Web Tác giả Trần Xuân An

 

 

Trần Xuân An

biên soạn (tổ chức nội dung, khảo luận, bị chú các bài khảo luận của các tác giả,

chú giải thơ, chuyển ra ngôn ngữ thơ

trên cơ sở Thi tập chữ Hán do Nnc. Trần Viết Ngạc sưu tầm,

bản phiên dịch của Nnc. Trần Đại Vinh, Nnc. Vũ Đức Sao Biển, Nnc. Nguyễn Tôn Nhan

[Ts. Ngô Thời Đôn hiệu đính các bản dịch]).

 

Xem phần nguyên tác chữ Hán (h́nh ảnh quét chụp [scan]):

http://www.tranxuanan-writer-3.blogspot.com

http://www.tranxuanan-writer-4.blogspot.com

 

Bài 11

 

HỌA AN DŨNG HUYỆN DOĂN BÙI

NGUYÊN VẬN

 

                        Cuồng phân vũ báo bắc sơn biên

                        Phục việt nhân xưng Triệu Lí hiền

                        Bất sủy dung tài thao dữ tá

                        Cố linh nan bộ thất phù điên

                        Hà dương đới lệ tồn lao tích

                        Vô phụ giang sơn cửu thiệp duyên

                        Phương lược khả ư h́nh thế định

                        Thâm tâm nan đắc hoạch lai tiền.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

11

 

HỌA NGUYÊN VẦN THƠ CỦA

TRI HUYỆN AN DŨNG HỌ BÙI

 

                        Gió lùa dữ từ bắc sơn biên

                        Giấu búa đời khen Triệu Lí hiền

                        Chẳng liệu gỗ thường khôn chống đỡ

                        Cho nên khốn bước, lỡ pḥ nghiêng

                        Bao giờ sông núi ghi công trạng

                        Chẳng phụ non sông mấy nỗi niềm

                        Phương lược c̣n ra h́nh thế đặt

                        Trong ḷng khó hoạch định ngay liền.

 

TRẦN ĐẠI VINH

dịch thơ

 

11

 

HỌA NGUYÊN VẦN THƠ CỦA

TRI HUYỆN YÊN DŨNG (1) HỌ BÙI (2)

 

Sương mù cuồng điên [thổi] tờ truyền tin có gắn

        lông chim (3) [đến] núi biên giới [phía] bắc

Giấu cây búa h́nh phạt (4), người [đời] gọi Triệu, Lí (5)

                          [là những người] hiền [tài]

Không đo lường [loại] gỗ tầm thường (: tài xoàng)

              [vốn] tham lạm giao hảo với [các] tướng

                    ngoại bang (hoặc tả tướng bên vua,

                                  hoặc bọn tả đạo) (6)

Nên khiến [cho] khốn bước, [trót] sai lầm pḥ giúp

                                        đỉnh cao nghiêng (7)

Bao giờ xứng đáng [cho dù] “non mài sông dải” (8) vẫn

         c̣n [ghi nhận, bảo tồn các] công lao, chiến tích

Đừng phụ bạc núi sông [đă] nén chịu (chịu đựng)

                            [bao nhiêu] việc liên lạc (giao dịch)

                                               [phải] trải qua (9)

Phương cách, sách lược có thể tùy theo địa h́nh,

                                       t́nh thế [mà] định ra

Tâm trí sâu xa khó [bề] vạch [ra] được [từ] trước

                 [cho đến măi] về sau (một cách cố định,

                 bất chấp sự chuyển biến của thời và thế).

 

            (1) An (?) Dũng (tên huyện); ĐNNTC., tập 4, sđd., tr. 66 - 67, phiên âm là Yên Dũng, thuộc Bắc Ninh.

            (2) Chưa rơ vị tri huyện họ Bùi này là ai.

(3) “Vũ báo”: tờ truyền tin có gắn lông vũ, biểu tượng cho việc thông tin khẩn cấp. Xem từ “vũ hịch”, TĐHV., sđd., tập hạ, tr. 566.

(4)  “Phục việt”: giấu búa. Búa là vật biểu trưng cho uy quyền thi hành h́nh án (xem từ “phủ việt”, TĐHV., sđd., tập hạ, tr. 136). Dịch là “giấu uy”? 

            (5) Có lẽ là Triệu Thị Trinh (Bà Triệu, mất năm 248, lúc mới 23t) và Lí Nam Đế (tức Lí Bôn, khởi nghĩa chống nhà Lương, Trung Hoa đô hộ, vào năm 544 - 548). Hay Triệu là Triệu Quang Phục (Triệu Việt Vương, từng giúp Lư Nam Đế, sau đó tiếp tục khởi nghĩa chống ách đô hộ Trung Hoa từ 549 - 571)?

            (6) Tá = tả. Lúc này tác giả đang lănh nhận nhiệm vụ thương thuyết với các tướng nhà Thanh (ĐNTL.CB., tập 31, tr. 357, 371; tập 32, tr. 11, 30, 69 - 72).

            (7) Chỉ các tướng ở mặt trận biên giới phía bắc.

            (8) Lệ Sơn đái Hà (núi Thái Sơn chỉ c̣n nhỏ như viên đá mài, sông Hoàng Hà bé lại như đai áo); hoặc: đái (đới) lệ Sơn Hà, cũng với nghĩa như trên. “Núi mài sông dải” là thành ngữ từ điển tích này.

            Đó là lời thề của Hán Cao Tổ với nghĩa bóng: cho dù Trung Hoa có sự thay đổi lớn lao nào (như dâu bể) th́ con cháu chư hầu vẫn muôn đời trường cửu. Lời thề ấy Hán Cao Tổ (Lưu Bang) thề trước các người được phong hầu kiến ấp (chư hầu thời phong kiến) [xem Bửu Kế, Từ điển từ ngữ tầm nguyên, Nxb. Trẻ, 2000, tr. 177 và tr. 372].

            (9) Nỗi khổ tâm của Nguyễn Văn Tường khi nhận lănh nhiệm vụ thương thuyết với các tướng nhà Thanh (bấy giờ, trong nhân dân có lắm người nghi ngại, phẫn nộ về việc quân nước Thanh lần này kéo sang nước ta, do ám ảnh về quân nhà Minh, nhà Thanh trước đó...). Xin xem tiếp các bài thơ khác của tác giả, ghi nhận về việc thương thuyết này: bài 12 và bài 26. 

 

11

 

HỌA NGUYÊN VẦN THƠ CỦA

TRI HUYỆN YÊN DŨNG HỌ BÙI

 

                        Sương cuồng, tin khẩn, Bắc đồn biên

                        Giấu búa, đời khen Triệu, Lí hiền

                        Chẳng liệu gỗ thường tham chạm “tả” (1)

                        Nên sai chân khốn trót phù “nghiêng”

Xứng cùng đai đá (2), c̣n công trạng

                        Chẳng phụ non sông phải ngoại liên

                        Phương lược c̣n tùy h́nh thế đặt

                        Trước sau khó vạch giữa ḷng riêng.

                                                                       

(bản biên soạn)

           

            (1) Xem chú thích (6), bản dịch nghĩa bài thơ này.

            Ở đây tạm dùng hai chữ “chạm “tả””. Trong tiếng Việt có các từ ghép: chạm mặt, chạm lời, chạm ngơ, chạm súng, chạm khắc... “Gỗ” ở đây là tài năng của phái viên thương thuyết, có thể “chạm” với các nghĩa trên. Nguyễn Văn Tường đă “chạm khắc” lẫn “chạm súng...” trong thơ, tấu sớ, công văn giao thiệp... với một tài năng lớn đích thực.

            (2) Xem chú thích (8), bản dịch nghĩa bài thơ này.

            Xin dịch thoát cho để ư thơ của tác giả dễ cảm thụ:

                        “Cạn sông ṃn núi c̣n công giúp

                        Lo nước thương dân chịu “ngoại” phiền”

            “Ngoại” (trong dấu nháy nháy với ư phản cảm (*)): quân nhà Thanh giúp ta tiễu phỉ nhưng cũng gây nhiễu nhương cho nhân dân.

 

 

Cước chú của bài thơ số 11, thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Ở các trường hợp như thế này, dấu ngoặc kép thường đọc là dấu nháy nháy, khác với các trường hợp khác vẫn đọc là ngoặc kép một cách b́nh thường, với ư nghĩa đúng quy tắc. Xin vui ḷng lưu ư: trong cuốn sách này chỉ có một vài trường hợp là dùng dấu nháy nháy với ư phản cảm (sắc thái phản cảm đó chủ yếu do ngữ cảnh cụ thể quy định).

 

 


 

Bài 12

 

HỌA THANH QUỐC THÁI B̀NH PHỦ

TỪ DIÊN HÚC NGUYÊN VẬN

 

                        Viêm giao nhật úc trục minh diên

                        Cận bách chu tinh kháp hảo thiên

                        Xuất hiệp biên ngung thành hổ huyệt

                        Huyền thao nhung trướng khởi long niên

                        Tứ thành sô túc lao phi văn

                        Tam tải nham khê phí thiệp duyên

                        Tráng du cụ tại quy nguyên lăo

                        Trùng đáo nan lưu Hán thú hiền.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

12

 

HỌA NGUYÊN VẦN

THƠ CỦA TRI PHỦ THÁI B̀NH NƯỚC

THANH TỪ DIÊN HÚC

 

                        Trời nóng nước Nam giục quạ gào

                        Gần trăm năm mới đẹp trời cao

                        Biên cương sổ cũi thành vùng máu

                        Vơ trướng treo mưu, mở Tết đào

                        Cỏ lúa bốn thành sờn huyệt mộ

                        Ba năm khe suối phí công lao

                        Mưu hay c̣n đó, về nguyên lăo

                        Đến nữa khôn lưu “hảo hớn” nào!

 

TRẦN ĐẠI VINH

dịch thơ

 

12

 

HỌA NGUYÊN VẦN THƠ CỦA TRI PHỦ

THÁI B̀NH NƯỚC THANH TỪ DIÊN HÚC (1)

 

Ruộng đồng (ngoại thành) nồng nực, đầm phá ngập

                  nắng, [lũ] diều hâu [ăn xác người]

                                               liên tục gào réo

Gần trăm ṿng quay [của các] ngôi sao,

                      hành tinh (2), chim muông hót gọi

              (: chúng ta xứng hợp dưới) ṿm trời tốt lành

Xảy ra sự lờn mặt, góc biên cương thành hang cọp

Treo cao (giấu kín) phương sách chiến đấu, [nơi]

                   màn trướng quân đội (nơi tướng sĩ

                    bàn mưu tính kế), khởi động năm rồng

Bốn thành lũy, cỏ khô [và] thóc gạo, [nhân dân]

              mệt khàn [với] sự thăm viếng tang chế

                                gấp gáp (chôn cất vội vàng)

Ba năm, hang núi, khe non, hao tổn [bởi các cuộc]

                                giao  dịch [phải] lặn lội, leo trèo

Mưu lược mạnh mẽ [như trai trẻ] bày biện đủ đầy [măi] c̣n đó;

          [khi] về [nước sẽ được trọng vọng như] nguyên lăo (vị                                              

         quan lăo thành có ngôi cao)

[Nếu] lại đến, [nước Nam] khó [ḷng] lưu giữ [cho dù là]            

         người hiền tài có đức liêm khiết “Hán tộc” (3).

 

            (1) Từ Diên Húc c̣n là tác giả “An Nam thực lục”, cuốn sách ghi chép, nghiên cứu về Việt Nam (ĐNTL.CB., tập 32, 101 - 102; tập 35, tr. 194...; NĐNĐDVP. & TH., tr. 140 - 141).

            (2) Có lẽ tính từ năm Quang Trung đánh bại quân Thanh (1789). Hẳn tác giả vừa giao thiệp vừa ngầm nhắc lại mốc lịch sử đó? Hoặc giả, nhắc đến mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh và Thanh triều?

            (3) Đây là một việc khá tế nhị trong ngoại giao, chính trị bởi mâu thuẫn giữa Thái B́nh Thiên Quốc (tàn dư, biến tướng là bọn giặc Cờ quấy phá nước ta) với nhà Thanh c̣n là mâu thuẫn dân tộc (Hán tộc, Măn tộc). Câu này c̣n ngầm lời cảnh cáo... Xin xem thêm chú thích (1), bản dịch nghĩa, bài số 26.

 

12

 

HỌA NGUYÊN VẦN THƠ CỦA

TRI PHỦ THÁI B̀NH NƯỚC THANH

TỪ DIÊN HÚC

 

                        Diều cú réo hoài xứ nắng hồng

                        Trăm năm chim hót đẹp trời Đông

                        Góc biên, lờn mặt, thành hang cọp!

                        Doanh tướng, giấu mưu, mở dịp rồng

                        Thóc cỏ, bốn thành, than khàn đám

                        Suối hang, ba Tết, lội tổn công

                        Ở nên hùng kế, về nguyên lăo

                        Lại đến, khó lưu tài “Hán” ông!

                                                           

(bản biên soạn)


 

Bài 13

 

ỨC KINH ẤU NỮ

 

                        Kim niên ấu nữ ngũ niên xuân

                        Mỗi ức thần hôn lăng tiếu tần

                        Dục tỉ nam nhi an nhĩ mẫu

                        Khước kinh hồ thỉ lăo biên trần.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

13

 

NHỚ CON GÁI TRẺ THƠ Ở KINH ĐÔ

 

                        Năm nay tuổi bé lên năm rồi

                        Mỗi nhớ sớm hôm chợt nói cười

                        Muốn sánh con trai yên trí mẹ

                        Chợt lo hồ thỉ bụi già đời.

 

TRẦN ĐẠI VINH

dịch thơ

 

13

 

NHỚ CON GÁI TRẺ THƠ Ở KINH ĐÔ (1)

 

Năm nay con gái trẻ thơ [đă trải qua] năm mùa xuân

Mỗi lần [nhớ con, đều] nhớ [từ] sáng sớm [đến] chiều                     

               hôm [con] hồn nhiên, tinh nghịch, cười hoài                                                                        

              (nhiều lần)

Muốn ví [con] là con trai [cho] yên [ḷng] người mẹ                                                                               

          [của] con

Chợt lo [là con trai sẽ bị] cung, tên (2) [của chiến

         tranh] lại làm [cho] già nua với [khói] bụi biên giới!

 

            (1) Kinh đô Huế.

            (2) Hồ thỉ (cung tên): chí làm trai.

 

13

 

NHỚ CON GÁI TRẺ THƠ Ở KINH ĐÔ

 

                        Năm nay con gái lên năm rồi

                        Hoài nhớ sớm hôm hay nhoẻn cười

                        Muốn ví là trai yên dạ mẹ

                        Chợt lo súng ải (1) bụi già đời!

                                                           

(bản biên soạn)

           

            (1) Hồ (cung), thỉ (tên) + biên (biên giới). Tạm dịch: Súng ải.

            (2) “Hồ thỉ”: chí làm trai; nếu dịch theo nghĩa bóng này:

                        “Chợt lo tráng chí bụi già đời!”.


 

Bài 14

 

ĐẮC BÁO NGUYÊN TÔN SINH

 

                        Thử thân gia khánh hựu quân ân

                        Cuộc ngoại phù trầm khởi túc luân (luận)

                        Niên cận ngũ tuần tằng sự tổ

                        Thư lai thiên lí báo sinh tôn (1)

                        Quyên ai vị đáp thường ưu lăo

                        Lam chướng tuy thâm cảm ái ôn

                        Trung hiếu ngô môn bồi dưỡng hậu

                        Miễn tai tố nghiệp các nghi đôn.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

14

 

ĐƯỢC TIN SINH CHÁU NỘI ĐẦU

 

Thân này, mừng họ, ơn vua ban

Ch́m nổi giữa đời chẳng đủ bàn

Năm chục, ta cầu, tiên tổ sáng

Dặm ngh́n, con viết, đích tôn ngoan

Ơn sâu chưa đáp từng lo lăo

Lam chướng đă nhiều dám thích nhàn

Trung hiếu nhà ta bồi dưỡng tốt

Gắng noi nghiệp cũ, trau nếp văn.

 

TRẦN ĐẠI VINH

dịch thơ

 

            (1) Bản chép chữ Hán nhầm, cứ chép theo đầu đề là “tôn sinh”. “Sinh tôn” mới hợp vần và chỉnh đối, nghĩa vẫn vậy.

 

14

 

ĐƯỢC TIN SINH CHÁU NỘI ĐẦU

 

Đó là phúc của bản thân ḿnh, cũng là ơn vua (1)

[Nhưng] ch́m nổi [như thể] ngoài cuộc, bàn lo [cho lễ                      

                mừng ấy] làm sao đủ đầy, trọn vẹn!

Tuổi [đă] gần năm mươi, [thường] trải việc thờ phụng                                                                        

                tổ tiên (2)

Thư đến [từ] ngàn dặm, [mới] báo [đứa] cháu [được]                                                                            

                  sinh ra

Bụi bặm [giũ sạch ở] khe nước (: ơn mưa móc)  (3) chưa

        đáp đền, [nên] măi lo [bản thân chóng] già nua

Bệnh sốt rét [do] khí núi độc (3), tuy lạm (nhiễm quá                               

mức), [vẫn đâu] dám yêu thích vẻ ấm áp

                [của cảnh nhà]!

Ḷng trung, đức hiếu nhà (họ) ḿnh vun đắp, nuôi                                                              

                    dưỡng đầy đặn (4)

Gắng nhé! [Cố sức cho] truyền thống gia phong cao khiết,

                   trong sạch [hoặc vốn có], [mọi điều,

            mọi người] đều [phải] nên trau dồi [dốc sức] (4).

 

            (1), (2), (4) Có lẽ ngoài điều tâm niệm của kẻ sĩ Nho giáo là tam  ân (ơn dân, ơn nước, ơn vua), tác giả c̣n muốn nhắc đến sự khoan dung khỏi bị tội lây do thân nhân (thân sinh dính líu vào một cuộc nổi dậy nhỏ bởi sự áp bức của quan huyện hoặc lí tưởng) (?) và sự xóa án về chữ “Phúc” (Phúc Tường: cái tốt đẹp trong ḷng; Văn Tường: cái đẹp phô trương ra ngoài), khi Tự Đức lên ngôi vua (xem ân chiếu chung, ĐNTL.CB., sđd., tập 27, tr. 39 - 40). Án về chữ “Phúc” (c̣n đọc là “Phước”), chỉ do sự chép nhầm từ “Phúc” nghĩa là “nỗi niềm trong ḷng”, “trong ḷng dạ” thành chữ “Phúc” có nghĩa là “những điều may mắn, tốt đẹp” – chữ “Phúc” của họ Nguyễn Phúc (hoàng tộc) –, bởi các học quan (Bộ Lễ), quan chủ khảo, quan đề điệu, trên danh sách tú tài trúng tuyển do chính các quan ấy viết... Phải chăng là vậy? Vả lại, họ Nguyễn Phúc hoàng tộc đă được vua Minh Mạng đổi thành Tôn Thất (đối với chi xa), hoặc đă định cách đặt tên theo đế hệ thi (chi chính), phiên hệ thi (chi gần), từ trước năm 1832 (Xem: ĐNTL.CB., tập 11, sđd., tr. 222; tập 23, sđd., tr. 119 – 122)… Về bản án “Nguyễn Phúc”, họ vua, xem ĐNTL.CB., sđd., tập 24, tr. 163 - 165; Cao Xuân Dục, Quốc triều hương khoa lục, bản dịch, sđd., Nxb. TP. HCM., 1993, tr. 297: [?!]. Xin xem chú thích (16) ở bản dịch nghĩa bài số 56 (*).

             (3) Nguyên văn: “quyên ai” (bụi bặm / trong sạch; ḍng nước nhỏ [và] bụi bặm; lần lượt [được] chọn lọc [?]...).

            “Quyên ai” đối với “lam chướng”.

            “Lam” (khí núi bốc lên); “chướng” (bệnh ở bên trong).

            Đó là hai cặp từ ghép chính phụ hoặc đẳng lập (danh từ + danh từ):

            Bụi-bặm [và / ở] khe-nước-nhỏ...

            Bệnh-sốt-rét [và / do] khí-độc-núi-rừng.

            Do đó, có lẽ “quyên ai” là từ chỉ việc tắm gội (các nhà nho thường dùng thành ngữ: “tắm gội ơn mưa móc”), lễ tẩy trần, quyên cát (trai giới trong sạch, chuẩn bị cho việc thiêng liêng như mừng năm mới, kị giỗ...).

            Chắc “quyên ai” là nghi thức đền đáp, nho sĩ Nguyễn Văn Tường, trang trọng một cách lặng lẽ, thực hiện khi nhận được tin có cháu nội đầu (“nguyên tôn”), với niềm xúc động sâu xa.

            Tuổi gần năm mươi mới có cháu nội đầu tiên là khá muộn, trong thời bấy giờ!

            Bài thơ hé mở về thân thế, hoàn cảnh riêng tư của tác giả.

            [Về các từ, xem TĐHV., sđd., tr. 4, 191, 480 (tập thượng), 169 (tập hạ)].

            Tuy nhiên, “quyên ai”, theo Thiều Chửu, HVTĐ., sđd., tr. 232, 345, c̣n có nghĩa là hạt bụi tí tẹo, ví với sự bé mọn. Với nghĩa này, từ tố “quyên” (ḍng khe nhỏ, tia nước nhỏ) bị mờ nghĩa hoàn toàn. Lẽ ra phải là “hạt bụi tơ sương”. “Quyên ai” trở thành một h́nh ảnh tự ví, tự xưng, với tập quán khiêm tốn: thân bụi, phận sương.

            Xin ghi chép thêm cho rộng đường cảm thụ, cùng với vài ḍng mạo muội suy luận.

 

14

 

ĐƯỢC TIN SINH CHÁU NỘI ĐẦU

 

                        Ơn vua, thọ tộc, phúc thông gia

                        Ngoài cuộc, sao bàn! Ch́m nổi xa!

                        Năm chục, tuổi kề, hương lạy vọng

                        Dặm ngàn, thư báo, cháu sinh ra

                        Chưa đền, bụi – suối (1) lo mau lăo

                        Dẫu lạm sốt – sương, dám ấm nhà!

                        Trung hiếu họ ḿnh đầy đặn đắp

                        Gắng trau nghiệp cũ, nếp ông cha!

                                                                       

(bản biên soạn)

 

            (1) Tạm dịch:

Bụi mưa, chưa đáp, lo mau lăo

                        Sương sốt, dù vương, dám ấm nhà!

Hoặc:

                        Thân bụi chưa đền, lo sớm lăo

                        Phận sương dù nhiễm, dám yên nhà!

           

 

Cước chú của bài thơ số 14, thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Xin xem thêm: Trần Xuân An, “PCĐT. Nguyễn Văn Tường”, bộ truyện – sử kí – khảo cứu tư liệu lịch sử, (bốn tập), tập I: truyện thứ nhất, “Quốc tính và người học tṛ tội đồ không chịu đổi tên”. Ở truyện này, vấn đề đó đă được giải quyết một cách chi tiết và xác thực hơn.


 

Bài 15

 

TẶNG BẮC PHIÊN

PHẠM QUAN THÀNH

QUY TỈNH THÂN BỆNH

 

                        Quân thúc quy trang, ngă hựu hành

                        Bạch đầu chỉ vị biệt li sinh

                        Lâm ḱ tương tống nan tương biệt

                        Vạn mộc tùng trung nhất điểu thanh.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

15

 

TẶNG BỐ CHÁNH BẮC NINH

PHẠM QUAN THÀNH

VỀ THĂM BỆNH CHA MẸ

 

                        Bạn gói hành trang, tôi lại đi

                        Bạc đầu chỉ sống với chia li

                        Đến khi đưa tiễn khôn từ tạ

                        Vọng giữa khóm cây tiếng tử quy! (1)

 

TRẦN ĐẠI VINH

dịch thơ

 

            (1) Tử quy, c̣n có tên khác, là đỗ quyên, thường gọi là chim cuốc hoặc chim quốc quốc. Thơ Bà Huyện Thanh Quan có câu:

                        Nhớ nước đau ḷng con quốc quốc

                        Thương nhà mỏi miệng cái gia gia”

                                                (Qua đèo Ngang)

            Chúng tôi (TXA. – nbs.) tạm thay vào hai chữ “tử quy” này, bởi lúc bấy giờ nước ta đă bị Pháp bức chiếm ba tỉnh Miền Đông Nam Ḱ (1862) và Phan Thanh Giản “dâng đất” tiếp ba tỉnh Miền Tây (1867) cho chúng! Vả lại, tứ thơ rất sâu, cực ḱ hàm súc: “Vạn khóm cây trong một tiếng chim”, một tiếng chim gợi nên cả một miền Đất nước, một không gian mênh mông, xa cách... Cả một phức hợp cảm xúc, nỗi niềm! Nhưng, đây chỉ là một cảm nhận, có lẽ hơi khiên cưỡng, lúc ướm thử vần!

            Xin xem thêm : “Truyện đọc”, lớp 5, Đỗ Quang Lưu, Vân Thanh tuyển chọn, Nxb. Giáo Dục, 2000, tr. 31 - 36: “Sự tích chim quốc” (Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, Kho tàng truyện cổ Việt Nam, tập 1). Đó là một truyện kể về t́nh bạn thắm thiết giữa hai nhân vật, Quắc và Nhân.

 

 15

 

TẶNG BỐ CHÁNH BẮC NINH

PHẠM QUAN THÀNH (1)

VỀ THĂM BỆNH THÂN SINH

 

Bạn gói gắm hành trang [để] về [nhà], tôi [cũng]

                                    lại ra đi

Bạc đầu chỉ [chịu đựng] bởi đời sống [quá nhiều lần]                                               

       chia biệt!

Đang khi cùng tiễn chân nhau [nhưng] khó cùng cách                                                          

            biệt nhau

[Ngỡ như nghe, thấy] vạn khóm cây [bạt ngàn lại chỉ                                         

    gói trọn] trong một tiếng chim!

 

            (1) Phạm Thận Duật c̣n có biệt hiệu Vọng Sơn, Quan Thành. Ông là tác giả của các cuốn sách: Hưng Hóa kí lược, Quan Thành tấu tập, Văng sứ Thiên Tân nhật kí, Quan Thành văn tập (*).

            “Quan Thành”: nhất định không thay đổi quan niệm (cách nh́n nhận).

            “Vọng Sơn”: ngọn núi để làm tiêu đích định hướng cho người đi đường rừng; núi để đặt trạm quan sát...

            H́nh tượng trong danh hiệu tự đặt thường để tỏ chí ḿnh.

 

15

 

TẶNG BỐ CHÁNH BẮC NINH

PHẠM THẬN DUẬT

VỀ THĂM BỆNH THÂN SINH

 

                        Bạn gói hành trang, tôi lại đi

                        Bạc đầu chỉ bởi kiếp sinh li (1)

                        Đang khi cùng tiễn khó cùng biệt

Vạn khóm xanh trong tiếng tử quy! (2)

 

(bản biên soạn)

 

            (1) Nếu Nguyễn Văn Tường và Phạm Thận Duật đều là “vọng sơn”, hai ngọn núi kề nhau, chắc hẳn t́nh bạn của họ không bao giờ “tương biệt”. Ở một khía cạnh nào đó, câu thơ thể hiện tâm thức về “kiếp người” của tác giả. Làm người, thấu hiểu khổ đau và hạnh phúc...

(2) Vạn núi một xanh tiếng tử quy!

 

 

Cước chú của bài thơ số 15, thuộc Phần thứ III (Thi tập Nguyễn Văn Tường):

(*) Xem: Nhiều tác giả, “Nguyễn Trọng Hợp, con người và sự nghiệp”, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Hội sử học Hà Nội & Nxb. Hà Nội, 1996, tr. 127. Đây là cuốn sách về “con người và sự nghiệp” của Nguyễn Trọng Hợp, một kẻ thỏa hiệp với Pháp, được Pháp ca ngợi; đến lúc chết lại được Pháp tổ chức rất trọng thể, có lính hộ tống, đàn áp ([ĐNLT., tập 4, sđd., tr. 137]).

 

 


 

Bài 16

 

TẶNG TỪ THỦ TRƯƠNG CÚC VIÊN

PHÓ CHỨC

 

                        Phủ dĩ Từ danh hựu xử trung

                        Như hà khống ngự diệc vi xung

                        Liêm năng đề bảo khâm quân dụ

                        Kinh tế di trù xuất tướng công

                        Tằng cụ ngưu đao xưng vũ tể

                        Bất nan độc kiếm hóa văn ông

                        Tức kim giáp đạo hoan nghinh giả

                        Mạc thị đương niên ngộ đối phong.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

16

 

TẶNG TRƯƠNG CÚC VIÊN

ĐI NHẬN CHỨC TRI PHỦ TỪ SƠN

 

                        Tên phủ là Từ lại ở trung

                        Làm sao chống giữ chốn vi xung

                        Liêm năng ǵn giữ lời vua dạy

                        Kinh tế lo trù từ tướng công

                        Từng đủ dao trâu vưng vơ tướng

                        Khó ǵ gươm ghé hóa văn ông

                        Như nay gặp gỡ ḷng vui thú

                        Chẳng giống thuở nào trót nhận phong.

                                               

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            dịch thơ

 

16

 

TẶNG TRƯƠNG CÚC VIÊN (1)

ĐI NHẬN CHỨC QUAN ĐẦU HUYỆN TỪ (2)

 

Phủ vốn [có] tên [là] Từ, [địa thế] xứ [ấy] lại ở trung                    

      tâm [Bắc Bộ] (lại sống ngay thẳng) (3)

Làm sao cai quản cho dân theo luật pháp, [đồng thời]             

         cũng làm đường thông thương bốn hướng (hoặc: Sao

                         không xem việc pḥng ngự,

               khống chế [quân giặc] cũng như là việc xung trận)

Trong sạch, không tham ô [và] chăm việc, [quan] nêu 

        cao sự ǵn giữ [đức tính đó], tuân lời dụ [của] vua

Việc lo nước giúp đời, [quan càng nên] trù liệu cả cho

               mai hậu, [gắng] vượt hơn [cả] lẽ chí công

                                                           [của] tướng

[Bạn] từng đủ dao trâu [để] xưng là người đứng đầu [về                

           tài năng], [trong] quân đội

Khó ǵ gươm bê con (ḅ nhỏ) [để] trở thành

                   kẻ nổi tiếng [hệt lăo thành] trong

                          giới [văn học] quan văn (4)

Như hiện nay, thôn xóm, tỉnh đạo [đều]

                                            hoan nghênh bạn

Đừng như thế [nhé]! [Đừng xem] năm gánh vác [việc                        

         công như thể] trót lỡ nhận phong chức.

 

            (1) Trương Quang Đản (ĐNTL.CB., tập 32, sđd., tr. 142).

            (2) Huyện Từ Sơn, thuộc tỉnh Bắc Ninh.

            (3) Đây lại là câu chơi chữ địa danh: “Từ Sơn”, trong đó chữ “Từ” có nghĩa là người trên thương yêu người dưới, t́nh thương chung, cũng là tiếng để gọi người mẹ (TĐHV., sdđ., tập hạ, tr. 333). Chữ “Trung” này là ở giữa (trung tâm, miền Trung); ngay thẳng. Trương Quang Đản là người miền Trung (Quảng Ngăi), có thể ông cũng là người xử đoán công việc ngay thẳng, lại đang làm việc ở một phủ trung tâm Bắc Bộ, vùng đất của quan họ trữ t́nh, có ngọn núi biểu tượng cho người mẹ, t́nh yêu thương [ĐNNTC., sđd., tập 4, tr. 76 - 77: núi Phả Lại, Đại Lăm, không có núi Từ Sơn]. Ngọn núi ấy không có thực, chỉ ở trong tâm thức, khát vọng (hay là phần mộ?) chăng?

            (4) Tác giả coi quan lại (vốn được xem là cao sang) cũng như người đồ tể (“đồ, điếu”, người mổ gia súc để cung cấp thịt, người sống bằng nghề câu cá, chài lưới, vốn bị xă hội cũ đánh giá là hạ tiện). Đồ tể và quan lại đều phục vụ dân, nước, có giá trị như nhau, xét trên quan niệm cống hiến có ích cho xă hội. Đây là cách nh́n nhận khác lạ so với đương thời. Khía cạnh khác: xem quan vơ quan trọng hơn quan văn (hẳn v́ thời chiến). Dẫu sao, cũng chỉ là cách nói cường điệu bằng lối khẩu khí, phóng đại trong sự thân t́nh.

 

16

 

TẶNG TRƯƠNG QUANG ĐẢN

ĐI NHẬN CHỨC

QUAN ĐẦU HUYỆN TỪ SƠN

 

                        Phủ vốn tên Từ, giữa xứ Hồng (1)

                        Làm sao chống giữ, bốn phương thông

                        Liêm năng nêu sáng, tuân lời dụ

                        Kinh tế trù xa, vượt lệnh công

                        Từng đủ đao trâu xưng vơ tướng

                        Khó ǵ gươm nghé hóa văn ông

                        Như nay thôn, huyện mừng anh đến

                        Đừng giống năm kia trót nhận phong!

                                                           

(bản biên soạn)

 

            (1) Xin xem chú thích (3), bản dịch nghĩa bài thơ này.

            Câu trên có thể dịch:

                        “Phủ vốn tên Từ, giữa đất Hồng”

hoặc:

                        “Phủ vốn tên Từ, tụ mấy đường”

            Nhưng dịch như thế chỉ toát được mỗi một ư của tác giả.


 

Bài 17

 

TẶNG KIM TÂN CỰU LÊ, TRẦN,

NHỊ HUYỆN DOĂN

 

                        Kim châu hà trạch ngă châu nhân

                        Khứ dă Lê huynh tiếp dă Trần

                        Dân chính dĩ am công hựu thí

                        Quân cơ vị học tội duy quân

                        Cựu tân tương cáo liên đồng bệnh

                        Giao đại hà do nhạ dị văn

                        Xử thế mạc phi tranh giả ngộ

                        Hoạn đồ b́nh bí (pha) mỗi tương nhân.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

17

 

TẶNG LÊ, TRẦN,

HAI QUAN HUYỆN CŨ, MỚI

CỦA HUYỆN KIM

 

                        Huyện Kim khéo chọn người cùng châu

                        Trước đó Lê huynh, Trần tiếp sau

                        Dân chính đă quen công lại thử

                        Quân cơ chưa học tội đều nhau

                        Cựu tân lời hỏi thương đồng bệnh

                        Giao hoán văn xem ngại khác câu?

                        Ở thế chẳng đua tranh mới gặp

                        Hoạn đồ ngay lệch có nhân sâu.

                                               

TRẦN ĐẠI VINH

                                                          dịch thơ

 

17

 

TẶNG LÊ, TRẦN (1),

HAI QUAN HUYỆN CŨ, MỚI

CỦA HUYỆN KIM (2)

 

Châu Kim sao [được] chọn người châu ḿnh? (3)

Đă qua là anh Lê, tiếp đến là Trần

Việc dân chính vốn am hiểu, công lao [vẫn] lại xét

Chuyện quân cơ chưa học, đáng tội nhưng chia đều (4)

[Kẻ] cũ, [người] mới cùng chào (thăm hỏi) nhau, thương                    

         nhau cùng nỗi bệnh

[Người] trao, [kẻ] đổi sao c̣n ngại khác biệt nguồn tin?

Ở đời, [chúng ḿnh] đừng đều phạm lỗi lầm; tranh đua,                     

          ấy là ḥa hợp (5)

Con đường làm quan, bằng phẳng [hay] nghiêng lệch,             

        mỗi việc đều cùng [đối ứng (tương ứng) với]                        

                         nguyên nhân (6).

 

            (1) Chưa rơ là ai.

            (2) Kim Anh, thuộc tỉnh Bắc Ninh (ĐNNTC., sđd., tập 4, tr. 63).

            (3) Có lẽ do luật hồi tị (tránh làm quan nơi nha sở có thầy dạy học của ḿnh hay bà con ruột thịt làm quan, hoặc nơi quê hương bản quán có họ mạc lâu đời ở đó...). “Ngă” là “tôi”, cùng nghĩa với chữ “ta”, chữ “ḿnh” trong tiếng Việt, có khi dùng để nói cho thân t́nh. Xem hai chú thích (1), (2) bản dịch thơ bài số 2.

            (4) Chương tŕnh, nội dung học tập của kẻ sĩ ngày xưa có hạn chế này: ít học về quân cơ, binh pháp (quân sự).

            (5) Tranh đua nhưng có mục tiêu chung cao đẹp.

            (6) “Xử thế / mạc phi // tranh giả ngộ”, xin hiểu thoát là, ứng xử với đời / đừng nói xấu người (đừng sai lầm) // [rằng:] tranh đua khác với ḥa hợp, mà chính sự tranh đua lại là sự ḥa hợp đích thực, đó là sự gặp gỡ nhau trong tư tưởng, trong công việc, đó là sự đăi ngộ nhau; tranh đua không phải là thù ghét, tiêu diệt nhau. Câu trên chỉ là mệnh đề ghép với lô-gích phủ định của phủ định.

 

17

 

TẶNG LÊ, TRẦN,

HAI QUAN HUYỆN CŨ, MỚI

CỦA HUYỆN KIM

 

                        Huyện Kim sao chọn người châu ḿnh?

                        Trước đó Lê nay Trần đệ huynh 

                        Dân chính vốn quen, công lại xét

                        Quân cơ chưa học, tội đồng t́nh!

                        Vừa chào, giao, nhận, thương cùng bệnh

                        C̣n ngại, đổi, trao, ngờ khác tin?

                        Đừng lỗi, ở đời, tranh tức hợp

                        Nẻo quan nghiêng, phẳng,

                                                   quả – nhân sinh... (1)

                                                           

(bản biên soạn)

 

            (1) Một chút cảm nhận và lạm b́nh khi chuyển lại ngôn ngữ thơ:

Tranh đua, ấy là ḥa hợp – mệnh đề khẳng định giản dị! Đó là nguyên lí tồn tại, là lẽ sống, v́ mục tiêu: nhân bản (có tính nhân loại), tiến bộ, văn minh, hạnh phúc... Nhà thơ Nguyễn Văn Tường đă làm mới mẻ triết học biện chứng âm dương, lại kết hợp với luật nhân quả rất dân dă cổ đại (vốn được Đức Phật nâng lên thành cốt tủy của Phật học). Đây là một nét thơ rất trí tuệ (thơ triết lí) trong phong cách nghệ thuật trữ t́nh – chính trị của ông.

            H́nh như Nguyễn Văn Tường cố t́m một cách nói nước đôi, do sự dè dặt khi phát biểu một tư tưởng mới lạ đến thế, trong thời điểm bấy giờ? Nét chung nhất của thơ Nguyễn Văn Tường là tích cực, nhiệt t́nh, dấn thân v́ nước, v́ dân một cách không mệt mỏi, và v́ cả triều đại nhà Nguyễn nữa, trước nạn thực dân Pháp và nạn phỉ Tàu... Tuy nhiên, tư tưởng trên chỉ gói gọn trong phạm vi ửng xử nội bộ, chưa bàn đến một dạng khác của đua tranh: mâu thuẫn đối kháng, chiến tranh xâm lược và chiến tranh chống xâm lược - đua tranh này, là sự-đua-tranh-phản-đua-tranh, là hủy diệt...

            Hai câu kết cũng có thể dịch:

                        “Ở đời, chớ “chẳng đua là hợp”

                        Ngay, lệch nẻo quan, nhân – quả sinh”...

            Dẫu với nghĩa nào đi nữa, cũng phải lưu ư đến luật nhân quả hiện thực.

 

 

 


 

Bài 18

 

DẠ VŨ TR̀NH THỐNG ĐỐC

HOÀNG ĐẠI NHÂN

 

                        Tương khứ tài li chỉ xích dinh

                        Tương khan dạ hạ vũ sơ đ́nh

                        Thâm tâm tương chiếu ưng như thủy

                        Tanh (tinh) uế tương ḱ tẩy nhất thanh.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                            phiên âm

 

18

 

ĐÊM MƯA TR̀NH VỚI THỐNG ĐỐC

HOÀNG ĐẠI NHÂN

 

                        Mới đến rồi đi doanh trại gần

                        Cùng trông đêm hạ, giọt mưa ngừng

                        Soi sáng thâm tâm trong tựa nước

                        Dơ bẩn bao giờ rửa sạch tưng.

                                                           

TRẦN ĐẠI VINH

                                                             dịch thơ

 

18

 

ĐÊM MƯA, BÀY TỎ VỚI THỐNG ĐỐC

HOÀNG ĐẠI NHÂN (1)

 

Cùng ra đi, mới rời doanh trại gần [đây]

Cùng nh́n trông mùa hè về đêm, cơn mưa bắt đầu                                         

                       ngừng [rơi]

[Hai] tấm ḷng [tận] sâu thẳm cùng soi chiếu cho nhau,

       như thể [những giọt] nước soi chiếu cho nhau

                           (:tương ứng) [để cùng sáng]

[Bao] dơ bẩn, tanh tưởi cùng [một] thời (hoặc: cùng hẹn),

                                        [quyết] một (2) tẩy sạch!

 

            (1) Hoàng Tá Viêm (Hoàng Kế Viêm), (ĐNTL.CB., tập 32, sđd., tr. 94...).

            (2) Thơ Thâm Tâm có câu: “Li khách, li khách, con đường nhỏ! Một giă gia đ́nh, một dửng dưng....”. Chữ “một” (nhất) vốn bày tỏ sự quyết tâm, ở đây c̣n thể hiện sự đồng nhất:                

                  “Tanh bẩn cùng thời, một sạch tưng”.

                                                   Một + (động từ).

 

18

 

ĐÊM MƯA BÀY TỎ VỚI THỐNG ĐỐC

HOÀNG TÁ VIÊM

 

                        Cùng bước, mới rời, trại khuất lưng

                        Hạ đêm cùng ngắm, mưa vừa ngừng

                        Ḷng nhau, cùng sáng soi như nước

                        Tanh bẩn, hẹn cùng một sạch tưng!

                                                           

(bản biên soạn)

 

 

 


 

Chùm thơ ba bài 19. 20. 21

 

HỌA NHẠC ÔNG KÍ PHỎNG TAM THỦ

NGUYÊN VẬN

 

19: BÀI A

 

                        Xứ xứ sầu văn đăi bô ngao

                        Ưu thâm nan tả chuyển sinh trào

                        Thừa lương thí hướng cao lâu vọng

                        Đố nhăn nhưng đa vị ngải cao (hao).

                                                    

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                            phiên âm

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ GỬI HỎI THĂM

 

19: BÀI A

 

Buồn nghe khắp nơi tiếng khóc chờ mớm cơm

Nỗi lo day dứt không thể tả bỗng trở thành buồn cười

Lúc dạo mát thử nh́n về phía lầu cao

Vẫn c̣n nhiều đôi mắt căm ghét nh́n măi, chưa thuốc                                                                 

                  thang!

                                                

       VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                          dịch nghĩa

                                                         (và dịch thơ ở lời giới thiệu).

 

19. 20. 21

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ (1) GỬI HỎI THĂM

 

19: BÀI A

 

Nơi nơi, buồn rầu nghe tiếng khóc trẻ con (vừa đùa chơi   

               vừa khóc) (2) chờ được bú mớm (ăn)

Nỗi âu lo sâu [nặng] khó viết thành chữ (bày tỏ)                                  

          chuyển thành buồn cười

Dạo mát, thử hướng [lên] lầu cao [để] ngóng nh́n

[Những đôi] mắt căm ghét vẫn c̣n nhiều (nhiều như

       cũ); chưa [có] hơi [sắc] thuốc ngải cứu bốc lên (3)

       [để chữa căn bệnh xa hoa, phung phí ở nơi nhà                                            

                hàng, khách sạn ấy].

 

            (1) Chưa rơ là ai.

            (2) Ngao: chơi nhởi + kêu khóc.

            (3) Ngải cao, theo ĐNNTC., sđd., tập 1, tr. 322: “Ngoài tên gọi là ngải cứu, ngải cao c̣n có tên là thủy đài, bệnh thảo, có công dụng làm giảm đau nhức, an thai, đặc biệt là ngải cứu trừ mọi thứ bệnh. Ngày đoan ngọ (mùng 5 tháng 5), người xưa hái cây ngải bện thành h́nh con hổ, treo trước cửa, có thể trừ khí độc”. Hẳn đó là một h́nh thức trong “Ngày trầm hương thơ ca”, xa xưa để tưởng niệm Khuất Nguyên. Ngải cao (ngải cứu) ở đây là một biểu trưng, chỉ chung về thuốc thang, sự cứu chữa các loại bệnh, mọi nỗi đời.

            Chữ “cao” cũng có nghĩa là “hơi bốc lên”.

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ GỬI HỎI THĂM

 

19: BÀI A

 

                        Chờ cơm trẻ khóc, buồn nơi nơi

                        Khôn tỏ thương lo, hóa bật cười

                        Lầu rộng mắt đầy tia hận ghét

                        Dạo trông, đâu thuốc cứu niềm đời?

                                                           

(bản biên soạn 19/1)

 

19: BÀI A

 

                        Khắp chốn tiếng ṿi trẻ đói ăn

                        Trĩu lo, tim chật phải cười tràn

                        Dạo trông, thử hướng nhà hàng ngóng

                        Đấy mắt ganh nhiều, chưa thuốc thang!

                                                            

(bản biên soạn 19/2)

 

 

 

 


 

Chùm thơ ba bài 19. 20. 21

 

HỌA NHẠC ÔNG KÍ PHỎNG TAM THỦ

NGUYÊN VẬN

 

20: BÀI B

 

Đô môn hồi thủ vọng môn đường

Tâm sự mang nhiên tỉnh tự cuồng

Hạp kiếm bất minh hồ hữu mă

Huyền ngư nan trí nhĩ vô hương

Đế ưu biên hoạn cầu trường sách

Thiên yếm binh hung hạnh tiểu khương

                                                  (khang)

Tá trợ vô năng tàm ẩm chí

Giới [cá?] mi dao ức chước xuân trường.

                                                           

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                            phiên âm

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ  GỬI HỎI THĂM

 

20: BÀI B

 

Từ công đường ngó mong về nhà cũ

Tâm sự ngổn ngang tỉnh mà như điên

Gươm nằm trong vỏ, có con ngựa hồ không hí

Câu cá khó mà móc mồi không thơm

Vua lo nỗi lo biên thùy, t́m kiếm kế hay

Trời ghét chuyện chiến tranh mong được chút

                                                           yên ổn

Ăn uống sao cũng thấy thẹn thùng v́ ḿnh bất tài

Cau mày nhớ lại thời chuốc chén xuân vui vẻ đă xa.

                                                 

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                             dịch nghĩa

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẬN

BA BÀI [THƠ] CỦA BỐ VỢ (1)

GỬI HỎI THĂM

 

20: BÀI B

 

[Ở] bản doanh tướng sĩ, ngoảnh đầu ngóng nh́n về nhà                    

            cửa [ở quê hương]

Tâm sự ngổn ngang, tỉnh như điên cuồng!

Kiếm [trong] hộp không vang (2), bọn giặc man rợ (giặc                       

         Cờ) có ngựa (3)

Cá [trên] dây khó đem đến tận nơi [sông, suối], [bởi                             

         biết] mồi nhử không mùi thơm

Vua lo nạn biên cương, cầu mong kế sách tốt

Trời chán ngán sự dữ dội [của] binh đao, thích niềm an                       

         vui nhỏ bé [cho mỗi người] (4)

Mượn đũa, [cảm thấy ḿnh] không tài năng, [những]                            

         thẹn thùng [cả] việc uống [rượu] nhiều

Phần giữa hai vạch lông mày giần giật

        [hoặc: hai vạch lông mày thẳng ra (:chau mày)],

                 nhớ [thuở] xa xăm chuốc chén xuân (5).

 

            (1) Chưa rơ là ai.

            (2) Thời Chiến quốc, có bọn trộm đào mồ t́m của cải, chỉ thấy một thanh gươm reo vang, bay lên trời. Điển khác: Vua Sở truyền cho Mạc Gia đúc kiếm. Kiếm trong vỏ kêu lên rất bi thương. Quần thần bảo, kiếm hùng (trống) nhớ kiếm thư (mái) v́ kiếm cũng có vợ chồng! (TĐTNTN., sđd., tr. 324).

            (3) Dân tộc Hồ ở Trung Hoa, thường dùng một cách ước lệ trong văn học cổ. Xem chú thích, Thơ Đường, Nxb. Văn Học, 1987, tập I, tr. 115, 167 và tập II, tr. 39, câu thơ thứ hai ở tr. 43... Xem bài “Pḥ giá ṭng kinh sư” của Trần Quang Khải (đời Trần).

            (4) Tiểu khang (khương): sự khỏe mạnh, sự an vui nhỏ bé (v́ của mỗi người); cũng có thể dịch: niềm an vui nhẹ nhàng.

            (5) “Xuân trường” (trường, tràng = thương; [trường chỉ là chữ chỉ âm đọc]): cái chén bằng sừng [đựng rượu nồng như] mùa xuân. Ngày xưa người phương Tây dựng rượu ở túi da dê, người phương Đông đựng ở bong bóng lợn (?). Do đó, “xuân trường” là chén xuân (hoặc bầu xuân?).

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẬN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ HỎI THĂM

 

20: BÀI B

 

                        Ngó về nhà cũ từ công đường

                        Tâm sự ngổn ngang, tỉnh tựa cuồng!

                        Gươm vỏ không vang, “Cờ” có ngựa

                        Cá dây khó đặt (1), mồi không hương!

                        Vua lo nạn ải, cầu mưu tốt

                        Trời chán giặc khơi, đợi lẽ thường (2)

                        Mượn đũa (3), bất tài, thẹn uống lắm!

                        Cau mày xa nhớ bầu (4) xuân tuôn.

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ

 

            (1) Có một chữ “trí” là đặt, dựng, nhưng tác giả không sử dụng. Chữơ “trí” này là sự suy nghĩ đến cùng cực, là đem đến tận nơi (bờ sông, suối), không phải ung dung như người câu cá chờ thời! Chúng tôi tạm chuyển nghĩa bằng một chữ chưa đạt, chưa diễn tả hết tấm ḷng nhiệt t́nh v́ dân v́ nước của tác giả. (Xem TĐHV., sđd., tập hạ, tr. 487).

            (2) Nguyên văn: “tiểu khang” (xem bản dịch nghĩa bài thơ này). Tác giả lưu tâm, trân trọng niềm vui bé nhỏ của con người, hạnh phúc riêng tư của nhân dân bên cạnh niềm vui, hạnh phúc chung lớn lao của Đất nước, mặc dù thể hiện qua khát vọng của Trời. Một tấm ḷng nhân đạo chu đáo!

            (3) Xem chú thích (4), (3), “... Tặng lúc lên đường...” (bài số 7). Ở bài trước, tạm dịch là “mượn bút”. Ở bài này, xin để nguyên nghĩa cho hợp với ngữ cảnh: niềm ưu tư về giặc ngoại xâm làm đắng đót cả miếng ăn, chén uống. Một nỗi ưu tư, trăn trở thường trực, khôn nguôi!

            “Một miếng ăn ngon cũng đắng ḷng v́ Tổ quốc

            Không yên ḷng khi ngắm một cành hoa!”

            (Chế Lan Viên – “Người đi t́m h́nh của nước”: Nguyễn Ái Quốc).

            (4) Đồ đựng rượu (vỏ bầu khô). Xin tạm dùng chữ “bầu” này.


 

Chùm thơ ba bài 19. 20. 21

 

HỌA NHẠC ÔNG KÍ PHỎNG TAM THỦ

NGUYÊN VẬN

 

21: BÀI C

 

                        Lạng Thái Cao Tuyên đạo lôï nan

                        Kỉ phiên túc tích kiû gian quan

                        Hung trung hữu giáp thùy ca Phạm

                        Tọa thượng vô Ni thục biệt Nhan

                        Miếu toán phương ân biên sự trọng

                        Tướng trù nhược định tặc tâm hàn

                        Kịch lân mạc tá tam thu trệ

                        Báo lược hà tằng triển nhất ban.

                                                           

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                            phiên âm

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ GỬI HỎI THĂM

 

21: BÀI C

 

Lạng, Thái, Cao, Tuyên đường khó đi

Mấy lần lặn lội qua mấy ải

Trong bụng có giáp binh, ai ca bài ca Phạm Lăi?

Không có đức Khổng, lấy ai chia tay Nhan Hồi?

Tính việc ở Triều mới lo rằng việc biên cương là trọng

Nếu tướng tính kế xong, giặc sẽ không dám lăm le

Khổ nỗi kẻ giúp kế trong màn, ba năm nay không có

Tài thao lược chưa từng thi triển ra được?

                                               

VŨ ĐỨC SAO BIỂN

                                                          dịch nghĩa

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẬN BA BÀI THƠ CỦA BỐ VỢ (1) GỬI HỎI THĂM

 

21: BÀI C

 

Thái [Nguyên], Lạng [Sơn], Cao [Bằng],

            Tuyên [Quang], đường, nẻo khó [đi]

Mấy lần lặn lội [qua] mấy ải cam go

Trong bụng có áo giáp, ai ca [khúc hát về] Phạm (2)

Trên chỗ ngồi không có [Trọng] Ni (3), [lấy] ai biệt đăi                                      

                         Nhan [Hồi] (4)

Việc tính [kế ở] Triều đ́nh vừa mới hưng khởi, [cho        

      rằng] việc biên giới [là] nặng nề (quan trọng)!

Sự trù liệu [của] tướng nếu định [xong], ḷng giặc sẽ sợ hăi

Đau xót, thương tiếc quá đỗi [cho] tả tướng (5)

            (quan lớn bên cạnh vua) [tham mưu sau] màn              

       trướng [đă] ba mùa thu [như] cặn đáy nước

Mưu lược con báo (5) [nếu có], sao từng triển khai                  

                    [quyết] một [mực] rút quân về

                         (hoặc: nào đă từng thi thố một lần)?

 

            (1) Chưa rơ là ai.

            (2) Phạm Lăi giúp Việt vương diệt Ngô xong, về ở ẩn. Phạm Lăi từng hiến kế “thường phẩn” (nếm phân), nhẫn nhục với quân xâm lược (Ngô vương) và áp dụng chính sách mười năm quy tụ dân chúng, mười năm giáo huấn dân, (xem TĐTNTN., sđd., tr. 102). Ngoài khổ nhục kế, Phạm Lăi c̣n sử dụng kế mĩ nhân, dâng Tây Thi cho Ngô Phù Sai; Ngô vương say mê nhan sắc Tây Thi đến mức bỏ bê việc nước, việc quân. Cuối cùng Việt vương Câu Tiễn đánh diệt được nước Ngô (sđd., tr. 573).

            Phạm Tăng (mưu sĩ của Hạng Vũ)?

            (3) Trọng Ni: Khổng Khâu (Khổng Tử).

            (4) Nhan Hồi: học tṛ của Khổng Tử.

            (5) Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh bị bó tay v́ sự thao túng của Trần Tiễn Thành (thượng thư Bộ Binh). Trần Tiễn Thành vốn là người Minh hương (phù [Hán] Minh, bài [Măn] Thanh), có lẽ phần nào cảm t́nh với bọn giặc Cờ (biến tướng của phong trào Thái b́nh thiên quốc, chủ trương phù Hán bài Măn. Trần Tiễn Thành c̣n là kẻ chủ “hoà”, bị cuộc khởi nghĩa của Hồng Tập kết án tử h́nh (cùng với Phan Thanh Giản), (ĐNTL.CB., tập 30, tr. 154, 173, 286); đặc biệt từ năm 1882, y ngày càng “thân Pháp” và trở thành tay sai của Pháp. Theo cách nói của Ưng Tŕnh, là: “... ngài Trần Tiễn Thành, tiến sĩ, phụ chánh An Nam, được giao nhiệm vụ thương lượng với nước Pháp và bị liên lụy do sự chăm lo cho quyền lợi của nước Pháp” (Những người bạn cố đô Huế [BAVH., 1919], bản dịch Đặng Như Tùng..., Nxb. Thuận Hóa - 1998, tập VI B, tr. 406). Do đó, ở thời điểm tiễu trừ bọn giặc Cờ này, Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh (“Kịch liên mạc tá...”) đành thúc thủ, bởi vua Tự Đức lại rất sủng ái Trần Tiễn Thành... (“Báo lược hà tằng triển nhất ban?”). Xem thêm chú thích (5), bài số 6.

Tuy nhiên, ở một góc độ khác, có thể hiểu câu “báo lược hà tằng triển nhất ban?” nhằm ám chỉ Phùng Tử Tài, một vị tướng của nhà Thanh. Viên họ Phùng muốn rút quân, khi đang đảm trách nhiệm vụ tiễu trừ giặc Cờ (chúng chiếm đóng, xưng hùng xưng bá ở các tỉnh biên giới nước ta, chứ không phải “tị nạn”) [xem: ĐNTL.CB., tập 32, sđd., tr. 29 - 30, 30 - 31].

 

19. 20. 21

 

HỌA NGUYÊN VẦN BA BÀI THƠ

CỦA BỐ VỢ GỬI HỎI THĂM

 

21: BÀI C

 

                        Lạng, Thái, Cao, Tuyên nẻo khó đi

                        Bao lần lặn lội mấy biên nguy

                        Ai khen Phạm Lăi khi đầy súng!

                        Đâu trọng Nhan Hồi lúc vắng Ni?

                        Vừa phát kế vua, đồn ải trọng

                        Nếu xong sách tướng, ḷng thù suy

                        Trí hùng (2), tiếc quá ba thu đọng (3)

                        Beo giỏi (4), sao quân quyết rút về?!

                                                           

TRẦN XUÂN AN

                                                            chuyển lại thơ

 

            (1) Có thể dịch sát nghĩa (nhưng chưa đạt ư và chỉ đối chéo):

Ḷng đầy binh giáp, ai ca Phạm?

Chiếu vắng Khổng Khâu, Nhan giă !           

            (2) Khi dùng từ “trí hùng”, người biên soạn nghĩ đến Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh (Vơ Trọng B́nh), lúc c̣n là đại thần Viện Cơ mật, thượng thư Bộ Binh. Nguyên văn chỉ viết là “mạc tá” (người giúp kế trong màn trướng [:triều đ́nh]).

            (3) Nguyễn Tri Phương bị thúc thủ (xem lại chú thích (5) ở bản dịch nghĩa bài này). Nguyên văn chữ cuối câu này là “trệ” (ứ lại, không thông; đọng), mặt chữ Hán có khác với chữ “trể” (cặn đọng đáy nước).

            (4) Trần Tiễn Thành? Phùng Tử Tài?


 

 

 

 

 

 

Xem tiếp:

http://tranxuanan.writer.2.googlepages.com/tho_nvt-vnvcnthvttuong_11.htm

 

Cũng có thể xem tại:

http://www.tranxuanan-writer-5.blogspot.com  

http://www.tranxuanan-writer-6.blogspot.com

Trở về trang

danh mục tác phẩm -- muc lục:

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/danhmtphamtxa_googlepcreator.htm

 

bài mới -- sách mới -- tin tức mới: 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/baimoi-sachmoi-2

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01 & 02-5 HB7 (2007) = 15 & 16-3 Đinh hợi HB7