Web Tác giả Trần Xuân An

 

 

Trần Xuân An

biên soạn (tổ chức nội dung, khảo luận, bị chú các bài khảo luận của các tác giả,

chú giải thơ, chuyển ra ngôn ngữ thơ

trên cơ sở Thi tập chữ Hán do Nnc. Trần Viết Ngạc sưu tầm,

bản phiên dịch của Nnc. Trần Đại Vinh, Nnc. Vũ Đức Sao Biển, Nnc. Nguyễn Tôn Nhan

[Ts. Ngô Thời Đôn hiệu đính các bản dịch]).

 

Xem phần nguyên tác chữ Hán (h́nh ảnh quét chụp [scan]):

http://www.tranxuanan-writer-3.blogspot.com

http://www.tranxuanan-writer-4.blogspot.com

 

 

Bài 50

 

TẶNG DƯƠNG QUAN (GIA ĐỊNH

TỈNH NHÂN) VĂNG HƯƠNG CẢNG

 

                        Lục thất niên dư hựu nhất lai

                        Ngă lai quân khứ lưỡng bồi hồi

                        Khứ lai dị lộ quân tu kí

                        Mạc sử lâm ḱ hữu sở xai (sai)!

                                                           

NGUYỄN TÔN NHAN

                                                          phiên âm và dịch nghĩa

 

50

 

TẶNG QUAN [LÀM Ở CỬA] BIỂN (NGƯỜI

TỈNH GIA ĐỊNH) (1) ĐI HƯƠNG CẢNG (2)

 

Hơn sáu, bảy năm (3) [qua], [nay] lại một [lần] đến

Tôi đến, ông (1) đi, cả hai dùng dằng bước lui, bước tới

Đi [và] đến, khác con đường, ông nên ghi nhớ

Đừng khiến đang lúc [gặp gỡ, chia tay vào dịp thế này]

                 có điều ǵ suy xét, đong lường trước!

 

            (1) Tác giả dùng từ “dương quan”, với hai nghĩa: quan làm ở cửa biển; quan làm việc cho người ngoại quốc (tay sai của thực dân Pháp tại Nam Ḱ, vùng đất lục tỉnh ngày xưa đă bị Pháp xâm chiếm, từ 1862, 1867). Nguyễn Văn Tường ghi chú rơ bằng chữ cỡ nhỏ, tŕnh bày khác hẳn (xin xem bản chữ Hán nguyên tác): “Người tỉnh Gia Định”. Hơn nữa, ở hai ḍng thơ thứ hai, thứ ba, Nguyễn Văn Tường lại dùng đại từ “quân” để gọi y. “Quân” là từ các kẻ sĩ cùng lứa gọi nhau. (Xem TĐHV., sđd., tập thượng, tr. 226; tập hạ, tr. 157). Lại căn cứ vào nội dung bài thơ, thấy rơ Nguyễn Văn Tường khẳng định dứt khoát: “Đi [và] đến, khác con đường, ông nên ghi nhớ”. Đến Gia Định (nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh) để đấu tranh, giành lại Nam Ḱ lục tỉnh. Đi Hương Cảng (Hongkong), làm tay sai theo lệnh Pháp. Rơ ràng, dứt khoát! Tuy khẳng định vỗ mặt như thế, vẫn không tránh khỏi chút bồi hồi về t́nh kẻ sĩ cũ, và chút phân vân về sự ngờ ngại, hiểu lầm từ phía sĩ phu và nhân dân (đánh đồng với Phan Thanh Giản, Trần Tiễn Thành chẳng hạn!).

            (2) Hương Cảng (Hồng Công), nhượng địa của nước Trung Hoa dưới áp lực của thực dân Anh. Người Anh mới trao trả cho Trung Quốc vào năm 1997!

            (3) Theo ĐNTL.CB., sđd., tập 31, tr. 184, vào tháng chạp Đinh măo, năm Tự Đức thứ 20 (1867), Nguyễn Văn Tường lần đầu đến Gia Định, với chức vụ tùy biện trong phái đoàn Trần Tiễn Thành. Thời điểm đó, là từ 26. 12. 1867 – 24. 01. 1868. Nói cách khác, tháng chạp Đinh măo nói trên rơi vào khoảng đó của dương lịch (xem Vụ Bảo Tồn Bảo Tàng, Niên biểu Việt Nam, in lần 4, Nxb. Văn hóa dân tộc, 1999, tr. 113 - 114). Và lần thứ hai, Nguyễn Văn Tường với chức vụ bồi sứ (Nguyễn Văn Phong, chánh sứ; Phan Đ́nh B́nh, phó sứ) lại đến Gia Định. Không rơ sứ bộ đi ngày nào, chắc là sau khi Trần Tiễn Thành thất bại trở về vào tháng 2 âm lịch, Mậu th́n (1868), (ĐNTL.CB., tập 31, sđd., tr. 194). Có điều, lần về, tháng 3 âm lịch, Mậu th́n (từ 24. 3. 1868 đến 22. 4. 1868), Nguyễn Văn Tường lại thay mặt cả sứ bộ (tuy chỉ là bồi sứ, vị trí thứ ba trong sứ bộ), để tŕnh bày âm mưu xâm lược Nam Ḱ lục tỉnh của thực dân Pháp. Ông quyết không chịu kí “ḥa” ước mới, nhằm cứ để cho Pháp ở trong t́nh trạng bất hợp pháp. Lập luận riêng của Nguyễn Văn Tường: kí “ḥa” ước mới là mắc mưu Pháp, chính thức hóa việc xâm chiếm Nam Ḱ lục tỉnh cho chúng, lại để sĩ phu lâm vào cảnh “ăn làm sao, nói làm sao” với chúng và với dân, một khi Triều đ́nh đă thật sự bỏ rơi (“khí dân”) bằng hàng ước, nhượng ước chính thức, như hàng ước 1862! Cũng bản tấu ấy, ông chủ trương tăng cường binh lực để pḥng thủ, giành lại Nam Ḱ lục tỉnh bằng sức mạnh vũ trang (ĐNTL.CB., tập 31, sđd., tr. 202 - 204).

Chú thích dài như thế để xin được hiểu rằng, bài thơ tứ tuyệt trên phản ánh khá cô đọng tâm trạng tác giả.

            Riêng ngữ “lục thất niên dư”, không phải là “hơn sáu, bảy năm”, mà là “cuối và ngoài năm 67 (1867)”? Biết đâu, tác giả lại dùng số chỉ năm theo dương lịch? Chắc chắn là không. Có điều, bài trên phải được sáng tác vào các năm 1868 + 6 = 1874; 1868 + 7 = 1875. Có lẽ là sự trùng hợp ngẫu nhiên. “Hơn sáu, bảy năm” trước cho đến thời điểm bấy giờ và măi về sau, tác giả vẫn kiên định một quan điểm, một chọn lựa trước hai con đường: “khác con đường, [...] nên ghi nhớ”!

 

50

 

TẶNG QUAN LÀM Ở CỬA BIỂN CHO

TÂY, NGƯỜI TỈNH GIA ĐỊNH, ĐI

HƯƠNG CẢNG

 

Sáu, bảy năm hơn, đến một lần

Anh đi, tôi đến, đều tần ngần

Đến, đi, khác đường, anh nên nhớ

Đừng để đang khi, t́nh phải cân!

                                               

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ

 
                         Bài 51

 

TRÚ GIA ĐỊNH

QUAN TÂY VIÊN HỮU CẢM

 

                        Khách xá công dư hướng văn thiên

                        Xa hoành khúc kính quá đông biên

                        Sổ lan mao giới giai tân vật

                        Bán bức hoa cầm dị văng niên

                        Đối cảnh kham bi thùy tác chủ

                        Phùng nhân nan đạo thử lai duyên

                        Như hà tạo hóa do đa sự

                        Không sử lê viên nhuận nhất biên.

                                                           

NGUYỄN TÔN NHAN

                                                          phiên âm và dịch nghĩa

 

51

 

Ở GIA ĐỊNH (1), XEM VƯỜN (2) [CỦA] TÂY

(3), CÓ CẢM XÚC   

 

[Ở] nhà khách, việc chung (4) [đă] thư thả, nh́n về                      

                 [phía] trời chiều

Xe [chạy] ven đường ṿng, qua bờ sông [hướng] đông

Vài chuồng [thú] lông, [loài có] vỏ, đều [là giống] vật                  

                    mới (5)

Nửa khoảnh hoa, chim [cũng] khác năm trước

                                                                   (đă qua) (6)

[Đứng] trước cảnh [ấy], đành chịu buồn rầu, [rằng] ai                            

                   làm chủ!?

Gặp người [ḿnh] khó nói (khơi mở) [về lẽ],

                 ấy là nguyên nhân [tạo hậu quả]

                                    về sau (7) [cho chúng]

Cớ nào tạo hóa c̣n loạn việc?

Khi không xui khiến [đến] vườn lê (8),

                    làm thừa lẻ ra một sự ghi chép (9).

 

            (1) Gia Định, nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh.

            (2) Thảo cầm viên (vườn cây chim) hiện nay (đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, Q. 1, TP. HCM.).

            (3) Tây, chỉ thực dân Pháp.

            (4) Lúc này Lê Tuấn, Nguyễn Văn Tường, đang bàn thảo với Dupré, Philastre, về điều ước 1874, hoặc ông cùng Nguyễn Tăng Doăn, với François Emily (?), định thương ước 1874 (kí ngày 31. 8. 1874, lễ thừa nhận diễn ra vào ngày 26. 8. 1875), (ĐNTL.CB., tập 33, tr. 9 - 10, 12, 22, 78, 87 - 88, 102 - 104, 111).

            (5) Ám chỉ bọn thực dân Pháp.

            (6) Ám chỉ người Việt ḿnh làm tay chân cho thực dân Pháp.

            (7) Vận dụng khái niệm “nhân – quả” của tâm thức nông nghiệp cổ đại, của Phật giáo qua hai chữ “lai duyên”. Ư tác giả: Sở thú này chính là viễn cảnh tương lai của bọn Pháp, rằng chúng sẽ bị giam nhốt như các loài vật lông lá kia! Đồng thời, bày tỏ niềm lo âu: sự cộng tác của người Việt ḿnh với thực dân, cũng tạo hậu quả về sau cho sự phát triển của dân tộc, đất nước. [Xem các trích đoạn những bản tấu về Nam Ḱ, bài viết của Trần Viết Ngạc, Trần Đại Vinh, KYHNKH., ĐHSP. TP. HCM. sđd., tr. 212 - 216, 40, và cũng hai bài ấy ở cuốn “KVQC. Nguyễn Văn Tường thi tập”, tư liệu Hội nghị trên, tr. 3 - 8, tr. 12].

            (8) “Lê viên”: Đường Minh Hoàng (nhà Đường, Trung Hoa) lập ra vườn lê viên, chọn một trăm người chuyên tập múa hát. “Lê viên”, nguyên nghĩa: vườn cây lê, lại có nghĩa là hí viện (nhà vui chơi, nhà hát). [Xem TĐHV., sđd., tập hạ, tr. 496].

            (9) Các ghi chép về nội dung hội đàm, “bên lề” của sứ bộ, đại để là nhật kí để tấu tŕnh cho nhà vua (c̣n gọi là nhật lịch), qua trung gian liên lạc giữa Triều đ́nh và sứ bộ bởi một trung sứ – trung sứ là một viên chức có chức năng “con thoi” đó (chưa rơ vị trung sứ này tên ǵ). Ư Nguyễn Văn Tường ở câu này: “tin tức bổ sung cuối ngày”.

 

51

 

Ở GIA ĐỊNH,

XEM VƯỜN THÚ TÂY LẬP, CẢM XÚC

 

Nhà khách, trời chiều, việc sứ thưa

Bờ đông, cong lối, ngựa xe đưa

Nhiều chuồng lông lá (1) là loài mới

Nửa khoảnh chim hoa khác vẻ xưa!

Đối cảnh buồn ai: tṛ chủ cướp!

Gặp người (2) bảo chúng:

                                 nghiệp riêng mua?(3)

Cớ sao trời đất c̣n nhiều chuyện

Khiến nỗi vườn hề (4) phải chép thừa!

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ

 

            (1) Nguyên văn: “mao giới” (lông [và] vỏ). Lông và lá! Lá thay áo, thời hồng hoang nguyên thủy. Vải hay lá làm áo cũng là một thứ “vỏ” (mai rùa, vỏ cua...). Trong tiếng Việt, có từ ghép: lông lá, bọn lông lá.

            (2) Nguyên văn: “nhân”, chỉ con người, loài người nói chung, đối nghĩa với “vật” ở câu thứ ba.

            (3) Xem chú thích ở bản dịch nghĩa bài này. “Nhân lưa” là nhân sẽ lưu lại về sau, như một lời cảnh báo về luật nhân quả hiện thực, nhăn tiền. Tất nhiên, ở đây, nhà thơ Nguyễn Văn Tường chỉ mượn cớ để vẽ ra cảnh thực dân Pháp sẽ bị đền tội như lũ thú lông lá ở vườn thú, một cách rất thực tế, rất lịch sử.

            Bản dịch thơ này, xin tạm bỏ chữ “nan” (khó), thêm dấu hỏi, tỏ sự tự phân vân: nên hay không nên nói với người ḿnh điều ấy.

            Có thể thay hai câu thơ dịch trên:

Đối cảnh buồn ai dựng chủ cướp

Gặp người bảo chúng tạo nhân lưa?

            (4) Tạm dịch, xem chú thích ở bản dịch nghĩa bài này.

 

 


 

                   

                    Bài 52

 

QUÁ KIM CHƯƠNG TỰ

 

                        Tằng hướng trường sinh thuyết tức ki (cơ)

                        Bách niên thế sự bất thăng bi

                        Các trung đế tử kim hà tại?

                        Thành quách nhân dân bán dĩ phi!

                                                           

NGUYỄN TÔN NHAN

                                                          phiên âm và dịch nghĩa

 

52

 

ĐI NGANG QUA CHÙA KIM CHƯƠNG (1)

 

Từng trông vào [thuật] trường sinh, bàn luận [về] nhịp               

                   thở (2)

Trăm năm, chuyện đời, không ḱm được (: khôn xiết)                             

                  buồn!

Con vua (3) trong lầu gác [tại chùa], nay ở đâu?

Thành lũy, nhân dân, một nửa đă mất! (4)

 

            (1) “Kim Chương tự”: chùa Bài Văn [bằng] Vàng. Chùa này ở Gia Định, nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh. Ngôi chùa này đă bị phá hủy từ thời Pháp xâm lược. H́nh như pho tượng Phật lớn về sau được đưa vào Bảo tàng thuộc Thảo cầm viên tại Sài G̣n (TP. HCM). Xin xem chú thích (3) bài này.

            (2) Thuật trường sinh với phương pháp điều ḥa nhịp thở, thuộc bộ môn khí công. Các môn phái dô-ga (yoga) ở Ấn Độ, đạo Lăo, Thiền tông (Phật giáo) cổ xưa, hiện nay, đều có vận dụng, sáng tạo. Ngoài các thủ pháp quá đáng, cực đoan, như chuyên tập nín thở với các định mức càng lâu càng tốt (!),phép dưỡng sinh này hiện nay đă được khoa học chứng nghiệm là rất hữu ích. Ở nước ta, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện, nhà nghiên cứu - phổ cập Nguyễn Minh Kính đă công bố nhiều công tŕnh, tư liệu về thuật dưỡng sinh này. (Xem Senbec, Pocơrốpxki, Cooc-khin, Thể dục chữa bệnh ở nhà, Đào Duy Thư dịch, Nxb. TDTT., 1984).

            Cùng với câu thứ hai kế tiếp, tác giả muốn nói, trước cảnh mất nước, bị ngoại xâm, không cách nào giữ được ḷng thanh tịnh, tâm không!

            (3) Minh Mạng được sinh ra tại một nơi, về sau, nơi ấy dựng thành chùa, ở tỉnh Gia Định. Ngôi chùa ấy là chùa Bài Văn Vàng (Kim Chương tự)? ĐNLT., tập 2, sđd., tr. 31, ghi rơ: “Năm Tân hợi (1791), hậu [Thuận thiên Cao hoàng hậu] 24 tuổi, sinh ra Thánh tổ Nhân hoàng đế [hoàng tử Đởm (Đảm), tức vua Minh Mạng] ở thôn Hoạt Lộc (thuộc Gia Định); khoảng năm Minh Mệnh [Mạng] dựng đền Khải Tường ở đấy”. Trần Trọng Kim ghi: “ở làng Tân Lộc, gần Sài G̣n bây giờ” (VNSL., sđd., bản 1999, tr. 420). Sài G̣n cũ và tỉnh Gia Định đều thuộc thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.

            Theo chỗ chúng tôi biết, trên nền đền Khải Tường, đă xây dựng nên chùa Kim Chương. Chùa này bị Pháp phá hủy từ thuở ấy. Trên nền chùa cũ, hiện nay xây dựng Trung tâm Trưng bày tội ác chiến tranh xâm lược (1858 - 1988), (góc đường Vơ Văn Tần – Lê Quư Đôn, Q. 1, tp. HCM.).

            Về câu thơ “Các trung đế tử kim hà tại?”: đây là nguyên văn một câu thơ của Vương Bột, nhà thơ đời Đường (Trung Hoa), trong bài “Đằng Vương các”, nhắc đến Lư Nguyên Anh, con của Đường Cao Tổ (Thơ Đường, tập 1, sđd., tr. 25). Có điều, cảm xúc của Vương Bột chỉ là nuối tiếc cảnh vàng son xa xỉ đă mất với niềm ngậm ngùi về nỗi vật đổi sao dời. So hai bài thơ, “Đằng Vương các” với “Quá Kim Chương tự”, ta thấy nỗi đau của Nguyễn Văn Tường lớn lao hơn, sâu thẳm hơn rất nhiều.

   Đằng Vương cao các lâm giang chử

Bội ngọc minh loan băi ca vũ

Hoạ đống triêu phi Nam phố vân

Châu liêm mộ quyển Tây sơn vũ

   Nhàn vân đàm ảnh nhật du du

Vật hoán tinh di kỉ độ thu

Các trung đế tử kim hà tại?

Ngoại hạm trường giang không tự lưu.

 

   Gác Đằng cao ngất băi sông thu

Ngọc muá vàng reo nay thấy đâu?

Nam phố mây mai quanh nóc vẽ

Tây sơn mưa tối, cuốn rèm châu

   Đầm nước mây vờn ngày tháng trôi

Mấy phen vật đổi với sao dời

Đằng vương thuở trước giờ đâu tá?

Sông lớn ngoài hiên luống chảy hoài.

 

TƯƠNG NHƯ

dịch thơ

(sđd., tr. 26)

Nhạc sĩ, nhà nghiên cứu Vũ Đức Sao Biển cũng đă từng so sánh ở b́nh diện rộng hơn (với cả nền thơ Đường – Tống) và cũng nhận định như thế. Hẳn không có ǵ là thiên vị hay quá lời chăng?

            Xem lại chú thích (1) bản dịch nghĩa bài thơ “Quá Kim Chương tự” này.

            (4) Chữ “phi”, có nghĩa là “không”, trái nghĩa với chữ “phải”... Nhân dân, thành quách đă mất một nửa! Nhất là nhân dân, c̣n sống đó, vẫn sinh sôi nẩy nở, nhưng... Không c̣n ǵ chua xót hơn! Cũng như hơn vạn người Bắc Ḱ cam làm tay sai cho Pháp, tổ chức bắt cóc Nguyễn Văn Tường, khi ông đành phải ra Hà Nội để kí hai thỏa ước nhằm triệt thoái quân Pháp ra khỏi Bắc Bộ (xem Tsuboi, NĐNĐDVP. & TH., sđd., tr. 78). ĐNTL.CB., tập 32, sđd., tr. 359 ghi rơ: “Nguyên trước, An Nghiệp [Françis Garnier] mộ được 12.000 [một vạn hai ngàn] người, lẫn cả người đi lương, người đi đạo”; ĐNTL.CB., tập 32, sđd., tr. 356, ghi: “Tiến đến thành Hải Dương (trong thành hiện có viên quan một người Pháp và 30 tên lính đóng giữ), ngụy tổng đốc (tên là Trương, là người thợ rèn, theo giáo, nguyên là người An Nghiệp [F. Garnier] mới đặt) mưu bắt Văn Tường để phá hỏng việc. Văn Tường ḍ biết, mật bàn với quan nước Pháp, giải đưa xuống tàu giam lại...”. Tất nhiên lúc đó Pháp đă lật lọng với giáo dân, dân lương cam tâm làm tay sai! Tuy vậy, Nguyễn Văn Tường vẫn thận trọng: “... rồi tư ngay cho tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên đem quân đến (Bắc Ninh 400 người, Hưng Yên 200 người) và triệu tập lính tổng cộng được hơn 1000 người để sai phái”!

            Hải Dương cũng chẳng khác ǵ Gia Định! Đến như thế th́ quả thật, “khôn xiết buồn”, đến nỗi ông phải thốt lên:

              “Thành quách, nhân dân, một nửa đă mất!”.

            Đồng cảm sâu sắc nỗi đau đó, về sau, khi kinh đô Huế đă thất thủ, Nguyễn Xuân Ôn (cũng như Nguyễn Đức Đạt) vẫn trung thành với Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết trong phong trào Cần vương (kẻ đánh người đàm); và Nguyễn Xuân Ôn đă hai lần lặp lại câu này trong hai bài thơ của ông, sáng tác sau khi bị giặc Pháp bắt, 1887 (xem: ĐNTL.CB., tập 37, sđd., tr. 138; Thơ văn NXÔ., sđd., tr. 160 và 182).

 

52

 

ĐI NGANG QUA CHÙA KIM CHƯƠNG

 

Theo thuật trường sinh bàn thở sâu

Trăm năm khôn xiết việc đời sầu!

“Con vua trong gác nay đâu nhỉ?”

Thành quách, nhân dân, một nửa đâu!

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ


 

Bài 53

 

ĐỀ B̀NH TÂY TƯỚNG QUÂN LÊ

QUẬN CÔNG MỘ

(MỖI CÚ HỮU SỔ MỤC TỰ)

 

                        Nam tử đương vi nhất thế hùng

                        Bán thiên ứng vận kỉ như công!

                        Lưỡng ḱ sử tải khôi cương tích

                        Bách chiến nhân suy (thôi) hỗ giá công

                        Tam xích hiệp (1) phong tồn cố liệp

                        Cửu nguyên cô phẫn khởi lương cung

                        Vị khôi thất thập niên tiền sự

                        Tụng biến b́nh Tây lục tỉnh trung.

                                                           

NGUYỄN TÔN NHAN

                                                          phiên âm và dịch nghĩa

 

            (1) Luân? Có lẽ “luân”, đúng hơn.

 

53

 

NÊU LÊN [NHỮNG SUY NGHĨ TRƯỚC] MỒ

B̀NH TÂY TƯỚNG QUÂN [ĐƯỢC PHONG

TƯỚC] QUẬN CÔNG [HỌ] LÊ (1) (a)

 

Người đàn ông (a) [cần] gánh vác công việc, làm [nên]               

                 một đời hào hùng (a)

Nửa ngh́n [binh tướng] ứng theo thời vận [“triều đại”]                     

              (2), mấy [ai] như ông (quận công) (1) (a)

Hai miền (3) [Tổ quốc], sử sách chuyên chở [truyền bá]

     công lao to lớn (a) [cầm] dây cương ngựa (4)

Trăm trận chiến, người [đời] suy tôn [về] công pḥ                           

            giúp xe chúa (5)

Ba thước (a) [kiếm, gươm], sự phong tặng [lúc thế đang]  

    ch́m đắm (6) (hoặc: trong sự ḥa hợp) vẫn c̣n                    

           [những] sợi tua [chuôi kiếm] cũ

Chín đồng bằng (a), nỗi căm giận [giữa thời phải chịu]                    

             lẻ loi khởi đầu cho cây cung tốt (7)

Chưa tro tàn (a) chuyện cũ bảy mươi năm trước

[Người đời] ngợi khen khắp cả [về công trạng] dẹp yên    

             Tây [Sơn] (8) giữa sáu tỉnh [Nam Ḱ (xưa)].

 

            (1) Lê Văn Duyệt, người Định Tường (tỉnh thời Nguyễn, nay là Đồng Tháp, Bến Tre, Mỹ Tho...); quê gốc: Quảng Ngăi. Ông có công với Nguyễn Ánh, chống nhà Tây Sơn (triều đại do vua Quang Trung, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, đánh Nguyễn, dẹp Lê-Trịnh, chiến thắng quân Thanh [Trung Hoa], quân Xiêm [Thái Lan], lập nên). Lê Văn Duyệt thuộc loại công thần bậc nhất của triều Nguyễn, thời Nguyễn Ánh (Gia Long). Về sau, do con nuôi là Lê Văn Khôi (vốn tên Nguyễn Hữu Khôi, người Cao Bằng) nổi loạn ở Gia Định, nên ông bị Minh Mạng truy các tội cũ, san bằng mộ và dựng bia với tám chữ ngay trên mộ san bằng ấy: “Quyền yêm Lê Văn Duyệt chịu h́nh pháp” (dịch từ nguyên văn chữ Hán). Đến thời Thiệu Trị, được giảm án, rồi đến khi vua Tự Đức lên ngôi (1841), bản án ấy một lần nữa được xem xét lại, minh oan phần nào, và tha tội (1849).

            [Xin xem ĐNLT., tập 2, Nxb. Thuận Hóa, 1993, tr. 373 – 414; ĐNNTC., tập 2, sđd., tr.444 – 445: viết gọn hơn, ở mục “Nhân vật” của chương “Tỉnh Quảng Ngăi”].

            Hiện nay khu mộ Lê Văn Duyệt ở bên cạnh chợ Bà Chiểu, thành phố Hồ Chí Minh, vẫn được nhang khói phụng thờ. Tuy người mê tín vẫn c̣n lén lút xin xăm, bói toán, sùng bái gọi là Lăng Ông, nhưng đa số vẫn hiểu đấy chỉ là di tích lịch sử.

            Dẫu sao, Lê Văn Duyệt cũng không phải là người có công chống ngoại xâm, mà chỉ là danh tướng giúp Nguyễn Ánh lập nên triều Nguyễn, thống nhất đất nước (sự nghiệp thống nhất Đàng Trong, Đàng Ngoài, công chính vẫn là của Quang Trung Nguyễn Huệ, mà Gia Long Nguyễn Ánh chỉ thừa kế). Xin xem tiếp ở chú thích (8) bài này.

            (2) Tác giả nhắc đến việc các binh tướng pḥ Nguyễn Ánh, lúc chúa Nguyễn bị Tây Sơn đánh bại. Chúng tôi tạm hiểu hai chữ “ứng vận” (đáp ứng vận nước) là như thế (vận “triều đại” Nguyễn). Bởi lẽ triều Nguyễn chính thức xưng đế, từ 1802, nhưng Nguyễn Hoàng vào trấn nhậm đất Thuận Hóa, từ 1558, nghĩa là từ 224 năm về trước. Nếu đánh giá với quan điểm lịch sử – cụ thể, th́ sự nghiệp của chúa Nguyễn và triều Nguyễn có bề dày như vậy. Thời phong kiến quân chủ, Đất Nước chỉ là cơ nghiệp của một ḍng họ (hoàng tộc)... Xin xem chú thích (6) bài này.

            (3) Nước ta từ Nam Quan đến Cà Mau, thời Nguyễn, trên danh từ về địa giới hành chính, thay v́ gọi Đàng Ngoài (từ sông Gianh trở ra), Đàng Trong (từ sông Gianh trở vào), th́ gọi là Trung Ḱ, Bắc Ḱ, Nam Ḱ. Trung Ḱ gồm: hữu ḱ (từ Hà Tĩnh trở ra), tả ḱ (từ B́nh Định trở vào), lấy Quảng Nam, Quảng Ngăi làm tả trực ḱ, Quảng B́nh làm hữu trực ḱ, lấy Thừa Thiên (gồm cả đạo Quảng Trị) làm kinh sư (trực ḱ), [ĐNTL.CB., tập 30., sđd., tr. 72, chú thích của Viện Sử học]. Ngoài ra, cũng c̣n có cách gọi: lưỡng ḱ Nam – Bắc, gồm tả ḱ (từ Huế trở vào) và hữu ḱ (từ Huế trở ra).

            (4) Chữ “cương” trong từ ghép “cương tỏa”. “Cương” là dây buộc, điều khiển ngựa. “Tỏa” là hàm sắt khóa miệng ngựa để ngựa khỏi dừng lại ăn cỏ dọc đường (xem TĐHV., sđd., tập thượng, tr. 142). Ở ngữ cảnh này, là tài cầm cương, tức là tài điều quân khiển tướng. Ngôn từ c̣n có tính phong kiến chuyên chế hiện nay vẫn c̣n lắm người sử dụng, bởi ngôn ngữ ở nước nào cũng có t́nh trạng chung ấy.

            (5) Nguyễn Ánh thực sự lên ngôi hoàng đế (vua) vào năm 1802. Trước đó vẫn được gọi là chúa, “quốc chúa” (mặc dù Nguyễn Phúc Khoát, 1744, đă xưng vương hiệu: Vơ vương). Ở câu thơ này, Nguyễn Văn Tường nhắc lại công pḥ Nguyễn Ánh của Lê Văn Duyệt lúc vị chúa này c̣n phải bôn tẩu ra Côn Đảo, Phú Quốc, sang Xiêm La (Thái Lan). Cũng có thể hiểu là công hộ tống vua Cao Miên về nước.

            (6) Lúc Nguyễn Ánh c̣n bôn tẩu, chịu lắm nỗi cơ cực để quyết giành lại cơ nghiệp chúa Nguyễn đă dày công mở cơi ở Đàng Trong, Lê Văn Duyệt c̣n là thái giám hầu cận nội cung.

            (7) Cung, kiếm, hai loại binh khí, tượng trưng cho tài năng quân sự của Lê Văn Duyệt (mặc dù Lê Văn Duyệt tính hơi dữ tợn, lại xét án trong khi xử tội quân lính khá tàn bạo; xem ĐNLT., tập 2, sđd., tr. 379 và ĐNNTC., tập 2, sđd., tr. 444). Xem chú thích (8.a) bài này, phía sau.

            (8) Ngay từ năm 1919, dưới thời nhà Nguyễn chịu thuộc Pháp, Trần Trọng Kim đă xác định tài năng và đức độ vua Quang Trung, coi Tây Sơn là triều đại chính thống (xem VNSL., sđd., bản 1964, tr. 359, 380 - 381; bản 1999, tr. 395, 407). Tuy nhiên, thời bấy giờ, 1885 trở về trước, nhiều người hẳn không chịu quy phục Quang Trung, v́ nhớ “ơn mở cơi” của chúa Nguyễn, v́ anh em nhà Tây Sơn bất ḥa, và v́ lí do chính (lí do chính này lại bền vững): nhà Tây Sơn có gốc gác lâu đời ở Trung Hoa (người Tàu lai làm vua nước ta là nhục quốc thể, cho dù nhà Tây Sơn không thuộc gốc Hán tộc).

            Nguyễn Văn Tường là trung thần của triều Nguyễn trong điều kiện lịch sử – cụ thể với những hạn chế của thời đại. Ông không thể phụ công ơn lớn hơn mọi công ơn khác, có thể sánh với công ơn giành độc lập, chống ngoại xâm cho dân tộc, ấy là “công ơn mở cơi” của chúa Nguyễn, triều Nguyễn. Do đó, hẳn ông vẫn xem nhà Tây Sơn là nghịch tặc, không chịu hiểu rằng, sự chia cắt Đất Nước hơn hai trăm năm là tội lỗi đối với xương máu dân tộc của cả Nguyễn lẫn Trịnh thời phân tranh, mà Quang Trung lại có công thống nhất (dù c̣n cát cứ do nội bộ ba anh em). Nhưng Nguyễn Văn Tường cũng như bao trung thần của triều Nguyễn vẫn có lí của họ, không chịu nhục quốc thể (dân tộc ta không c̣n ai sao, lại để người Tàu lai làm vua nước Việt!), như đă nói trên.

            Lịch sử có những oái oăm và những vấn nạn của nó. Đấy là những khó khăn thật sự. Đến nay, năm 2000, đă dễ ǵ có câu trả lời thỏa đáng, nếu chúng ta không có cái nh́n lịch sử – cụ thể. Nói rơ hơn, có những tâm trạng, ư nghĩ, những giá trị vật chất, tinh thần chỉ được chấp nhận, thấu hiểu ở một giai đoạn lịch sử với không gian, thời gian nhất định, lại cũng có những giá trị vĩnh cửu, thuộc về muôn thuở, như ḷng yêu Tổ quốc, dân tộc, ư chí chống ngoại xâm, như t́nh yêu đôi lứa, t́nh yêu thiên nhiên và nhân loại...

            Do đó, “ơn mở cơi” của chúa Nguyễn đă trở thành “sự đă rồi” của lịch sử nước ta, cũng tương tự như “sự đă rồi” của hầu hết các nước trên thế giới, dẫu chúng ta khai hoang lập ấp là chính! Chúng tôi cũng từng cảm xúc về thuở mở nước ấy:

                          “... Sân đ́nh lặng nhớ cha ông

                           Thuở nào mở đất dắt bồng cháu con

                           Hoang vu chí ngợp vai sờn

                           Ngoảnh về cố quận, hoàng hôn cháy ḷng”...

            Và có khiên cưỡng không, với sự mở rộng vấn đề ra quá mức của một chú thích thế này, trong khi Nguyễn Văn Tường chỉ nêu vấn đề của công thần triều Nguyễn là Lê Văn Duyệt để chia sẻ niềm cảm xúc, suy tưởng và chỉ nhẹ nhàng nhắc đến nhà Tây Sơn?

            (a) Nhà thơ Nguyễn Văn Tường có ghi chú ngay dưới đầu đề một ḍng chữ cỡ nhỏ, nhỏ hơn cỡ chữ chép thơ b́nh thường của ông: “Mỗi cú hữu sổ mục tự” (“mỗi câu có vài chữ số” [số mục]). Ngoài ra, thiết tưởng cũng nên lưu ư đến các nhăn tự (chữ mắt) trong bài thơ này. Có lẽ nhà thơ muốn khẳng định về mặt cá tính, Lê Văn Duyệt là một trang nam tử hẳn hoi, mặc dù có tật bẩm sinh sinh thực khí, lại xứng đáng là hùng (giống đực; dũng mănh). Nhà thơ trân trọng gọi ông đúng tước được phong: công. Trong bài có hai chữ “khôi”, ở câu 3 và câu 7, tuy đồng âm nhưng phải dùng mắt để thấy khác mặt chữ với tên Khôi (Lê Văn Khôi, xem VNSL., sđd., bản 1999, tr. 473). Đặc biệt là “tam xích”“cửu nguyên”, đều trùng âm, đồng mặt chữ nhưng có thể hiểu hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất ở bản dịch nghĩa bài này. Nghĩa thứ hai, ở hai câu tạm dịch nghĩa như sau: “Luật pháp ghi ở ba thước thẻ tre đă xử “tội” ông, [nhưng] sự phong tặng [lúc thế đang] ch́m đắm vẫn c̣n chuôi [kiếm] cũ; Chín nguyên tội được tha, [vẫn nhớ] nỗi căm giận [giữa thời phải chịu] lẻ loi đă khởi đầu cho cây cung tốt”.

            Vua Minh Mạng và đ́nh thần đă kết án Lê Văn Duyệt “cửu nguyên”, trong đó có bảy tội xử trảm, hai tội xử giảo. “Cửu nguyên” ấy c̣n dẫn đến đề nghị: thu hết bằng sắc, bổ quan tài ra chém xác để tỏ gương răn (về sau, không quật mộ giết thây mà thay vào đó là dựng bia răn ở mồ chôn, ở nhà học). Vua Minh Mạng c̣n ra dụ:

            “Dụ nay cho chép ra, phát cho kinh ngoại mỗi nơi một đạo, để cho đều biết triều đ́nh hành pháp rất là chí công: rơ ràng cán cân công bằng, luật ba thước oai nghiêm ŕu búa, phép ngàn thu” (xem ĐNLT., tập 2, sđd., tr. 407 - 409). “Tam xích” c̣n có nghĩa như vậy.

 

53

 

NÊU LÊN NHỮNG SUY NGHĨ TRƯỚC

NGÔI MỘ B̀NH TÂY TƯỚNG QUÂN

ĐƯỢC PHONG TƯỚC QUẬN CÔNG

LÊ VĂN DUYỆT

 

Gánh việc, thân trai một kiếp hùng

Nửa ngàn đáp vận ai như ông?

Hai miền sử chuyển: cầm cương búa (1)

Trăm trận người tôn: pḥ chúa công

“Ba thước” lặng phong c̣n tích cũ

“Chín miền” riêng hận dậy cung đồng

Chưa tàn, chuyện bảy mươi năm trước!

Ca khắp: B́nh Tây, đất Cửu Long.

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ

 

(1) Tạm ghép thành từ cương buá. Cương để điều khiển ngựa, búa để điều khiển voi. “Cương [và] búa” là từ ghép đẳng lập, đối với “chúa [và] công”.


 

Bài 54

 

TẠI GIA ĐỊNH ĐẮC BÁO THAM BIỆN

NGUYỄN CHI TỬ THU TIỆP

 

                         Khách trung xa mă yếm phi trần

                        Hồi ức thu vi tập tấn thân

                        Phan quế thử lang nghi đắc thủ

                        Thừa sà ngô bối vị tri tân

                        Gia nghiêm trách trọng thần vi phụ

                        Quốc khánh thù nan tử hữu quân

                        Vân thủy hà thời quy cựu phố

                        Nhất môn vũ trạch cánh thiêm tân.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

54

 

Ở GIA ĐỊNH ĐƯỢC TIN CON TRAI

THAM BIỆN NGUYỄN TĂNG DOĂN

THI HƯƠNG ĐỖ

 

Quê xa người ngựa, chán phong trần

Nhớ buổi thi hương tập tấn thân

Vin quế chàng này càng rơ vững

Cỡi bè đây lăo chẳng hay gần

Tôi, quan, làm bố, nghiêm bồ chữ

Vua, nước, tuyển con, nặng gánh ân

Mây sóng khi nào về bến cũ

Hai ơn một cửa lại tươi ngần.

                                                 

TRẦN ĐẠI VINH

                                                             dịch thơ

 

54

 

TẠI GIA ĐỊNH (1), ĐƯỢC BÁO TIN CON

TRAI THAM BIỆN [HỌ] NGUYỄN (2) THI ĐỖ

KỲ THI MÙA THU (3)

 

Khách ở trong [chốn] xe, ngựa, chán ngán bụi bay

Nhớ lại khuôn viên [trường thi hương] mùa thu, tập      

        tành làm người quan chức (thượng lưu) (4)

Vin cây quế (5) chàng trai này xứng đáng [là] tay nắm                                   

                                                được

Cỡi bè (6) bọn ta chưa hề biết bến bờ!

[Vẻ] nghiêm túc [của] gia đ́nh, [sự] nặng nề

           [bởi] trách nhiệm, người bề tôi làm cha [là phải                      

            nhận thức và xây dựng nền nếp ấy]

[Người được hưởng] phúc mừng (phần thưởng) [của]        

           nước, [việc] khó khăn [trong] sự đền đáp, [nhưng         

         nay] con[đă] có vua [để phụng sự]

Mây nước khi nào quay về bến cũ

Một gia đ́nh [được ơn] mưa [móc], thấm nhuần ruộng                 

                đất, càng thêm tươi mới.

 

            (1) Gia Định, nay thuộc thành phố Hồ Chí Minh.

            (2) Nguyễn Tăng Doăn (ĐNTL.CB., tập 33, tr. 42, 78...).

            (3) Thi hương, thường tổ chức vào mùa thu.

            (4) Tấn thân: người cầm hốt mà xơa tay áo đỏ (chỉ quan viên, thượng lưu). Học giỏi, làm quan, như thế cũng là bước vào giai tầng trên của xă hội (theo quan niệm phong kiến Việt Nam, không phân biệt thành phần xuất thân). Đó là con đường tấn thân (tiến thân) của kẻ sĩ.

            (5) Vin quế (“phan quế”): thi đỗ (nghĩa bóng).

            (6) Cỡi bè, nghĩa bóng: vượt qua bể học (không có bến bờ). Nghĩa này phù hợp với văn cảnh hơn là “cỡi bè” vượt qua “bể hoạn” (bể hoạn: con đường làm quan sóng gió như đi trên biển).

 

54

 

TẠI GIA ĐỊNH, ĐƯỢC TIN BÁO CON

TRAI THAM BIỆN NGUYỄN TĂNG

DOĂN THI ĐỖ K̀ THI MÙA THU

 

Xa quê, chán bụi, ngựa người đua

Nhớ thuở thi hương tiến bước xưa

Vin quế, chàng này càng xứng nắm (1)

Cỡi bè, đây bọn chửa hay bờ! (2)

Nếp nghiêm, nho gánh, thần làm bố

Đàn phúc, sĩ xây, con có vua

Mây nước khi nào về bến cũ

Một nhà nết đất sáng ơn mưa.

                                                           

(bản biên soạn)

 

            (1) Chữ “nắm” (cái nắm tay) là một danh từ, để đối với danh từ “bờ”.

            (2) Chưa bao giờ thỏa măn trong việc học tập, cứ học hoài học măi, dù đă đỗ đạt, ra làm quan.

 


 

Bài 55

 

ẤT HỢI NGUYÊN CHÍNH

 

1.   Huyền minh công thành hậu (*)

Giáp tuất thứ kiû trừ

Bộc trúc liên tiêu hưởng

Điều phong lai từ từ

5.   Ngũ canh đăi lậu hạ

Đông minh lũ vấn cừ

Chung thanh tài báo hiểu

Loan thanh chí chỉ thư

Cửu trùng lí thủ tộ

10. Bách chấp giao phu như

Đ́nh hạ tập bang khánh

Điện thượng phú Gia ngư

Trân tàng xuất thiên phủ

Thù t́nh phỉ báo cư

15. Khánh tứ triêm thừa hậu

Chiêm y húc nhật sơ

Tam triêu khí tải thục

Tường quang măn đế cư

Nhất niên trưng hưu cát

20. Quần sinh giai phát thư

Hi nhiên đăng xuân đài

Hồn nhiên lâm Hoa Tư

Đán hề ca phục đán

Quỳ tâm hướng nhật sư

25. Thái Ḥa thành khả lạc

Tung huống đồng thân sơ

Thánh tâm bất tự măn

Bách vi ḱ bật dư

Phỉ cung năi thần phận

30. Hoàng tuất đồ dữ cư (cứ)

Dân sinh hà dĩ toại

Quốc kế hà dĩ dư

Trù mâu thượng vị cập

Vô phụ thử cư chư

35. Phú cường phi biệt đạo

Thành pháp cụ tư như

Khuynh phủ tức phục thái

[… Tri (?) …] dă hữu nhân dư

Hạnh phùng dương chính trưởng

40. Quân tử hỉ đắc dư

Giao tu thận nguyên thuỷ

42. Thứ ki (cơ) vĩnh chung dư (dự).

 

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                               phiên âm

 

55

 

MỒNG MỘT THÁNG GIÊNG NĂM ẤT HỢI

 

1.   Việc luân chuyển huyền bí xong rồi

Năm Giáp tuất đă qua

       Tiếng pháo nổ suốt đêm

Ngọn gió nhẹ đến chậm răi

5.   Năm canh chờ mức nước đồng hồ hạ xuống

Nhiều lần trông chừng xem đă hừng đông chưa

Tiếng chuông mới báo trời sáng

Tiếng chim loan ríu rít

Đức vua bước lên ngôi

10. Quần thần đứng chắp tay

Dưới sân rồng chúc mừng

Trên điện đọc thơ Gia ngư

Đem châu báu ra phủ vua

Đáp lại t́nh cảm không phải bằng ngọc cư

15. Ơn vua thấm đầy

Ngắm nh́n mặt trời mới mọc

Ba buổi sáng không khí dịu mát

Ánh tường quang tỏa khắp cung vua

Hiện ra điềm tốt lành trong một năm

20. Vạn vật đều phát triển tốt tươi

Hớn hở lên đài xuân

Ḥa ḿnh vào hàng quan lại

Sáng sớm hề, ta hát đến sáng sớm mai

Ḷng hoa quỳ tươi vui theo bóng mặt trời

25. Thái Ḥa xong thật là vui

Chúc thọ khắp người thân cũng như sơ

Ḷng đức vua không tự măn

Mọi người hết ḷng giúp đỡ

Dẹp phỉ là phận sự bề tôi

30. Nhanh chóng cấp tiền cho người ốm đau tàn tật

Đời sống của dân làm sao được toại ư

Tiền của của nước làm sao được dư dả

C̣n chưa đến nỗi chật vật

Chớ phụ những ǵ hiện đang có

35. Giàu mạnh không phải là con đường khác

Phương cách thành công có đủ trong mưu kế chặt chẽ

Bỉ hết rồi th́ thái trở lại

Bởi [… biết (?) …] có người ư!

May gặp lúc dương đang thịnh

40. Người quân tử vui v́ được xe tới đón

Giao thiệp nên thận trọng buổi đầu

42. Dân chúng khen ngợi măi măi.

 

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                               dịch nghĩa

 

55

 

ĐẦU NĂM ẤT HỢI (1)

 

1.   Công việc [chuyển từ] bóng tối [ra] ánh sáng (từ     

        huyền nhiệm thành minh bạch) [đă] thành [một                      

           cách] trọn vẹn

Giáp tuất, năm thứ hai (phục vụ tại Triều đ́nh) [sắp]                       

                    trừ tịch (2)

Pháo trúc suốt đêm âm vang

Gió dịu mát đến chầm chậm

5.   Năm canh (3) chờ giọt [đồng hồ] hạ thấp [mực nước                  

                         trong b́nh] (4)

Ánh sáng phương đông – nhiều lần hỏi ai (đă hừng                     

                      đông chưa?)

Tiếng chuông vừa báo sáng

Giọng chim loan vang ca, lắng ngừng, thư thả

Chín tầng (5) làm việc [: ban] vận may đầu [năm]

10. Trăm người đồng chí hướng vái người đi qua

                     [để lên ngai]

Dưới sân [rồng] quần thần (các đại thần) chúc mừng                    

                         [năm mới]

Trên điện [vàng], [vua đọc] bài phú “Gia ngư” (6)

Kho châu báu [:lời văn của vua] mở ra [ở] nhà trời (7)

Đáp t́nh [vua], không [dám] tạ lời [như thể dâng]                             

                   ngọc cư (8)

15.  Ơn huệ người trên ban thấm đẫm, nối liền, [sâu] nặng

Thấy y như ánh sáng ban mai [lúc] mặt trời bắt đầu [mọc]

Ba sớm mai chuyển tải không khí dịu mát

Ánh sáng tốt lành tràn đầy nơi vua ở

Một năm hiện ra [điềm] tốt đẹp

20.  Các sinh vật đều phấn phát nhẹ nhàng

Vui thay [vua] lên đài xuân!

Hồn nhiên bước vào [nước] Hoa Tư (9)

Sớm mai, chừ, ca hát [mừng] sớm mai trở về

Ḷng hoa dă quỳ hướng về mặt trời [đang] thỏa dạ

25. [Việc trang trọng ở điện] Thái Ḥa [đă] xong,

                           có thể vui vẻ

Lời chúc ở núi Trung Nhạc (chúc vua) (10), lời tạ của            

               người thân cũng giống kẻ sơ

Tâm thánh thiện không tự măn

Bách tính (thần dân) cùng trông mong giúp đỡ, cống hiến

Sự vâng chịu của giặc, [đấy] mới là nhiệm vụ (phận                         

                     sự) [của] kẻ bề tôi

30.  Tiền trợ giúp [cho] người già con trẻ, kẻ tay làm hàm

       nhai [được] cấp cho [chút] thịt thà

Đời sống nhân dân sao cho toại nguyện

Kế sách đất nước sao cho dư dả

Trù liệu [cả những] sai lầm [, những ǵ v́ vậy nên]             

                                 c̣n chưa đạt [được]

Đừng phụ những ǵ [đang] ở [cùng] (những ǵ đang                      

                     có: nhật nguyệt – ngày tháng) này

35.  Giàu mạnh không phải là con đường khác biệt

Phương cách đạt được thành công [được] hoàn bị        

             (chuẩn bị chu đáo) [về] sự chặt chẽ (như rễ cây           

                         đan liền) [các] ư tưởng, sách lược

Nghiêng xuống mức kém (11), tức là cái tốt

            [sẽ] quay về

Bởi biết [đến] người [hiền tài] (12) ư!

May mắn [là] gặp [khí] dương cho sự phát triển chính            

                [đạo] (vươn thẳng)

40.  Người quân tử vui mừng có xe vua [đón]

Giao thiệp cần thận trọng như buổi đầu [không bao                

                 giờ để sự thân mật dẫn đến suồng să] (13)

42.  Ngơ hầu tiếng tốt trọn vẹn măi măi!

 

            (1) 1875, Ất hợi, Tự Đức năm thứ 28.

            (2) Trừ tịch: Đêm [năm cũ] ra đi: đêm cuối năm.

            (3) Canh: đơn vị thời gian ban đêm (“đêm năm canh...”).

            (4) Đồng hồ nước kiểu cổ.

            (5) Cửu trùng: chín tầng (trời, bệ ngai vàng): vua

            (6) Gia ngư: con cá đẹp tốt (tên một bài phú của vua Tự Đức), [Xem mục từ Ơn sóng, TĐTNTN., sđd., tr. 477].

            (7) Thiên phủ: nhà Trời (theo quan niệm phong kiến: đồng nhất vua với Trời).

            (8) Ngọc cư: một loại ngọc quư để đeo.

            (9) Hoa Tư: tên một quốc gia mộng tưởng, không có thật, thể hiện ước vọng không c̣n giai cấp và sự cách bức nào cả (vua cũng như kẻ bề tôi). Đây là đoạn thơ vượt khỏi luật gieo vần (xem bản nguyên tác chữ Hán) như một niềm reo vui, hân hoan tột cùng, ngỡ là khát vọng “nhà nước mộng tưởng” đang hiển hiện, có thật. [Xem mục từ Hoa Tư, TĐHV., sđd., tập thượng, tr. 366].

            (10) Tung: núi Trung Nhạc (Tung Sơn) bên Tàu. Vua Hán Vơ Đế đi chơi núi Tung Sơn, bỗng nghe có tiếng chúc tụng vua ba lần. Người ta cho đó là tiếng của thần núi. Nghĩa thông thường: tiếng chúc vua. (TĐTNTN., sđd., tr. 625). Tung hô: chúc vua.

     (11) “Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cữu…”. Đại ư: cái ǵ quá cực đoan sẽ dẫn đến sự biến dịch, biến dịch tất phải khai thông, khai thông tất phải như cũ (trạng thái b́nh quân âm – dương). Lăo Tử đă viết rơ về luật “phản phục”: “Vật cùng tắc biến”; “vật cùng tắc phản” (sự vật đi đến chỗ cực đoan sẽ quay ngược lại); “Đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản” (Lớn là tràn khắp, tràn khắp th́ đi xa, đi xa là trở về); hiểu một cách khái quát, cũng như trên đă nói: sự vật khi đi đến cực độ th́ phải biến, mà biến, th́ lại biến trở về cái đích của nó (xem: LTTH, sđd., tr. 44, 124). Ở đây, thể hiện rơ quan điểm biện chứng nho gia với tâm thức tam giáo đồng quy.

            (12) Nguyên bản chép sót một chữ. Có lẽ là chữ “hiền” hoặc đúng hơn, là chữ “tri”: “Dă hữu hiền nhân dư!” (?); “Tri dă hữu nhân dư”. Tạm điền chữ “tri” (tri ngộ) – diễn đạt thuật dùng người của bậc minh quân –, căn cứ vào văn cảnh.

            (13) Quan niệm ứng xử, giao tế của nhà nho Việt Nam (ngay cả trong quan hệ vợ chồng).

 

55

 

ĐẦU NĂM ẤT HỢI (1875)

 

1.   Xong việc huyền minh chuyển

Năm Giáp tuất đă qua

Suốt đêm vang pháo trúc

Chậm răi gió hiền ḥa

5.   Năm canh chờ đêm cạn

Xem chừng hừng đông xa

Tiếng chuông vừa báo sáng

Chim loan ríu rít ca

Chín tầng nắm vận nước

10. Chung ḷng vái người qua

Dưới sân rồng, mừng chúc

“Gia ngư”, văn Thái Ḥa

Trời ban lời châu báu

Đáp t́nh, đâu ngọc ngà!

15. Ơn vua dày sâu thấm

Mặt trời rạng, ngắm xa

Ba sớm mai dịu mát

Ánh lành khắp cung hoa

Điềm năm đẹp hiện ra

20. Muôn vật đều tươi tốt

Hớn hở lên đài xuân

Hồn nhiên ḥa vào quan (1)

Sáng chừ, ca sáng sớm

Dă quỳ, mặt trời gần!

25. Vui lắm thay, Thái Ḥa!

Thân sơ nồng tạ chúc

Không tự măn, ḷng đức! (2)

Tận giúp, quan dân ta!

      Phận bề tôi dẹp giặc

30. Mau chăm người bệnh tật

Dân toại ư mọi nhà

Sao dư thừa tiền nước

Chật vật chưa sao mà!

Đừng phụ ǵ đang có

35. Mạnh giàu, đâu đường lạ!

Thành công, vững mưu xa

Suưt nghiêng là đứng đó

Nhờ biết dùng người a?

May gặp khi dương thịnh

40. Xe vua đón, sĩ ca

Từ đầu, quen cân nhắc

42. Dân khen mấy sau xa?

 

TRẦN XUÂN AN

chuyển lại thơ

           

            (1) Hồn nhiên ḥa vào quan, câu này chỉ tạm dịch theo ư. Thật ra, “Hồn nhiên lâm Hoa Tư”: hồn nhiên vào đất nước đại đồng mộng tưởng, không c̣n cách bức vua – tôi, cao – hạ nào cả.

            Dịch sát nghĩa hơn:

            “Vào Hoa Tư hân hoan”.

            (2) Một lời khuyên, nhắc nhở vua.   

 

 

Cước chú của bài thơ số 55, thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Các bài thơ dài, chúng tôi đánh số thứ tự để tiện đối chiếu giữa các bản (nguyên tác, phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ, nhuận sắc), không phải phân đoạn.

 

 

 

 

 

 


 

Bài 56

 

CUNG HỌA NGỰ CHẾ BÍNH TÍ

NGUYÊN NHẬT (NHỊ THẬP VẬN)

 

1.   Vũ phục kim âu điện

Nghiêu giai ngọc lịch tân

Dương niên phùng kỉ tiù

Đẩu bính kháp lâm dần

5.   Liù thủy tam dương hảo

Triều nguyên bách tích tuân

Đào phù trừ cựu tịch (tích)

Lậu tiễn báo sơ thần

Tượng khuyết chiêm tinh nhật

10. Uyên hàng túc tấn thân

Tích linh từ tấn chỉ

Hiến thọ đế cung thân

Giáo hiếu tiên thiên hạ

Đôn di ngưỡng nhất nhân

15. Thanh loan di thúy điện

Chu phất củng nghiêm thần

Phụ ỷ đoan nguyên vị

Hô tung biến thị thần

Lộc minh khuông phỉ huống

20. Đường đệ ngạc hoa chân (chấn)

Quỳnh tịch hương ngưng lộ

Tiêu trường ảnh tán ngân

Bửu phân đồng dị tính

Khánh chí tích kim xuân

25. Gia huệ nhân thần bá

Nùng triêm đáo xứ quân

Hóa quân khai thái tượng

Thần hàn ngụ thiên chân

Duệ toán thâm đồ trị

30. Chu hành chính vọng tân

Vi thần tàm bỉ ổi

Đại tiết phạp kinh luân

Lệ chí thường giai phủ

Ḥa trung túy nhược thuần

35. Thể nguyên cơ quát chuyển

Đạt thuận nhĩ hà quân

Vũ nhuận Chu nguyên thử

Phong thanh Hán tái trần

Vạn niên ca đế đán

40. Hân duyệt phổ thần dân.

 

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

phiên âm

 

56

 

KÍNH HỌA BÀI THƠ NGÀY MỒNG MỘT

TẾT BÍNH TÍ CỦA NHÀ VUA,

HAI MƯƠI VẦN

 

1.   Áo Vũ vững âu vàng

Thềm Nghiêu sang năm mới

Năm dương lại gặp chi Tí

Bính vừa đúng lúc vào Dần

5.   Bước đầu gặp được cái tốt tam dương

Răm rắp triều nguyên

Bùa đào tiễn năm cũ

Thẻ đồng hồ báo trời sáng

Đứng ở cửa khuyết quan sát sao và mặt trời

10. Bá quan đứng thành hàng đai hốt nghiêm trang

Trời ban thêm tuổi, thái hậu thêm phúc đức

Vua cung kính mừng tuổi mẹ

Dạy đạo hiếu làm đầu trong thiên hạ

Ngưỡng mộ một người là ông Đôn Di

15. Chim loan xanh dời đến thúy điện

Những dây thao đeo ấn màu đỏ hướng về cung vua

Quay lưng về phía tấm b́nh phong đứng nghiêm trang

Các thị thần ai nấy đều tung hô

Ngoài triều vua tôi vui vẻ

20. Trong nhà anh em đầm ấm

Tiệc quỳnh hương đọng thành sương

Trong chén rượu ánh sáng lóng lánh như bạc tan

Châu báu đem chia họ hàng nội ngoại

Ghi nhớ niềm vui mùa xuân xưa nay

25. Ơn huệ ban phát ra khắp cả

Mọi nơi thấm đẫm như nhau

Tạo hóa mở thái tượng

Bút vua ngụ ḷng trời

Tính toán sâu xa là mong đất nước thạnh trị

30. Hành động chu đáo phải trông chờ khách có tài

Kẻ bề tôi nhỏ nhoi này thẹn v́ xấu xa

Tiết lớn thiếu mất tài kinh luân

Trong phế phủ thường xuyên nung chí

Say sưa trong ḷng như dậy men

35. Cơ trời sẽ chuyển dịch

Đến hồi thuận rồi gần xa như nhau

Mưa nhuần trên cánh đồng nhà Chu

Gió thổi sạch bụi trên cửa ải nhà Hán

Vạn năm ngợi ca buổi sáng của nhà vua

40. Niềm vui tỏa ra khắp thần dân.

 

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

dịch nghĩa

 

56

 

KÍNH HỌA BÀI THƠ

“NGÀY MỒNG MỘT TẾT BÍNH TÍ (1)”

CỦA NHÀ VUA, HAI MƯƠI VẦN

 

1.   Áo Vũ (2) vững âu vàng (3)

Thềm Nghiêu (4) lịch ngọc (5) mới

Năm dương (6) gặp kỉ Tiù (6)

Sao đẩu Bính (6) thích hợp vào Dần (6)

5.   Khởi đầu [sự vận chuyển theo] dịch lí

                            [lại là] ba cái dương (6) tốt

Buổi thiết triều đầu năm, trăm [việc] khai mở

                     [đều] tuân theo

Bùa màu đỏ [vui tiễn] sự ra đi [của] năm cũ

Mũi tên (: thẻ có vạch khấc) đồng hồ [xưa] báo

[khắc] khởi đầu [của] sớm mai

Cửa khuyết (7) với những h́nh tượng, [chừng như              

                              đang] ngắm sao [và] mặt trời

10. Hàng chim phượng sồ là các quan cầm hốt, xơa

                 tay áo đỏ [trông thật] nghiêm túc

[Trời] ban đêm tuổi, người mẹ [của vua] tiến về [phía]

                 phúc đức

Chúc thọ, vua cung kính [thưa với] mẹ

Dạy đạo hiếu làm đầu [cho] thiên hạ

Đôn Di (8), [vua] ngưỡng mộ một người [ấy]

15. Chim loan xanh [bay] dời [đến] điện sâu

Những dây thao màu đỏ (9) xoay quanh (chầu) nơi                   

                         vua ở [trông rất] nghiêm

Tựa vào tấm b́nh phong đứng thẳng ở vị trí đầu

[Các] thị thần tung hô khắp cả

[Tiệc] lộc minh (10), [những] giỏ tre, thùng có nắp                        

                      [vua] ban nhiều (11)

20.  Cây hải đường (12), [các] đóa hoa [được quây quanh   

            bởi] các lá xanh [quanh chân hoa] phấn phát

Tiệc đêm [với chén] quỳnh (13), hương đọng

                                  [thành] sương

Chén [nồng vị] hồ tiêu (14), ảnh h́nh tan ra [như] bạc

Châu báu, chừ, người cùng họ (nội), kẻ khác họ (ngoại)

Ghi chép niềm vui, mùa xuân xưa nay

25.  Ân huệ tốt đẹp theo tinh thần [ấy] ban rắc ra

Thấm nồng đến [mọi] xứ đều khắp

Tạo hóa (15) khai mở h́nh trạng tốt đẹp

Thành ư [của] trời ngụ [ở] bút nhà vua

[Sự] tính toán [của] hoàng đế sâu sắc [trong các] dự              

                             định [để] cai trị

30. Làm tṛn [chức năng thiên tử] phải trông chờ [ở kẻ            

                    sĩ được quư trọng như] khách

Kẻ bề tôi nhỏ nhoi thẹn [v́ vốn trưởng thành trong]

         sự quê mùa [tại] nơi chốn gần biên ải (16)

Tiết tháo lớn thiếu tài cứu nước giúp đời

Chí nguyện gắng sức thường xuyên [mài sắc ở] khắp           

                các phủ tạng [cứng bền như đá]

Ḷng ḥa mục [với thiên nhiên, đồng loại, bạn bè]                         

                     (17) say như thể rượu ngọt

35. Cái lí uyên nguyên [của] bản thể [vũ trụ là] máy vận

             hành phổ quát [măi] luân chuyển (18)

Đạt tới lẽ thuận [th́] nơi xa,

                                chốn gần đều cân bằng (18)

Mưa tươi nhuần cánh đồng [nhà] Chu (19) [tốt] nắng

Gió [quét] sạch biên ải [nhà] Hán (19) [ngập] bụi

Vạn niên ngợi ca buổi sáng [của] nhà vua

40.  [Niềm] vui đẹp ḷng khắp thần dân.

 

            (1) 1876, Bính tí, Tự Đức năm thứ 29.

            (2), (4) Hai vị vua cổ đại Trung Quốc, biểu tượng lí tưởng hóa.

            (3) Cái b́nh vàng (chắc bền), ví với Nhà nước.

            (5) Lịch của vua (có nạm ngọc, hoặc “ngọc” là mỹ từ).

            (6) Các khái niệm dịch lí học.

            (7) Cửa khuyết (cửa quyết), chỉ cung vua. Khuyết là lầu canh ở cung vua. Cung khuyết.

            (8) Đôn Di. Chưa tra cứu được điển này. Nếu theo chữ viết trong nguyên tác, có thể hiểu “đôn di” (chúng tôi không viết hoa – nbs.) là trau chuộng đạo thường (di luân, luân thường); ở đây là đạo hiếu.

            Cả câu: Trau chuộng đạo thường, [vua] ngưỡng vọng một người. Với mặt chữ như thế, không phải là danh tính Chu Đôn Di, triết gia đời Tống (Trung Hoa), người xây dựng nên lí học, được tôn xưng là Chu Liêm Khê, 1017 - 1073 (TĐHV., tập thượng, sđd., tr. 176).

            (9) Dây thao có đeo ấn: một trong các đồ phục sức của các đại quan theo quy định.

            (10) Lộc minh: tiệc vua ban cho các tân khoa thi hương (cử nhân); đây chỉ là sự ví von (ẩn dụ). [Xem TĐHV., sđd., tập thượng, tr. 517]. Thơ Lộc minh: tên một thiên trong Kinh thi, khen vua nhà Chu đăi yến tịch (tiệc) các quan (ĐNLT., tập 3, sđd., chú thích, tr. 129).

            (11) Hẳn là các giỏ đựng thức ăn, các thùng đựng rượu.

            (12) Đường: cây đường (loại đỏ, gỗ làm cần cung; loại trắng, quả ăn được). Ân trạch của quan địa phương lưu lại gọi là cam đường. Đệ: cây đường đệ. Kinh thi có thơ Đường đệ nói về việc anh em ăn uống vui vầy [HVTĐ., sđd., tr. 300]. Ở đây, chỉ các hoàng thân trong hoàng tộc.

            (13) Tiệc quỳnh: tiệc có uống rượu với chén làm bằng ngọc quỳnh đỏ, vua chiêu đăi các tân khoa thi hội (tiến sĩ), [TĐHV., sđd., tập hạ, tr. 113].

            (14) Ẩn dụ (ví von, so sánh ngầm), chỉ rượu nồng.

            (15) Tạo hóa, theo quan niệm cổ, như cái bàn xoay để làm đồ gốm (sành sứ). “Quân”: bàn xoay nặn vật.

            (16) Xem ĐNTL.CB., sđd., tập 30, tr. 170 - 172. Quốc sử quán đă ghi chép rất cụ thể, khá chi tiết:

... “Vua [[...]: lược bớt – nbs.] bảo bộ thần rằng: [...], ở nơi biên viễn, mà không được như Nguyễn Văn Tường, th́ lợi chưa thấy, mà hại đă sinh ra, hối làm sao kịp. Bèn sai Thân Văn Nhiếp và Nguyễn Văn Tường thương lượng suy xét. Văn Nhiếp xin cho Nguyễn Văn Tường và Trần Đ́nh Túc cáng đáng việc ấy, và đặt thêm chức tuyên phủ sứ, chọn người thổ trước để sửa sang các công việc.

            Nguyễn Văn Tường nói: các châu ở Thành Hóa đất liền với kinh đô, đời đời làm phên che giúp đỡ [...]. C̣n về rừng sâu khí núi độc, th́ có người đă ở quen, chịu đựng nổi; dân Man không biết ǵ, th́ lấy sự dễ dăi để thân cận họ; biên viễn là việc quan hệ [...]. Trần Đ́nh Túc chưa từng kinh lịch nơi đó [mặc dù Trần Đ́nh Túc là người Do Linh, Quảng Trị – nbs.] nhưng địa thế, dân t́nh ở phủ hạt ấy rất là biết rơ. Thần sinh trưởng ở đất [Quảng Trị – nbs.] ấy, trước kia đă làm tri huyện ở [huyện Thành Hoá – nbs.] đó hơn chín (09) năm, năm ngoái lại đi khám xét [...]. Trần Đ́nh Túc là người giỏi giang quen việc, tôi [:các bề tôi khác] không thể theo kịp được, nhưng về tục xứ ấy, t́nh người Man, th́ Đ́nh Túc chưa được hiểu rơ như thần. Xin cho thần đổi sung chức tuyên phủ sứ, và kiêm cả chức khuyến nông, phàm công việc nên làm ở bảo Trấn Lao, th́ đốc sức cho huyện viên sửa sang; c̣n ruộng nương, việc trị thủy, đời sống của dân, điều lợi điều hại th́ hội cùng với đạo thần [quan ở đạo Quảng Trị – nbs.]. Chức kinh doăn [phủ doăn Thừa Thiên – nbs.] có khuyết hoặc cho Trần Đ́nh Túc kế thay, nhưng kiêm coi cả công việc doanh điền.

            Vua lại hỏi Trần Đ́nh Túc, Túc cũng cho là phải, lại tự xin trông coi việc ấy tự trước đến sau.

            Vua cho là chức kinh doăn và doanh điền đều chưa có công hiệu, cũng chưa rơ được người [tức là Nguyễn Văn Tường – nbs.] có tài năng hay không, bèn sai điều giữ chức cũ. Trần Đ́nh Túc th́ kiêm biện cả nông điền thủy lợi ở Quảng Trị; c̣n các việc trọng đại về doanh điền của phủ đạo, nên cùng với Nguyễn Văn Tường thương lượng bàn định tâu lên, và hội đồng lựa chọn viên quản đạo, viên huyện”.

            Chúng tôi (TXA., nbs.) xin chép lại đoạn trích từ Đại Nam thực lục, chính biên (tập 30, sđd., số trang đă ghi ở ḍng giới thiệu lời dẫn mở đầu chú thích này). Qua đó, để thấy rơ một số nét rất cơ bản về gốc gác, quê quán, nơi sinh trưởng và tinh thần tự nguyện, sẵn sàng rời bỏ cương vị cao, nơi kinh thành sang trọng, tiện nghi ở Huế để dấn thân vào chốn rừng sâu nước độc là Thành Hóa (Cam Lộ, Quảng Trị) của Nguyễn Văn Tường. Trước hết, thấy rơ Ḱ Vĩ phụ chánh đại thần, trung thần triều Nguyễn, người mưu trí và tài ba nhất của giai đoạn đầu chống Pháp:

               a. là người địa phương, từ lâu đời, tổ tiên từ ngoài kia sông Gianh vào sinh cơ lập nghiệp trước thời chúa Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa trấn nhậm. Do đó, nguyên quán, nơi sinh trưởng là Quảng Trị (làng An Cư, huyện Đăng Xương [: Triệu Phong]).

               b. trải qua hơn chín năm làm tri huyện ở Thành Hóa (theo ĐNNTC., tập 1, sđd., tr. 103, đến 1853 mới đặt chức tri huyện ở vùng này).

               c. rất thông hiểu phong tục, tâm t́nh người nhân tộc thiểu số (Vân Kiều, Cà Tu, Pa-kô...) và cả người Lào xiêu tán. Như thế, Nguyễn Văn Tường chắc chắn rất giỏi tiếng nhân tộc (tiếng Thượng).

            Ngoài những lượng thông tin trên, vốn làm rơ hai chữ “bỉ ổi” (thô kệch, nơi biên ải xa xôi, quê mùa), chúng tôi xin nhân đây nhấn mạnh ngoài lề vài chi tiết khác:

               a. Nguyễn Văn Tường xin từ chức phủ doăn ở Huế để chuẩn bị xây dựng chiến khu Tân Sở, khôi phục và mở thêm đường ṃn từ B́nh Định ra Nghệ An, từ thời điểm này [ĐNTL.CB., tập 31, tr. 86 - 87, tr. 89, tr. 103 (sáu điều tâu về Cam Lộ, lưu ư điều 2)].

               b. Nguyễn Văn Tường từ chức phủ doăn c̣n v́ lí do khác: lúc này nhân dân đang chết đói đầy cả đường kinh thành Huế (nhất là từ Quảng Nam, dân xiêu tán ra), mà Tự Đức vẫn cho tiến hành xây Vạn Niên cát địa (ĐNTL.CB., tập 30, sđd., tr. 131, 186).

               c. Nguyễn Văn Tường được quyền cùng Trần Đ́nh Túc chọn quan huyện, quan đạo (quan quản lí đạo Quảng Trị). Nguyễn Quưnh hẳn là người thuộc nhóm Nguyễn Văn Tường – Thân Văn Nhiếp nên được chọn làm quan quản đạo Quảng Trị (ĐNTL.CB., tập 31, sđd., tr. 86 - 87).

            Đó cũng là những lượng thông tin về ông, giúp chúng ta hiểu hơn nghĩa của chữ trong văn ngữ cảnh cụ thể:

                        Vi thần tàm bỉ ổi

                        Đại tiết phạp kinh luân

                        Lệ chí thường giai phủ

                        Ḥa trung túy nhược thuần

                        ...

                        Vạn niên ca đế đán

                        Hân duyệt phổ thần dân.

Bỉ: miền đất gần biên giới; quê mùa, thô lậu... [Bỉ nhân (tự xưng một cách khiêm tốn)].

            Ổi: quê mùa. Bỉ ổi: quê kệch.

            Vi thần (chữ khiêm xưng): kẻ bề tôi nhỏ nhoi.

            Ư nguyên cả câu lại ngược với hai chữ Ḱ Vĩ (lớn lao) mà Tự Đức phong tặng, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Tư Giản và nhiều người khác ngợi ca.

(17) Ḥa: không cạnh tranh.

Chữ “ḥa” của nhà nho (ḥa hợp với thiên nhiên, đồng loại; không oán trời, trách người...). “Ḥa trung” (tấm ḷng ḥa mục) gắn liền với “đại tiết” (sự cứng rắn, sự giữ vững ư chí với bản lĩnh, nghị lực lớn) và “lệ chí” (ư chí được nấu nung, mài sắc). Nếu vận dụng vào t́nh h́nh chính trị lúc bấy giờ, thời điểm 1876, chữ “ḥa” ở đây c̣n gắn liền với ư thức về thời cơ, chờ thời cơ thuận lợi trong nỗ lực tự cường (“đại tiết”, “lệ chí”) để đạt cho được các mục tiêu: sạch bóng quân xâm lược Pháp (liên minh ma quỷ với giặc Tây Ban Nha, phỉ Tàu, lợi dụng “tả đạo” Thiên Chúa giáo làm công cụ, có chia chác quyền lợi), độc lập dân tộc, b́nh đẳng với các nước trên thế giới, khát vọng dân giàu, nước mạnh... Do đó, quan niệm chữ “ḥa” của Nguyễn Văn Tường khi ngồi thương thuyết (đàm phán) với bọn cướp nước, “tả đạo”, không phải là chữ “ḥa” nguyên nghĩa, cho dù tư tưởng ông vẫn ở trong khuôn khổ của ư hệ phong kiến độc tôn Nho giáo thời Nguyễn (“Chu nguyên”, “Hán tái”... là biểu tượng lí tưởng hóa của ư thức sử học nho gia).

            Nguyễn Văn Tường vốn là một người chủ chiến, ư thức sâu sắc rằng chỉ có thể quét sạch quân xâm lược bằng vũ trang, nhưng lại biết linh hoạt, “ḥa” một cách cơ nghi (sách lược thỏa hiệp tạm thời). Nguyễn Văn Tường từng viết rơ trong tấu, sớ đệ tŕnh lên vua Tự Đức: Chiến – Ḥa – Thủ – Chiến (“Chiến” là tiên quyết và tối hậu). (Xem thêm câu đối số 1, “Tự trào”, ở phần ngoài Thi tập, sách này).

            Chữ “ḥa” của Nguyễn Văn Tường được hiểu như vậy, ở từng văn cảnh cụ thể và trong suốt toàn bộ tư tưởng nghệ thuật, tư tưởng kinh bang tế thế. Tư tưởng cốt lơi chủ đạo trong hoạt động chính trị và sáng tác của ông vẫn là chủ chiến.

            Mở thêm một ngoặc đơn: “Ḥa trung” c̣n có nghĩa là: “Tấm ḷng thành ấm áp, nồng hậu” (nên mới say nồng nàn như rượu ngọt dịu nhẹ). Dù với nghĩa nào, cũng gắn bó hữu cơ với “đại tiết”, “lệ chí”, “kinh luân”, “Chu nguyên”, “Hán tái” (biểu tượng được lí tưởng hóa)... Và câu trên dịch thành:

            “Ấm ḷng say rượu ngọt”.

            (18) Quan niệm biện chứng về bản thể vũ trụ (Lí khí, Đạo) và cặp phạm trù bao quát nhất: Âm – Dương.

            (19) Nhà Chu, nhà Hán ở Trung Hoa ngày xưa, vốn là biểu tượng thái b́nh thịnh trị (lí tưởng hóa).

 

56

 

“NGÀY ĐẦU NĂM BÍNH TÍ (1876)”

(hai mươi vần)

 

                                    Kính họa thơ hoàng đế Tự Đức

 

1.   Áo Vũ vững âu vàng

Thềm Nghiêu: lịch ngọc sang

Dương lại gặp chi Tiù

Bính vừa đúng lúc Dần

5.   Vận đầu, được ba tốt

Răm rắp, xuân triều quan

Bùa đào tiễn năm cũ

Thẻ giờ báo hé vàng

Mặt trời, sao, đẹp cửa

10. Đai hốt nghiêm hai hàng

Thái hậu, thêm tuổi phúc

Vua mừng mẹ, lời dâng

Gương hiếu dành cho dân

Trau đức, ḷng vua mộ

15. Điện sâu bay chim loan

Hướng về, ấn thao đỏ

Trước b́nh phong nghiêm trang

Thị thần hô vạn tuế

Như tân khoa: vua quan

20. Lá quanh hoa: hoàng tộc

Tiệc quỳnh, hương đọng ngọc

Chén rượu ánh bạc tan

Nội ngoại chia châu báu

Vui ghi xuân ngh́n năm

25. Ơn huệ ban đều khắp

Thấm nồng mọi nẻo đất

Tạo hóa mở lượng sang

Ḷng trời ngụ ngự bút

Suy sâu, mong giàu nước

30. Làm tṛn, tài sĩ dâng

Tôi nhỏ, thẹn quê kệch (1)

Tiết lớn thiếu kinh luân

Chí hoài nung tim óc

Ḷng ḥa say rượu ngọt (2)

35. Rộng cao lẽ chuyển vần

Xa bằng gần, cơ thuận!

Ruộng Chu, nắng mưa nhuần

Ải Hán, gió quét bụi

Sớm vua, hát muôn ngàn

40. Vui đẹp khắp thần dân.

 

TRẦN XUÂN AN

chuyển lại thơ

 

            (1) Lúc này Nguyễn Văn Tường đă được phong tước bá với mĩ hiệu là Ḱ Vĩ (lớn lao); ông tự hạ ḿnh để khuyên nhắc vua một cách tự tin.

(2) Xin xem chú thích (17) ở bản dịch nghĩa bài này.

 

 

Cước chú của bài thơ số 56, thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Bài tấu trên có câu: “Thần sinh trưởng ở đất [Quảng Trị – nbs.] ấy, trước kia đă làm tri huyện ở [huyện Thành Hoá – nbs.] đó hơn chín (09) năm, năm ngoái lại đi khám xét [huyện Thành Hoá cùng với Thân Văn Nhiếp – nbs.]…”. Có thể khiến người mới đọc qua hiểu rằng, Nguyễn Văn Tường sinh trưởng (sinh ra và lớn lên) ở Thành Hóa (Cam Lộ), Quảng Trị; rồi suy đoán thêm: có lẽ cụ thân sinh là Nguyễn Văn Diêu bị lưu đày lên Thành Hóa do một cuộc nổi dậy nhỏ (chống cường hào ác bá? lí tưởng, tri huyện áp bức?) như Yoshiharu Tsuboi ghi nhận từ cuốn sách của linh mục Nguyễn Văn Phong, xuất bản năm 1981 [NĐNĐDVP. & TH., sđd., tr. 268]. Lại cứ theo mạch suy đoán ấy, sẽ cho rằng: vợ chồng cụ Diêu sinh và nuôi dạy Nguyễn Văn Tường ở đất ấy. 

Tuy nhiên, “thần sinh trưởng ở đất ấy” phải hiểu là “thần sinh trưởng ở đất [Quảng Trị – nbs.] ấy”, c̣n Thành Hoá (huyện biên ải) chỉ là một huyện miền núi của tỉnh Quảng Trị.     

Căn cứ vào tư liệu Gia phả chi tộc Nguyễn Văn của Nguyễn Văn Tường và thơ của ông, ta thấy rơ: Thân sinh Nguyễn Văn Tường, ấy là cụ Nguyễn Văn Diêu (tên thường gọi là Dậu?), sinh năm Mậu ngọ, 1798, mất ngày 11. 3. năm Quư hợi, 1863, thọ 65 tuổi. Cụ Nguyễn Văn Diêu thuộc họ Nguyễn Văn ở làng An Xá Trung, huyện Đăng Xương (nay là An Cư, Triệu Phước, Triệu Phong), Quảng Trị. Và chắc chắn thân sinh của Nguyễn Văn Tường (cụ ông Nguyễn Văn Diêu, thân phụ, và cụ bà Dương Thị Liên, thân mẫu), ít ra phải có một vị là nho sinh, giỏi chữ. Bài thơ số 14, “Đắc báo nguyên tôn sinh”, có hai câu kết:

Trung hiếu ngô môn bồi dưỡng hậu

Miễn tai tố nghiệp các nghi đôn.

Ḷng trung, đức hiếu nhà (họ) ḿnh vun đắp, nuôi                             

                                    dưỡng đầy đặn

Gắng nhé! [Cố sức cho] truyền thống gia phong

       cao khiết, trong sạch [hoặc vốn có], [mọi điều,

            mọi người] đều [phải] nên trau dồi [dốc sức]

                        Trung hiếu họ ḿnh đầy đặn đắp

                        Gắng trau nghiệp cũ, nếp ông cha!

(bản biên soạn)

Trung hiếu theo quan niệm nhà nho thời quân chủ, không thể thiếu yếu tố trung quân, và trung ở đây, rơ ràng là thống nhất với hiếu (hiếu với cha mẹ). Như thế, nếu bản chép tay của Pháp (AOM. Aix, Amiraux 12774, theo Nguyễn Văn Phong và Tsuboi, sđd., tr. 268) không sai về chi tiết này (*), th́ có lẽ cụ thân sinh là Nguyễn Văn Diêu bị lưu đày lên Thành Hóa do một cuộc nổi dậy nhỏ, chống cường hào ác bá, lí tưởng, tri huyện áp bức, chứ không phải chống lại triều đ́nh nhà Nguyễn.

(*) Nhưng lại sai về chi tiết Nguyễn Văn Tường không được đi thi v́ thân sinh “đă dính líu vào một cuộc nổi dậy” (sđd., tr. 268). Ông chỉ bị cấm thi sau sự cố chữ “phúc” (ĐNTL.CB., tập 24, tr. 163 – 165; QTHKL., sđd., tr. 297).


 

Chùm thơ hai bài 57. 58

 

CUNG HỌA NGỰ CHẾ THI NGUYÊN

VẬN: “NHUẬN NGŨ NGUYỆT HỘ TỪ

GIÁ HẠNH  THUẬN AN TẤN”,

NHỊ THỦ

 

57: BÀI A

 

                        Thánh tâm nhật dưỡng ái như niên (a)

                        Thân sảnh cương phùng tái ngọ thiên

                        Minh nguyệt lâm giang đương thủy tạ

                        Huân phong thanh thử độ lâu thuyền

                        Trân tàng cự tẩm cung hào thố (b)

                        Lương phất trùng yên thị thực miên

                        Trường ngưỡng nhất nhân hoan phụng ư

                        Hỗ ṭng chu tiếp tự vong quyên (1).

                                                                       

            (a) Phụng châu điểm: “Phê thường điển nhi vận bút giai cố diệu. Khâm thử”.

            (b) Phụng châu phê: “Diệc diệu vận. Khâm thử”.

(1) [quyên?].

                                                                      NGUYỄN TÔN NHAN

                                                                                                                         phiên âm và dịch nghĩa

 

57. 58

 

KÍNH HỌA NGUYÊN VẦN THƠ NHÀ VUA

LÀM: “THÁNG NĂM NHUẬN, THEO TỪ GIÁ (1) ĐI CHƠI CỬA BIỂN THUẬN AN (2)”,

HAI BÀI

 

57: BÀI A

 

Tấm ḷng thánh (3) [mỗi] ngày phụng dưỡng, thương     

                  yêu [mẹ] như [trọn các ngày trong] năm (a)

Thư giăn, nghỉ mát, vừa gặp lại một lần nữa buổi trời trưa

                                                                      [này]

Vầng trăng sáng chiếu xuống sông, ngay chính giữa                       

                         nhà thủy tạ

Ngọn gió lành lọc nắng, [gió] vượt qua [sông], [vào]                 

                     thuyền có lầu gác

Thức ăn quư cất trữ [trong] cái tẩm (: chằm, chum) lớn,

     [các thị t́] dâng lên món ăn thịt chặt cả xương,                   

              đồ hải sản lẫn lộn (b)

Hơi mát thổi phất [qua] khói thuốc lá nằng nặng [bay                  

      (:bay lững lờ)]; [các thái giám] đứng hầu [nhà                         

                        vua, thái hậu] bữa ăn, giấc ngủ

Ngưỡng mộ một người [nêu gương] (4) đă lâu dài, bền        

           bĩ, [đoàn tùy tùng] vui vẻ phụng vâng ư [thái               

                        hậu]

[Mọi người] đi theo giúp đỡ, phục vụ, [lo] việc thuyền             

           [rồng], chèo [quế], [nhà vua] tự quên cả mệt                     

                            nhọc ưu uất.

 

            (1) Từ giá: xe của người mẹ nhà vua (thái hậu).

            (2) Xin xem chú thích (1), bài 58, bản dịch nghĩa.

            (3) Chỉ vua Tự Đức, người nổi tiếng có hiếu.

            (4) Vua Tự Đức rất ngưỡng mộ ông Đôn Di. Xem chú thích (8), bản dịch nghĩa bài 56. Theo văn cảnh: đoàn tùy tùng ngưỡng mộ đức hiếu của Tự Đức.

               (a) “Kính [nhận] nét điểm son đỏ [của vua Tự Đức]: “Phê [rằng]: Theo [loại] điển chế thường mà vận dụng hay, cho nên tinh diệu. Kính theo đó”.

               (b) “Kính [nhận] lời phê son đỏ [của vua Tự Đức]: “Cũng lại vận dụng tinh diệu. Kính theo đó”.

 

57. 58

 

“THÁNG NĂM NHUẬN

THEO XE THÁI HẬU ĐI THĂM CỬA

BIỂN PH̉NG THỦ THUẬN AN”,

HAI BÀI

 

                        57: BÀI A        

 

                                        Kính họa thơ hoàng đế Tự Đức

 

Ḷng thánh phụng thờ ngày tựa năm (a)

Trời trưa lại gặp, mát thân tâm

Soi sông, thủy tạ ngời trăng ghé

Lọc nắng, thuyền lầu lành gió thăm

Cất quư tẩm to dâng cỗ béo (b)

Phất êm khói lửng canh giường đằm

Măi noi một người vui vâng ư

Quên nhọc, theo chèo, thị nữ chăm.

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                             chuyển lại thơ

 

            (a), (b) Xin xem cuối phần chú thích của bản dịch nghĩa bài này.


 

Chùm thơ hai bài 57. 58

 

CUNG HỌA NGỰ CHẾ THI, NGUYÊN

VẬN: “NHUẬN NGŨ NGUYỆT HỘ TỪ

GIÁ HẠNH THUẬN AN TẤN”, NHỊ THỦ

 

58: BÀI B

 

                        Hải môn kha (khả) hạm giá ngao phi

                        Biến phúc từ vân thử khí vi

                        Quế trạo thuận lưu thanh tế tế

                        Da lâm thùy ấm lục y y

                        Sa đôi cổ lũy thăng thiên hiểm

                        Pháo trĩ tằng đài phục viễn uy

                        Thử địa duyệt pḥng tiên hiếu trị

                        Nam thiên vĩnh yết Vụ tinh huy.

                                                           

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

phiên âm

                                                       (và dịch thơ ở bài giới thiệu).

 

57. 58

 

KÍNH HỌA NGUYÊN VẦN THƠ NHÀ VUA

LÀM: “THÁNG NĂM NHUẬN THEO XE THÁI

HẬU ĐI THĂM CỬA BIỂN PH̉NG THỦ

THUẬN AN (1)”, HAI BÀI

 

58: BÀI B

 

[Ở] cửa biển, thuyền lớn, thuyền binh, xe vua [như                       

                đàn] rùa biển tung bay

Xem trọn (ôm khắp) [là] mây an lành, không khí sớm                            

                                 mai dịu nhẹ

Chèo quế (3) theo ḍng [nước], [tạo] âm thanh nho nhỏ

Rừng dừa cúi bóng râm, màu xanh lá [nối] theo màu                                    

                                           xanh lá

Cát dồn [lên] lũy xưa, vươn [lên] trời [thế] hiểm trở                                 

                                         [cho địch]

Súng dựng [ở pháo] đài nhiều tầng, làm nên sự oai                      

                             phong [cực ḱ] dài rộng

Đất này, [vua] duyệt xét sự pḥng thủ, [lấy] đức hiếu                                  

                           [làm] đầu để sửa trị (4)

Trời [nước] Nam măi măi tỏa bày ánh sáng sao Vụ (5)!

 

            (1) Thuận An: cửa biển, các đồn hải pḥng ở Thừa Thiên – Huế (cửa sông Hương). Xin xem Chuyện triều Nguyễn, sđd., tr. 102 - 122, các bài: “Thuận An”, “Công cuộc pḥng thủ miền duyên hải”, “Một cảnh đau ḷng”; ĐNNTC., tập 1, sđd., tr. 174 - 175.

            (2) Trạnh: con rùa lớn ở biển.

            (3) Chèo quế: chèo bằng gỗ quế; cũng là một cách dùng mĩ từ, chỉ chèo ở thuyền rồng (thuyền vua).

            (4) Theo quan niệm phong kiến Nho giáo, sĩ, dân và lính cũng phải giữ đạo hiếu với vua, như con cái hiếu với cha mẹ.

            (5) Sao Vụ: một loại sao (chưa rơ ư nghĩa là ǵ). Tên đầy đủ là sao Vụ Nữ (*). Có lẽ tác giả muốn nói đến đức tính của vua Tự Đức là luôn có hiếu với mẹ, chăm lo, yêu thương các bà vợ (!). Cũng có thể thấy vai tṛ tích cực của bà Từ Dũ, ít ra là trong giai đoạn này (tổ chức pḥng thủ...). Ngôi sao chiếu mệnh của Tự Đức có tên là Từ Dũ (cũng đọc là Từ Dụ)! Bà gần như một thái thượng hoàng!

Lời sách văn tấn tôn danh hiệu “Từ Dũ thái hoàng thái hậu”, vào tháng ba âm lịch năm Ất dậu (1883), có câu: “Băm sáu năm treo cao gương mẹ, bóng Vụ tinh soi sáng bao lần” (ĐNTL.CB., tập 36, sđd., tr. 205).

 

57. 58

 

“THÁNG NĂM NHUẬN, THEO XE THÁI

HẬU ĐI THĂM CỬA BIỂN PH̉NG THỦ

THUẬN AN”, HAI BÀI

 

            58: BÀI B                    

 

                       Kính họa thơ hoàng đế Tự Đức

 

Thuyền xe cửa biển: trạnh rồng bay

                        Trông khắp, mây lành, nắng dịu thay

                        Chèo quế theo ḍng, êm mát tiếng

                        Rừng dừa rủ bóng, ngát xanh cây

                        Cát dồn lũy cổ, vươn đồ hiểm (1)

                        Súng dựng đài cao, dàn trận oai

                        Chốn ấy, khám đồn, dùng hiếu sửa

                        Trời Nam sao Vụ sáng ngời hoài.

                                                                       

(bản biên soạn)

 

            (1) Có thể dịch thoát cách khác:

Cát dồn lũy cổ, vươn cừ vững

Súng dựng đài cao, giăng xích oai

            “Cừ” không chỉ là các thanh cây làm ṇng cốt cho việc đắp lũy, mà c̣n là những thanh gỗ cắm xuống ḷng sông để ngăn chặn tàu thuyền giặc. “Xích” cũng được giăng ngang sông để cản tàu địch tấn công. Tuy nhiên, chữ “đồ” đối với chữ “trận” (theo từ ghép “trận đồ”) cũng khá đạt.

 

 

Cước chú của chùm thơ bài số 57, 58, bài B (58), thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Chữ “Vụ” gồm chữ “vụ” là “công việc, chuyên chăm” (thiếu bộ lực), và chữ “nữ” là “phụ nữ” [một chữ chỉ nghĩa, một chữ chỉ âm đọc]. Chữ “Nữ” vẫn được ghép thêm với chữ “Vụ” vừa chiết tự. Cả hai chữ thành từ ghép chính phụ: Vụ Nữ (: người phụ nữ chuyên chăm theo công việc phù hợp với sức lực yếu đuối của đàn bà). [Xem: Thiều Chửu, HVTĐ., sđd., tr. 60, 131].


 

 

 

 

 

 

 

Xem tiếp:

http://tranxuanan.writer.2.googlepages.com/tho_nvt-vnvcnthvttuong_15.htm

 

Cũng có thể xem tại:

http://www.tranxuanan-writer-5.blogspot.com  

http://www.tranxuanan-writer-6.blogspot.com

Trở về trang

danh mục tác phẩm -- muc lục:

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/danhmtphamtxa_googlepcreator.htm

 

bài mới -- sách mới -- tin tức mới: 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/baimoi-sachmoi-2

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01 & 02-5 HB7 (2007) = 15 & 16-3 Đinh hợi HB7