nhận chức.

(sđd., tr. 245).

++ Giảm 7 phần 10 thuế cửa tuần cho Tuyên Quang.

(sđd., tr. 245).

++ Bộ Hộ tâu: Việc chi lương cho Khiêm Hoàng hậu. Vua: Bàn định lương cho hoàng thái phi và Khiêm hoàng hậu, do Bộ Hộ và Bộ Lễ. Vua gợi ư mức lương (mức của hoàng thái phi c̣n cao hơn cả mức lương của Khiêm hoàng hậu [lẽ ra là hoàng thái hậu]!).

(sđd., tr. 246).

++ Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Hữu Cư theo sắc dụ đến Sứ quán thông báo cho khâm sứ Pháp biết là tuần phủ Quảng Tây Nghê Văn Úy vừa đưa văn thư, rằng nước Thanh sẽ sai sứ sang phong sắc cho vua Hiệp Ḥa. Pháp trịch thượng đ̣i xem thư báo tang vua Tự Đức và thư nhà Thanh thông báo phong sắc! Cơ mật viện – Thương bạc theo sắc dụ, đành trao cho Pháp xem.

(sđd., tr. 246).

++ Không cho Tạ Hiện về làm đề đốc Thanh Hóa theo lời xin của tỉnh thần, v́ sợ Tạ Hiện gây thanh tích (tiếng tăm, dấu vết).

(sđd., tr. 247).

 +++ Tháng mười âl..

++ Giặc Pháp ngang ngược bắt hiếp lấy hai thớt voi ở Mỹ Đức (Hà Nội).

(sđd., tr. 247). 

++ Công sứ Pháp yêu cầu ta phái lính tỉnh để bắt cướp ở Hải Dương.

(sđd., tr. 248).

++ Pháp trịch thượng làm trụ sở và đ̣i kiểm tiền, khí giới ở Hưng Yên.

(sđd., tr. 248).

++ Giảm thuế cho Hưng Hóa.

(sđd., tr. 248).

++ Triệt Tôn Thất Ḥe, Tạ Hiện về kinh. Tôn Thất Ḥe giả ốm, nay bị triệt về. Tạ Hiện xin lưu lại, rồi sau đó nhận ấn đề đốc của quân Thanh để mộ người khởi nghĩa.

(sđd., tr. 248).

Mặc dù mục tiêu đánh Pháp là chính nghĩa, nhưng nhận ấn nhà Thanh (Trung Hoa) là một sai lầm về chính trị, tổn thương đến quốc thể, nhân dân khó ḷng hưởng ứng!

++ Bộ Hộ tâu về nạn băo và thóc ướt ở Thanh Hóa.

(sđd., tr. 248).

++ Thân hào Quảng Trị, Thừa Thiên chiêu mộ dân dũng chống Pháp. Vua sai phủ, tỉnh thần hiểu thị.

(sđd., tr. 249).

++ Vua Hiệp Ḥa không cho quân Thanh vào thành Bắc Ninh, v́ … sợ trái “ḥa” ước Quư mùi 1883!

(sđd., tr. 249).

++ Pháp tặng bội tinh và phẩm nghi (bội tinh tặng Trần Đ́nh Túc), theo thông lệ ngoại giao, về việc kí “ḥa” ước Quư mùi 1883!

(sđd., tr. 253).

++ Tán tương quân thứ Sơn Tây Nguyễn Thiện Thuật nhận ấn nước Thanh  (danh nghĩa quá sai lầm!)  để chiêu mộ dân dũng đánh Pháp  (mục tiêu chính nghĩa) .

(sđd., tr. 253).

++ Tuy Lư vương Miên Trinh đến Sứ quán Pháp xin thuốc chữa bệnh (!?!). Viện – Bạc tâu hặc việc trái phép đó. Hiệp Ḥa cứ cho rằng ông ấy là người yêu nước (!), trung thành, có học, nhưng vẫn trách, bảo lần sau phải có đ́nh thần cùng đi cho hợp lệ.

(sđd., tr. 253 – 254).

++ Bộ Binh tâu về việc huấn luyện quân.

(sđd., tr. 254).

++ Pháp bắt Nguyễn Văn Phong (tuần phủ Hải Dương), Hoàng Vỹ (tuần phủ Quảng yên), v́ chúng ngờ hai ông liên lạc với quân thứ Sơn Tây (Hoàng Tá Viêm, Lưu Vĩnh Phúc), và chở vào Gia Định. Pháp lại bắn chết tuần phủ Hưng Yên Nguyễn Văn Thận (chở thuốc súng, lương thực lên Sơn Tây) và bắt cả án sát Vũ Ích Khiêm, nhưng sau đó lại tha án sát này. Vũ liền cáo bệnh, nghỉ.

(sđd., tr. 255).

++ Nguyễn Khắc Vỹ: thự bố chính sứ thăng lănh tuần phủ Hải Dương; thự tuần phủ Quảng Trị – Quảng B́nh Đinh Nho Quang: thự tuần phủ Hưng Yên.

(sđd., tr. 255).

++ Pháp mời Tuy Lư vương Miên Trinh sang sứ quán thương thuyết. Sau đó, Tham Bô (De Champeaux) vào triều yết.

(sđd., tr. 255).

++ Ngày 30 tháng 10 âl., Quư mùi (1883), Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất thuyết phế và cho lệnh tử h́nh Hiệp Ḥa, tử h́nh cả Trần Tiễn Thành. Hai vị phụ chính đại thần cùng hoàng thân, đ́nh thần lập hoàng tử thứ ba Ưng Đăng lên làm vua, lấy niên hiệu là Kiến Phúc (*1).

Hiệp Ḥa ghét Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, muốn tước bớt quyền của hai phụ chính này (*2). Bề ngoài vẫn ưu đăi, nhưng bên trong lại t́m cách đè nén: đổi Tôn Thất Thuyết sang Bộ Lại, không cho nắm binh quyền; tờ tâu của 6 bộ, giao Nội các duyệt tâu, không giao cho hai phụ chính. Hiệp Ḥa muốn quyền quân sự và quyền chính trị của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết không c̣n nữa (sđd., tr. 236).

Tham tri Bộ lại Hồng Ph́ (con trai Tùng Thiện vương Miên Thẩm) và tham biện Nội các Hồng Sâm (con trai Tuy Lư vương Miên Trinh) mật tâu giết hai phụ chính Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết. Hiệp Ḥa cũng bí mật âm mưu với Hồng Ph́, Hồng Sâm. Tuy Lư vương Miên Trinh và con trai là Hồng Tu cũng đồng mưu.  Đáng kể nhất, đó là việc Trần Tiễn Thành (*3) đă cùng chủ mưu với các hoàng thân ấy và với vua Hiệp Ḥa. Trần Tiễn Thành đêm đêm đến dinh Hồng Ph́ bàn kín âm mưu, quyết giết Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết.

Hiệp Ḥa dùng kế li gián, muốn mượn tay Nguyễn Văn Tường giết Tôn Thất Thuyết, lại muốn mượn tay Tôn Thất Thuyết giết Nguyễn Văn Tường. Hai vị phụ chính lại nói rơ với nhau ư đồ đen tối và độc ác của Hiệp Ḥa (cũng của nhóm Trần Tiễn Thành, Miên Trinh, Hồng Ph́, Hồng Sâm, Hồng Tu). Tham Bô (De Champeaux) vào chầu yết, bàn bạc với Hiệp Ḥa về việc “ḥa” (thực chất là đầu hàng, làm nô lệ giặc Pháp)… Hai vị phụ chính kiếm cớ, tránh mặt, không dự việc ấy (*4). Hiệp Ḥa cho Tuy Lư vương chuyên đi lại Sứ quán Pháp để bàn bạc… Hai vị phụ chính hiểu rơ âm mưu câu kết giữa thực dân Pháp và bè lũ chủ “ḥa”, đồng thời biết Hiệp Ḥa đem việc lập đội quân hương dũng (*5) của Tôn Thất Thuyết với ư định phản công, truất phế Hiệp Ḥa của hai vị ra cầu cứu với Pháp.

Ngày 29 tháng 10 âl., lúc canh hai (19 – 21 giờ khuya), cửa hoàng thành đều đóng kín. Tôn Thất Thuyết thu tất cả ch́a khóa, bảo là bên ngoài có kẻ dị dạng (*6) họp, nên cần phải mật pḥng, điểm binh (ở bờ nam sông Hương). Trong thành, quân lính đều sẵn sàng khí giới. Ông Ích Khiêm, Trương Văn Đễ dẫn quân đến đóng ở Sở Tịch điền. Sau đó, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết cho mời văn vơ đ́nh thần (hiện đang ở ngoài hoàng thành) cùng đến họp mặt ở công đường Bộ Hộ (chỗ Nguyễn Văn Tường ở). Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết tố cáo Hiệp Ḥa trái phép cũ, mật kết với bọn có âm mưu sâu độc; và xin phế bỏ Hiệp Ḥa, lập hoàng tử Ưng Đăng lên làm vua. Sau đó, hai vị làm tờ tâu; chuyển đ́nh thần đến Sở Tịch điền (vắng Đoàn Văn Hội). Tờ tâu đă có chữ kí các quan. Bản thảo tờ tâu cũng được hai phụ chính chủ chiến cho đem đến nhà Trần Tiễn Thành, nhưng Trần Tiễn Thành không đồng ư.

Canh tư (1 – 3 giờ khuya về sáng), Nguyễn Hanh và Lê Đại cùng biền binh lên Khiêm lăng đón rước Ưng Đăng về. Ưng Đăng rất sợ hăi. Về đến nơi, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết cùng các quan lạy mừng, xin lập lên làm vua. Ưng Đăng:  “Ta c̣n bé, sợ không làm nổi” . Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết:  “Tiên đế đă có ư ấy, nhưng chưa kịp làm (*7). Nay là mệnh trời vậy. Xin nghĩ đến: Tôn miếu, xă tắc là quan trọng” .

Sáng sớm ngày 30 tháng 10 âl. (Quư mùi [1883]), hai vị thông báo cho các quan trực đêm hôm ấy: Hà Văn Quan, Trần Văn Cư, Hồ Lệ, Lê Duy Thụy, Tôn Thất Thạ. Bấy giờ, Đoàn Văn Hội mới đến họp.

Đến lúc khoảng 5, 6 giờ sáng, Hiệp Ḥa mới hiểu có sự biến. Chung quanh chỉ c̣n vài viên thái giám. Hiệp Ḥa đành tự phê tờ chiếu nhường ngôi và ngồi đợi.

Đến giờ mùi (13 – 15 giờ chiều), Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đón Ưng Đăng vào Viện Cơ mật tạm nghỉ; đem tờ tâu xin bỏ vua Hiệp Ḥa và xin lập Ưng Đăng lên làm vua, tâu lên Từ Dũ thái hoàng thái hậu để lấy ư chỉ thi hành. Từ Dũ đă đồng ư với hai vị phụ chính.

Suốt đêm đến sáng, tới lúc này, cửa kinh thành đều đóng kín bốn phía. Hai vị phụ chính bấy giờ mới cho mở cửa Tây Nam (cửa Hữu) để gọi rước các hoàng thân vào. Đến Tả vu, ai cũng im lặng, nh́n nhau, không nói lời nào.

Miên Trinh, Hồng Tu, Hồng Sâm chạy xuống Thuận An, vào tàu thủy Pháp cầu cứu, ẩn nấp. Miên Triệu (Hoằng Hóa công), Miên Tằng (Hải Ninh quận công) cũng đều xuống ở đó. (Hồng Ph́ ở Bắc Kỳ về, đến Quảng Trị, nghe tin, cũng thuê thuyền về Thuận An, vào ở trong tàu thủy Pháp).

Bấy giờ, Hiệp Ḥa mới biết âm mưu câu kết với Pháp, để hoàn toàn chịu “bảo hộ” và để giết hai vị phụ chính chủ chiến, đă bại lộ, đành sai thái giám Trần Đạt đem tờ chiếu nhường ngôi đến chỗ Ưng Đăng và hai vị phụ chính. Hai vị phụ chính vờ chấp nhận yêu cầu, cho Hiệp Ḥa về lại phủ cũ ở xă Phú Xuân. Tôn Thất Thạ đưa Hiệp Ḥa về, cùng với phi tần, nội cung, bằng vơng lọng. Ông Ích Khiêm và Trương Văn Đễ đă được dặn trước, đón ở cửa Hiển Nhân, sai lính đưa Hiệp Ḥa vào Nha Hộ thành (Dục Đức đường cũ), rồi cho uống thuốc độc, giết đi (tức là thi hành án theo lệ tam ban triều điển). Lúc này các phi tần đă về trước, chỉ một ḿnh Hiệp Ḥa bị đón lơng.

Ông Ích Khiêm, Trương Văn Đễ dâng thuốc độc cho Hiệp Ḥa, Hiệp Ḥa không chịu uống. Trương Văn Đễ khóc, lạy và nói:  “Vua tôi đến lúc biến, không thể làm thế nào được” . Hiệp Ḥa nói:  “Ta lại không được bằng Thụy quốc công à?” . Ư nói, xin được xử như Dục Đức, hiện đang được ở tại giảng đường Viện Thái y. Hiệp Ḥa vẫn không chịu uống. Ông Ích Khiêm đem nước chè có pha thuốc độc ấy đổ vào miệng Hiệp Ḥa. Hiệp Ḥa luội người, xanh tái hẳn, như trúng gió. Một lúc khá lâu sau đó, Trần Xuân Soạn chạy ra bảo, nếu chậm quá sẽ bị tội nặng. Và Trần Xuân Soạn bóp cổ Hiệp Ḥa đến khi tắt thở.

Ông Ích Khiêm, Trương Văn Đễ vào báo tin đă hành quyết xong Hiệp Ḥa. Hai vị phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết đón rước hoàng tử Ưng Đăng vào điện Hoàng Phúc, đợi chọn ngày tốt, tôn lên làm vua.

Cũng vào đêm 29 tháng 10 âl. ấy, hai vị phụ chính đă cho mang bản thảo tờ tâu (sẽ kính đệ tŕnh lên Từ Dũ để xin truất bỏ Hiệp Ḥa, lập Ưng Đăng làm vua), đưa cho Trần Tiễn Thành, dặn bảo Trần Tiễn Thành nên thuận theo, nhưng Trần Tiễn Thành không đồng ư. Đêm hôm sau, Trần Tiễn Thành liền bị giết chết tại nhà riêng, ở ấp Doanh Thị Trung.  Cái chết của Trần Tiễn Thành, trước hết là do chính Trần Tiễn Thành đă âm mưu cùng nhóm Hồng Ph́ và vua Hiệp Ḥa, câu kết với De Champeaux (*8), để chịu chấp nhận đất nước bị giặc Pháp “bảo hộ”, và để giết Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết. Hai vị phụ chính này từ lâu đă biết rơ ḷng dạ sâu độc của Trần Tiễn Thành, nên buộc Trần Tiễn Thành phải nghỉ ở nhà, không được đến làm việc ở Viện Cơ mật nữa. Việc Trần  Tiễn Thành cáo ốm xin nghỉ chỉ là cái cớ bên ngoài đưa ra trước công luận mà thôi. Và cái chết của Trần Tiễn Thành lại được Phủ Thừa Thiên cho là do bọn cướp giết. Phủ Thừa Thiên ghi vào biên bản với nội dung như thế, mặc dù mọi người đều cho rằng chính Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đă ra lệnh giết chết Trần Tiễn Thành (*9).

Về Hồng Ph́, Hồng Tu, Hồng Sâm… Sau đó, Pháp đă đành phải giao trả những hoàng thân này cho triều đ́nh. Cả 3 đều bị thi hành án tử h́nh.

(sđd., tr. 255 – 260).

---- (*1) Xin xem nguyên văn ĐNTL.CB. ở phần phụ lục 3 của chương bảy này.

(*2) Nguyên nhân của việc Hiệp Ḥa ghét bỏ Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, ĐNTL.CB., tập 35, sđd., tr. 255 ghi là do hai vị: “Tường, Thuyết cậy công tôn lập lên, việc ǵ cũng chuyên quyền làm bậy”. Nhưng đọc kĩ, không thấy cậy công lúc nào, làm bậy việc ǵ! Chẳng lẽ tinh thần chủ chiến là “bậy”?!? (xem lại: sđd., tr. 205 – 260). Điều thấy rơ là các bản dụ, kể cả mật dụ, của Hiệp Ḥa ở 1, 2 tháng đầu sau khi lên ngôi, đậm tinh thần quyết chiến, là do ảnh hưởng bởi Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết.

(*3) Trần Tiễn Thành, từ 1881, cách thời điểm này 2 năm, đă đồng ư với De Champeaux trong việc tác động lên vua Tự Đức để Nguyễn Văn Tường rời khỏi chức vụ đại thần quản lí Thương bạc sự vụ, mặc dù đó là một chức vụ mà Nguyễn Văn Tường đă hai lần từ khước. (Xem lại: Yoshiharu Tsuboi, NĐNĐDVP. & TH., UB. KHXH.TU. Tp. HCM. xb., sđd., 1993, tr. 270: Lời dẫn của Y. Tsuboi trước khi trích phúc tŕnh của De Champeaux, gửi thống đốc Nam Kỳ, từ Huế, 06.02.1881 [mùng tám Tết Nguyên đán Tân tị], AOM. Aix, Amiraux 12923).

(*4) Quốc sử quán triều Nguyễn chỉ hé ra một chi tiết này để nói lên rằng Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết không chấp nhận “ḥa” ước Quư mùi 1883.

(*5) Phấn nghĩa quân (ĐNTL.CB., tập 36, sđd., tr. 63 – 64).

(*6) Bọn ăn mặc khác thường.

(*7) Xin xem lại di chiếu, di chúc của Tự Đức. Tự Đức muốn lập Ưng Đăng (về sau là Kiến Phúc), nên phê phán Ưng Chân (Dục Đức) và Ưng Kỹ (về sau là Đồng Khánh) ngay trong di chiếu và di chúc… Nhưng dẫu sao, Dục Đức và Hiệp Ḥa (Hồng Dật) cũng đáng tội phải phế truất, c̣n Ưng Kỹ, hạnh kiểm xấu đến thế, th́ không thể lập làm vua được! Xem thêm: ĐNTL.CB., sđd., tr. 19 – 20.

(*8) Tư liệu về nhóm chủ “ḥa”, câu kết với Pháp, đứng đầu là Trần Tiễn Thành, Tuy Lư vương, Hiệp Ḥa: Năm Canh th́n (1880) và Tân tị (1881), Trần Tiễn Thành đă câu kết với De Champaux (AOM. Aix, Amiraux 12923, dẫn theo Yoshiharu Tsuboi, NĐNĐDVP. & TH., UB. KHXH.TU. Tp. HCM. xb., sđd., 1993, tr. 270); Xem lại mục tháng giêng âl. Tự Đức năm thứ 34, Tân tị (1881); Cao Huy Thuần, Đạo Thiên Chúa và chủ nghĩa thực dân Pháp tại Việt Nam (1857 – 1914), luận án tiến sĩ tại Pháp, bản dịch ronéo của Đại học Vạn Hạnh, Sài G̣n, 1973, tr. 31 (bức điện tín trên được lưu trữ tại Thư khố Bộ Hải ngoại Pháp, mang kí hiệu thư khố: A 30 (58), hộp 16): “Theo một điện tín của thống đốc Nam Kỳ gửi bộ trưởng Hải quân ngày 10 tháng 12 năm 1883, Hiệp Hoà bày tỏ trong mọi lúc cảm t́nh của ông ta đối với Pháp. Ông đă bí mật phái chú là Tuy Lư vương đến Toà sứ Pháp để hỏi De Champeaux là, nếu trong trường hợp có biến động, ông có được Pháp giúp đỡ không? De Champeaux trả lời có, và nhiệt thành khuyến khích ông chống lại cận thần. Cuộc viếng thăm này làm triều đ́nh lo ngại, họ làm đủ mọi cách để biết nội dung câu chuyện nhưng vô ích”.

(*9) Đó chỉ là ghi nhận của Quốc sử quán triều Nguyễn về việc Phủ Thừa Thiên lập biên bản và về dư luận của mọi người lúc ấy (ĐNTL.CB., tập 35, sđd., tr. 259 – 260). Chúng tôi (người biên soạn [TXA.]) xét nghĩ rằng, Trần Tiễn Thành bị giết không phải do lệnh Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết mà do sự nghĩa phẫn của hoàng thân và sĩ phu. Hai vị phụ chính đă ra lệnh thi hành án Hiệp Ḥa (hoàng đế), th́ c̣n ngại ǵ lại không dám công khai thi hành án Trần Tiễn Thành? Ở ĐNTL.CB., tập 36, sđd., tr. 68: “bị cướp giết chết” (nguyên văn). Tuy nhiên, ở tập 37, sđd., tr. 136: “giết vua, giết quan” (nguyên văn) .

______________________

 

 Phụ lục 3 của chương bảy:

Nguyên văn trong ĐNTL.CB. , tập 35, Nxb. KHXH., 1976, tr. 255 – 260: Vụ phế truất, thi hành án vua Hiệp Hoà cùng Trần Tiễn Thành và những kẻ đồng mưu câu kết với thực dân Pháp, tháng 10 Quư mùi (tháng 11.1883), như sau:

“[Tiểu đề:] Ngày đinh sửu, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết phế vua và giết đi, và giết cả đại thần Trần Tiễn Thành; lập hoàng tử thứ 3 lên làm vua.

[Thuyết:] Trước đây, phế đế đă nối ngôi, Tường, Thuyết cậy công tôn lập lên, việc ǵ cũng chuyên quyền làm bậy [chủ chiến là làm bậy?!? – TXA. ct.]. Vua ghét hai người ấy, muốn tước bớt quyền đi. Cho nên ngoài mặt vẫn hậu đăi, mà trong ức chế cũng nhiều, (như việc đổi Thuyết sang Bộ Lại, không cho giữ binh quyền; lại tờ tâu của 6 bộ, đều giao cho Nội các duyệt tâu, không chuyên giao cho hai người ấy). Gặp khi những người thân tín của vua là tham tri Bộ Lại Hồng Ph́, tham biện Nội các Hồng Sâm mật mưu việc ấy; Tuy Lư vương Miên Trinh, huyện công Hồng Tu đều có dự mưu (Hồng Tu, Hồng Sâm đều  là con Tuy Lư vương). Tường, Thuyết đă biết việc ấy. Vua lại muốn dùng mẹo để 2 người giết nhau. Triệu Văn Tường vào nói chuyện, th́ bảo Văn Tường là người trung thành, vẫn rất tin cậy; c̣n Thuyết rất là ngang ngược, dặn Văn Tường t́m cách bỏ Thuyết đi. Thuyết vào hầu, vua cũng nói thế. Hai người lại ra, đều đem lời nói ấy mật bảo nhau; nhân mưu việc bỏ vua mà lập vua khác.

Thuyết bèn lấy cớ là Thuận An sau khi thất thủ, phủ hạt Thừa Thiên nên tự t́m cách bảo vệ gia hương, phát hổ phù (*) ra mật sai mộ nhiều hương dũng (nhưng sai người thân tín là Kỳ nội hầu Hồng Chuyên, pḥ mă Đặng Huy Cát chia nhau cai quản) để pḥng sai khiến. Người ngoài chưa ai biết cả. Gần đây phái viên nước Pháp nhân hoà nghị đến xin chầu yết, hai người kiếm cớ tránh mặt, không dự việc ấy. Vua lại đặc cách sai Tuy Lư vương chuyên đi lại sứ quán bàn bạc. 2 người ngờ vua đem mưu ấy dặn Tuy Lư vương cầu cứu với người Pháp. Bèn vào ngày bính tí là ngày 29 tháng ấy [**], lúc canh hai, các cửa hoàng thành, kinh thành đă đóng kín, Thuyết thu hết cả ch́a khoá cửa. Bèn trước nói dối là đêm ấy nghe nói ngoài thành có bọn bậy bạ họp kẻ dị dạng, xin tự kiểm biền binh, mật pḥng bị sẵn, biên ra giao cho quan trực hầu tâu lên. Rồi ngoài th́ phát ra hổ phù, sai họp tất cả [quân] mộ dũng ở bờ phía nam sông Hương; trong th́ đ̣i gọi các quân đều mang khí giới, do các viên Ông Ích Khiêm, Trương Văn Đễ đi trước, dẫn đến đóng ở Sở Tịch điền. Cho mời văn vơ đ́nh thần người nào hiện ở ngoài hoàng thành cũng đến công đường Bộ Hộ (chỗ Văn Tường ở). Hai người bảo rằng: “Lăng quốc công nối ngôi đến nay, làm việc phần nhiều trái phép cũ, lại gần gũi người bậy (ngầm chỉ bọn Hồng Ph́, Hồng Sâm, Hồng Tu), người đều không phục. Nay nên xin bỏ đi, đón hoàng tử thứ 3 lên nối nghiệp lớn”. Lúc bấy giờ các quan đều vốn sợ uy lệnh của 2 người ấy, không ai dám nói điều ǵ khác. 2 người bèn một mặt dự làm tờ tâu, một mặt đem văn vơ đ́nh thần chuyển đến Sở Tịch điền, (duy có thượng thư Bộ Công là Đoàn Văn Hội cáo ốm không đến); sai đem tờ tâu lấy chữ các quan kí tên. Lúc bấy giờ đă trống canh tư. Bèn sai Hậu quân là Nguyễn Hanh, thị lang Bộ Binh là Lê Đại, trích phái biền binh đi đến nhà Dưỡng Thiện ở Khiêm lăng, (hoàng tử thứ 3 nguyên ở Dưỡng Thiện đường, ở bên hữu nhà Duyệt Thị gần đấy; rước linh cữu tiên đế để ở điện Ḥa Khiêm tại Khiêm cung, Hoàng tử thứ 3 theo đến ở nhà quan xá ngoài cửa Vụ Khiêm, nhân thể cũng gọi [nhà quan xá ấy – TXA. ct.] là Dưỡng Thiện đường), đón hoàng tử thứ 3. Lúc mờ sáng, về đỗ ở điện Quan canh Sở Tịch điền. Hai người cùng các quan ở Sở ấy đều lần lượt lạy mừng.

(Khi ấy bọn Hanh mới đến đón, hoàng tử thứ 3 rất sợ hăi; bọn Hanh ôm lên vơng rước đi. Đến khi về đến nơi, hai người nói với hoàng tử thứ 3 là xin lập lên làm vua. Hoàng tử thứ 3 nói rằng: “Ta c̣n bé, sợ không làm nổi”. Hai người nói rằng: “Tiên đế đă có ư ấy, nhưng chưa kịp làm. Nay là mệnh trời vậy. Xin nghĩ đến tôn miếu, xă tắc là quan trọng”).

Đến sáng rơ, (tức ngày đinh sửu là ngày 30 tháng 10), hai người thông báo cho các quan hiện túc trực đêm ấy ở trong Nội (văn trực thần là tham tri Hà Văn Quan, vơ trực thần là quyền chưởng doanh Hùng Nhuệ Trần Văn Cư, tham biện Viện Cơ mật là Hồ Lệ, tham biện Nội các là Lê Duy Thụy, thị vệ sứ đại thần là Tiền quân Tôn Thất Thạ) đều đến họp. (Lúc bấy giờ Đoàn Văn Hội cùng đến).

Khi đồng hồ 5, 6 chuyển, vua mới biết là có sự biến; hỏi đến những người trực thần, th́ chỉ có vài người cung Thái giám; vội vàng thất thố, không biết làm thế nào, chỉ phải dự phê tờ chiếu nhường ngôi, để đợi.

Đến giờ mùi, hai người đón hoàng tử thứ 3 vào Viện Cơ mật tạm nghỉ; và đem tờ tâu bỏ vua cũ, lập vua mới, tâu lên Từ Dụ thái hoàng thái hậu, lấy ư chỉ để thi hành; lại sai mở cửa mạn tây nam (ngày hôm ấy cửa 4 mặt kinh thành đóng kín cả ngày); cho gọi các hoàng thân, cũng lục tục vào Tả vu. Đến nơi th́ ai cũng im lặng, chỉ trông nhau mà thôi.

(Duy Tuy Lư vương, Hồng Tu, Hồng Sâm ở ngoài, nghe biết tin sợ bị vạ lây, bèn đem gia quyến đến chỗ phái viên Pháp đóng ở Thuận An cầu cứu. Hoằng Hoá công Miên Triện, Hải Ninh quận công Miên Tằng cũng sợ hăi đi mất. Sau đấy vài ngày, Hồng Ph́ đi công sai ngoài Bắc về, đến đầu địa giới Quảng Trị, nghe biết tin tự cho là nguy, lập tức thuê thuyền đến hội với Tuy Lư vương. Sau v́ phái viên Pháp giao trả về, cùng với Hồng Tu, Hồng Sâm, đều bị nạn).

Lúc bấy giờ, vua sai thái giám là Trần Đạt đem tờ chiếu nhường ngôi, yêu cầu lui về chỗ phủ cũ. Hai người giả cách nhận lời, sai Tôn Thất Thạ đem vơng đưa vua cùng phi tần nội cung cho về phủ cũ (ở địa phận xă Phú Xuân), nhưng mật dặn riêng Ích Khiêm, Văn Đễ trực [:chực – TXA. ct.] trước ở ngoài cửa Hiển Nhân, đón đường, sai đưa đến nhà Hộ thành, cho uống thuốc độc giết đi.

(Hộ thành nha nguyên trước là Dục Đức đường, mới đổi tên. Lúc bấy giờ, những phi tần đă cho về trước, để hộ vệ đưa vua. Khi đến đấy, Ích Khiêm, Văn Đễ cho thuốc độc vào nước chè dâng lên; vua không chịu uống. Văn Đễ ra lạy khóc, khuyên rằng: “Vua tôi đến lúc biến không thể làm thế nào được”. Vua nói rằng: “Ta lại không được bằng Thụy quốc công à?”; c̣n lần chần không uống. Ích Khiêm bèn đem nước chè ấy đổ vào miệng vua; lập tức phát lên như người phải gió. Một lúc lâu, Trần Xuân Soạn ra truyền nói rằng: “Nếu để chậm quá, sẽ phải tội nặng”; lập tức lấy tay bóp họng, vua lè lưỡi, lồi mắt ra, rồi vua mới chết. Đến lúc đưa vua về phủ, thấy chỗ cổ họng vua sưng như cái cung giương lên, ai cũng lấy làm lạ).

Ích Khiêm, Văn Đễ vào bảo rằng: “Lăng quốc công đến đấy đă uống thuốc độc chết rồi”. Hai người bèn rước hoàng tử thứ 3 vào ở điện Hoàng Phúc, đợi sẽ chọn ngày tốt, tôn lên làm vua.

Trần Tiễn Thành cùng hai người ấy vẫn không bằng ḷng nhau. Trước đây v́ việc tuyên chiếu, đă bị 2 người tham hặc diếc [:nhiếc] móc, giận không quên được.  Bọn Hồng Ph́ mật tâu xin bỏ cường thần, Tiễn Thành cũng có đi lại mật với nhau. (Tiễn Thành đêm thường ngầm đến dinh thự Hồng Ph́ bàn kín với nhau) . Hai người đă biết. Cho nên việc Tiễn Thành cáo ốm xin về nhà riêng, đều do hai người bắt buộc. Đêm hôm trước họp nhau ở Sở Tịch điền, 2 người cũng có đem bản thảo tờ tâu đến tường với Tiễn Thành, yêu cầu phải theo làm việc ấy. Tiễn Thành lại khước từ, nói rằng: “Bỏ vua nọ lập vua kia, sao có thể làm măi? Tôi đă băi chức về nhà, không dám dự việc ấy”. Hai người lại càng ngờ mà ghét. Nhân thể đêm ấy cũng sai người đến giết Tiễn Thành ở nhà riêng (nhà ở ấp Doanh Thị Trung).

Ngày hôm sau (tức là mồng 1 tháng 11) hai người tâu xin chôn vua bằng lễ nghi quốc công, giao cho phủ Tôn nhân chiểu lệ chôn cất. C̣n Tiễn Thành th́ do phủ Thừa Thiên khám biên cho là bị kẻ cướp giết chết. Đến lúc việc phát ra, ai cũng biết là do 2 người ấy sai người giết, mà chả ai dám nói ra” (***).

 

---- Phụ lục này (trong cuốn “Nguyễn Văn Tường, ‘những người trung nghĩa từ xưa, tưởng không hơn được’”) đă người biên soạn đă gửi đăng tải trên Tạp chí điện tử Giao Điểm:

 http://www.giaodiem.com/mluc/mluc_III05/505_nvt_phulucI.htm

. ----

---- (*) Hổ phù là tín hiệu để trưng triệu quân lính (chú thích của Viện Sử học).

[**] Về ngày 29.10 Quư mùi, xin xem thêm ĐNTL.CB., tập 36, Nxb. KHXH., 1976, tr. 63 – 64, đă có trích in trong phần phụ lục này. ----

(***) Xin xem lại bài “Lời thưa đầu sách” và chú thích về màu sắc bảo hoàng, chủ “ḥa” và sự rụt rè của Quốc sử quán thể hiện ở những đoạn sử tiêu biểu (phụ lục 1 & phụ lục 3 của mục tháng 7 âl., Quư mùi (1883) này), mà người biên soạn đă nhấn mạnh.

Có một điều cần lưu ư: Tờ tâu của Quốc sử quán triều Nguyễn, vào năm Thành Thái thứ 11 [1899] (ĐNTL.CB., tập 27, sđd., tr.7 – 8), đă hé lộ sự “can thiệp” thô bạo: Gia đ́nh Hiệp Ḥa cầu xin khâm sứ Pháp đề nghị vua đương nhiệm ra dụ phục hồi và công nhận danh nghĩa cho Hiệp Ḥa là “phế đế” (hoàng đế bị truất ngôi) – “đế” (thay v́ “công”) với ư nghĩa Hiệp Ḥa vẫn được công nhận là hoàng đế chính thống! Do đó, Quốc sử quán buộc ḷng phải chữa lại bản ĐNTL.CB. đă hoàn tất, không ghi là “công” mà phải ghi là “đế” với quy cách kèm theo đối với một bậc đế vương chính thống, “bị phế bởi sự cố của nhà nước, chứ không có lỗi lệch ǵ cả” (nguyên văn)!

Ở đây, đối với người nghiên cứu sử học, không phải là vấn đề thế thứ theo quan niệm và pháp chế truyền ngôi phong kiến, mà chính là "sự cảm t́nh" của giặc Pháp thống trị đối với Hiệp Ḥa (và hẳn là với cả nhóm chủ "ḥa" đương thời, gồm Trần Tiễn Thành, Miên Trinh...). Điều đó, hậu thế chúng ta đọc thấy qua màu sắc bảo hoàng, chủ "ḥa", rụt rè khi phản ánh sự thật lịch sử, và nhất là sắc thái phản cảm khi viết về nhóm chủ chiến (Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết...) trên những trang ĐNTL.CB.. V́ vậy, tôi ra đă sức nghiên cứu và đă viết bộ truyện – sử kí – khảo cứu tư liệu lịch sử “Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886)” (Nxb. Văn Nghệ TP. HCM., 2004) với ư thức phục hồi, tái hiện chính xác sự thật lịch sử.

Xin xem sự kiện này trong bộ sách trên ở địa chỉ websites:

         http://tranxuananpcdtnvt3a.blogspot.com/

http://tranxuananpcdtnvt3b.blogspot.com/

Xin xem thêm ghi chú ở đoạn đầu của chương tám kế tiếp.TXA.     

________________________  

 

 H. CHƯƠNG TÁM 

 

XIX. THỜI LÀM ĐẠI THẦN PHỤ CHÍNH, ĐẠI THẦN VIỆN CƠ MẬT – THƯƠNG BẠC, THƯỢNG THƯ BỘ HỘ, ĐẠI THẦN KIÊM QUẢN KHÂM THIÊN GIÁM, TỔNG TÀI QUỐC SỬ QUÁN (THÁI TỬ THÁI PHÓ, THỰ VĂN MINH ĐIỆN ĐẠI HỌC SĨ, K̀ VĨ HẦU TƯỚC)

 

++ Ưng Đăng (húy là Hạo, tự là Hỗ), sinh ngày mùng 2 tháng giêng âl., Kỉ tị (1870), con của Kiên Thái vương Hồng Hợi và phủ thiếp Bùi Thị Thanh (người Đồng Dương, Hải Lăng, Quảng Trị). Năm 1871, Ưng Đăng được đưa vào cung, do học phi Nguyễn thị (họ Nguyễn [tên Hương]) nuôi dưỡng. Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết khi lập Ưng Đăng lên làm vua, đă tâu:  “Đó là ư của tiên đế, nay là mệnh trời. Xin nghĩ lấy tôn miếu, xă tắc làm trọng” . Tôn nhân, đ́nh thần đă xin ư chỉ Từ Dũ; và Từ Dũ đă chấp thuận. Đây là sự nối ngôi chính thống v́ Ưng Đăng đă là hoàng tử chính thức thứ ba của Tự Đức (*).

(ĐNTL.CB., tập 36 [đệ ngũ kỉ], sđd., tr. 18 – 20).

---- (*) Triều Kiến Phúc (Ưng Đăng) được Quốc sử quán xếp vào một kỉ riêng – đệ ngũ kỉ –, xem như ngang hàng với Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức về mặt chính thống. Dục Đức (hoàng trưởng tử, vi phạm luật pháp, bị truất), Hiệp Ḥa (vi phạm luật pháp; không phải hoàng tử của Tự Đức) và cả Hàm Nghi (nhà vua yêu nước, nhưng không phải hoàng tử) chỉ thuộc về “phụ chép”. ----

 

 

 

 Hết CHƯƠNG BẢY

Xin xem tiếp CHƯƠNG TÁM

ở tệp 8:

http://tranxuanantsbnnvt2. blogspot.com/

 

 

Xếp chữ xong chương bảy, vào lúc 10 giờ 45 phút,

ngày thứ hai (thứ ba cũ) 14-02 HB6 ( 2006 )

[17 tháng giêng, Bính tuất HB6 ]

tại Tp. HCM., Việt Nam.

 

Lưu ư:

Thứ ba (thứ tư cũ), ngày 15-02 HB6 ( 2006 ),

người biên soạn đă sửa chữa lại một số lỗi trong bản đă đưa lên web-blog, thuộc lỗi gơ phím vi tính.

 

 Trần Xuân An    

 

xem tiếp tệp 8 ) 

 

Trở về trang chủ

THÔNG BÁO

              Cập nhật: 05/01/07

              (tháng / ngày / năm)

 

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7