Tran Xuan An - Phu chinh dai than Nguyen Van Tuong_Tep 9_III
author's copyright TRẦN XUÂN AN

                                                                                                                                                                                                                        

05/01/07

14-04 HB6

( 2006 )           

 

TẬP III

 

 

Tệp 1

 

Tệp 2

 

Tệp 3

 

Tệp 4

 

Tệp 5

 

Tệp 6

 

Tệp 7

 

Tệp 8

 

Tệp 9

 

Tệp 10

 

Tệp 11

 

Tệp 12

 

Tệp 13

 

Tệp 14

 

Tệp 15

 

Tệp 16

 

________

 

 

TẬP I

 

TẬP II

 

TẬP III

 

TẬP IV

 

 

 

 

 

 

                               

  

Kính dâng lên bàn thờ cao tổ phụ:

NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886)

 

Trần Xuân An,

nội hậu duệ thế hệ thứ năm.

 

 

 

 

Tặng hai con thương quư của ba:

 

TRẦN XUÂN BÀI THƠ

& TRẦN XUÂN NHÂN VĂN

 

TXA.

 

 

Xem:

Blogger (Google) tháng 12-2005

http://tranxuananpcdtnvt3a.blogspot.com/

   & các trang tiếp theo: … 4a … 4b … 4c …

 

 

 

 

 

 

Tệp 9 –  Tập III

(PHÂN ĐOẠN 3 TRUYỆN KÍ THỨ 10)

 

 

TRẦN XUÂN AN

 

BI KỊCH Ở ĐỈNH ĐIỂM MÂU THUẪN

VÀ SỰ CHIẾN THẮNG

CỦA NHÓM CHỦ CHIẾN YÊU NƯỚC TẠI TRIỀU Đ̀NH

 

Truyện thứ mười

(phân đoạn 3)

 

      6

 

      De Champeaux vốn đi theo Harmand, Courbet trong trận tấn công Thuận An. Sau khi “hoà” ước Quư mùi 1883 kí kết, y ở lại làm khâm sứ với quyền hạn rộng hơn trước, người Pháp gọi là trú sứ (résident). Y nhậm chức vào ngày 30 tháng 08.1883 (28.07 Quư mùi) (69). De Champeaux, kẻ đă từng vận động Trần Tiễn Thành để truất quan Thương bạc Nguyễn Văn Tường khỏi cơ quan ngoại giao – thương mại và đă từng nuôi kế hoạch “đập tan tành”  ông, lúc này y lại đến, nhậm chức với chức trách nhiều quyền hạn hơn!

      Thượng thư Bộ Công Trần Văn Chuẩn sung làm Thương bạc đại thần (70). Bức thư đầu tiên Trần Văn Chuẩn viết theo lệnh Hiệp Hoà gửi Lư Hồng Chương, tŕnh bày  “phái viên nước Pháp đến cửa Thuận An bắt hiếp phải “hoà”” (70) !

      Quân ta pḥng thủ ở cửa biển Tư Hiền cũng phải rút về kinh (71)!

      Hiệp Hoà lại ra sắc dụ triệt thoái các quân thứ ở Bắc Ḱ và thi hành các điều khoản nhục nhă khác về việc chấp nhận các quan chức do Pháp mới dựng lên ở ngoài ấy, tức chấp nhận những tên cỡ như ngụy tổng đốc Trương hồi Quư dậu 1873:

       “… Đă phái bọn toàn quyền đại thần Trần Đ́nh Túc, Nguyễn Trọng Hợp cùng với nước ấy bàn định “hoà” ước ấy, tuy chưa được hai nước kí tên đóng ấn, nhưng đă cùng với toàn quyền nước ấy bàn định. Trong ấy, khoản thứ tư (IV) nói, hiện nay quân đánh dẹp ở Bắc Ḱ tức khắc gọi về, trừ ra quân trong ngạch thời b́nh vô sự [quân chỉ đủ khả năng giữ ǵn trật tự trị an] th́ đóng lại; lại khoản thứ năm (V) nói, nên lập tức rút quan quân ở Bắc Ḱ, điều về chỗ làm việc cũ của ḿnh [quân vốn ở đâu th́ về chỗ ấy, chứ không được bố trí theo thế trận tấn công, pḥng thủ gần đây]; lại phái quan viên điền bổ ngạch khuyết [v́ một số quan ta đă bỏ nhiệm sở, bất hợp tác]; lại nên cùng với nước Pháp, hai bên bàn bạc, cấp bằng thực thụ cho các quan viên mà nước Pháp hiện đă đặt ra. Các việc như thế. Trừ cả hoà ước sẽ cho sao lục để thi hành ra, c̣n quân thứ hiện tại ở Bắc Ḱ, [từ] đại tướng quân đến biền binh đoàn dũng đều phải lập tức triệt băi, hoặc về kinh, hoặc về tỉnh, hoặc về chức cũ, đều nên theo như cũ, cho khỏi ngăn trở lỡ việc…” (72) .

      Thượng thư Nguyễn Văn Tường đành phải làm những công việc b́nh thường ở Bộ Hộ. Ông đang kí vào một tờ tâu bài trừ tệ nạn tham ô, nhũng nhiễu ṿi ăn lễ lạt của quan chức trong các ḱ thu thuế (73).

      Thượng thư Nguyễn Văn Tường chưa bao giờ cảm thấy buồn đến xót xa như thế này, trước t́nh cảnh chung của Đất nước và trong không khí thê lương tại triều đ́nh.

      Những ngày đầu tháng tám Nam lịch Quư dậu (1883) này c̣n là dịp rước quan tài vua Tự Đức từ hoàng thành Huế lên Khiêm lăng, đặt vào Điện Hoà khiêm. May thay, ngày đưa quan tài vua Tự Đức lên thuyền rồng để chở lên lăng theo ngược ḍng sông Hương, trời đă sang thu, sau khi mưa gió luôn mấy hôm, bỗng tạnh ráo (74).

      Đến Viện Cơ mật – Thương bạc sau Tả vu Điện Cần chánh, thượng thư Nguyễn Văn Tường lại đau đớn đọc bản tập tâu về sự lộng hành của Pháp tại Bắc Ḱ:  “Lính Pháp vào huyện An Dương (thuộc Hải Dương) bắt hiếp viên tri huyện là Trần Đôn xuống thuyền. [Trần] Đôn nhảy xuống sông chết. [Tâu chi tiết hơn:] [Trần] Đôn bị người Pháp bức bách xuống tàu thuỷ nhỏ, đem lên tỉnh thành. [Trần] Đôn không chịu đi, nhảy xuống sông trẫm ḿnh” (75) .

      Ông lại nghiên cứu bản dụ của vua Hiệp Hoà và các phản hồi từ nhân dân các tỉnh, nhất là các tỉnh Thừa Thiên, Quảng Trị, Quảng B́nh, và từ các sinh viên Quốc tử giám. Đó là bản dụ trấn an nhân dân, v́ trong nhân dân có những sự đồn đăi tin thất thiệt hoặc hoang mang lo sợ chiến tranh, lương – giáo phục thù, đến mức có nhiều người, nhiều nhà bồng bế, gánh gồng tản cư, trốn chạy. Đó c̣n là bản dụ trách móc, mỉa mai lực lượng sinh viên yêu nước, quyết chí ném bút nghiên, ṭng quân đánh giặc một cách vô lí của vua Hiệp Hoà:  “Đến như các học tṛ ở Quốc tử giám, trước đă xin đi đánh giặc, ta đă không cho, nay lại nhân thể để cầu tiếng trung nghĩa. Tin tức truyền đi, càng sinh ra mối ngờ vực. Những thói điêu ngoa như thế, đáng chán, đáng giận” (76) !!!

      Tháng tám nguyệt lịch, mùa trung thu! Thượng thư Nguyễn Văn Tường lại nhận được tập tâu từ Thanh Hoá: “Tàu nước Pháp qua ngoài khơi [của] đồn cửa biển Y Bích, bắn súng lớn rồi đi” (77) ! Đất nước đă đến lúc không thể kiểm soát được nữa chăng?

       Những mẩu tin từ các tập tâu, những bản dụ thể hiện cả một bối cảnh đau ḷng của Tổ quốc và nhân dân.

 

      7

 

      Vụ truất phế Ưng Chân (Dục Đức) vẫn chưa giải quyết xong!

       “Khoa đạo là Hoàng Côn, Đặng Trần Hanh tâu nói:

      “Hôm trước ở Tả vu Điện Cần chánh, cứ viên đồng phụ chính đại thần là Tôn Thất Thuyết nói rơ, là có một đoạn trong di chiếu của tiên đế răn bảo vua nguyên nối ngôi, v́ vua nguyên nối ngôi sao lục ra đă bỏ bớt đi, đại thần Trần Tiễn Thành tuyên đọc cùng bỏ đoạn ấy đi, có phần không phải” (78).

      [Vua Hiệp Hoà bảo:]

      “Trẫm xét: Ngày tiên đế ngồi tựa ghế ngọc, các phụ chính đại thần đă xin bớt đoạn ấy đi. Tiên đế không nghe, đủ biết là tiên đế nghĩ việc phó thác tôn miếu, xă tắc là việc trọng đại, lo sâu nghĩ xa, cho nên nói khẩn thiết như thế. Đại thần được dự nghe mệnh lệnh dặn lại, phải nên trên thể theo ư của tiên đế mà tuyên bố cho mọi người nghe, lại coi như bỏ rơi; trước đă xin bớt mà không được, nay lại tự bỏ đi mà không đọc”.

      [Các bầy] tôi [ở Khoa đạo] cho là: “Vua nguyên nối ngôi bỏ bớt lời di chiếu, chưa chắc đă không phải tự viên đại thần ấy dẫn đường ra trước. Vậy xin giao cho đ́nh thần bàn xét để nghiêm kỉ cương”.

      Vua giao cho đ́nh thần bàn…” (78) .

      Đó là biên bản các sử quan ở Quốc sử quán ghi nhận.

      Hôm đ́nh nghị ấy, thượng thư Bộ Hộ, đại thần Viện Cơ mật – Thương bạc Nguyễn Văn Tường có tham dự. Ông đứng bên cạnh đại thần Tôn Thất Thuyết. Hai vị quan lớn đă từng chủ trương và quyết hành động v́ quyền độc lập của Đất nước, v́ quyền tự chủ và sự bền vững của triều Nguyễn, trong vụ phế truất Dục Đức, cảnh cáo Trần Tiễn Thành, hiện cả hai vị đang đứng bên nhau cùng với triều thần phân tích lại di chiếu, di chúc của tiên đế Tự Đức và vụ việc ấy.

      Đại thần Trần Tiễn Thành không c̣n đau buốt hai chân nữa. Vẫn da thịt hồng hào, đỏ đắn, ông ta lại giữ được vẻ đường bệ trước đây, bước đến chỗ tấu sự, đọc bản sớ tŕnh bày vụ việc. Dẫu muốn hay không, Trần Tiễn Thành cũng phải cố gắng tŕnh tấu một cách trung thực, đúng như sự thật đă xảy ra:

      “Ngày mười bốn (14) tháng trước [tháng sáu nguyệt lịch], tiên đế triệu chúng thần vào điện, thần Trần Tiễn Thành cùng chúng thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, để trao cho chúng thần tờ di chiếu đựng trong hộp. Chúng thần sang pḥng thái giám để kính đọc.

      Di chiếu có đoạn như sau: “Tính hiếu dâm, ngoài ra tâm tính rất xấu, không chắc đương nổi việc lớn”.

      Thần Nguyễn Văn Tường nói: “Di chiếu là để lập người nối ngôi trời, sợ đoạn này không hợp lắm, nên xin bỏ đi”.

      Thần Tôn Thất Thuyết và tiện thần Trần Tiễn Thành cũng cùng một ư. Và chúng thần đă cùng dâng sớ tâu xin như thế. Nhưng tiên đế bác đi.

      Ngày mười tám (18), Thụy quốc công [Ưng Chân] triệu chúng thần đến Điện Quang minh và bảo: “Nhà vua đứng đầu trăm họ cũng phải là người đứng đầu về đạo đức. Trong di chiếu của tiên đế, v́ lo cho tương lai nên có lời răn bảo nghiêm khắc, chẳng hạn như đoạn nói về sự bê tha”. Hoàng tử nói không dám trái ư tiên đế, nhưng bảo thêm: “Tuy nhiên, đúng vào lúc trong nước rối loạn, quan hệ ngoại giao th́ căng thẳng, nếu tin đồn về di chiếu loan ra, chẳng những bọn gây rối lấy đó làm cớ, mà các lân bang cũng v́ vậy mà coi khinh. Làm thế nào cứu gỡ t́nh h́nh này?”. Hoàng tử hỏi có thể bỏ đoạn ấy không, nhưng tự ḿnh không dám. Chúng thần đáp là hội đồng phụ chính đă xin bỏ đoạn ấy nhưng tiên đế không cho, và nay th́ không c̣n có thể thay đổi ǵ được nữa. Hoàng tử yêu cầu mọi người suy nghĩ thêm, sao cho khỏi tổn hại đến việc quốc gia.

      Ngày mười chín (19), (ngày tuyên đọc di chiếu), thần Nguyễn Văn Tường cáo bệnh xin nghỉ. Tiện thần cũng nhiều lần xin cáo v́ tuổi già. Thần Tôn Thất Thuyết cho rằng thần là bậc trưởng lăo, không chịu vượt qua [khó khăn] để đọc di chiếu. Thế mà lễ tuyên chiếu đă sẵn sàng. Không thể từ nan, thần phải tuyên đọc di chiếu. Song thần quá đỗi đau thương nên mắt mờ, tai điếc, tâm trí bất định do gần đây có bệnh. Thần cũng không nhớ rơ ḿnh có sai sót ǵ không trong khi đọc. Nay quan Khoa đạo hặc tội, thần xin chịu mọi hậu quả” (79).

      Trần Tiễn Thành đă đọc bản sớ ấy trong một cuộc đ́nh nghị cuối tháng bảy trước. Đến thượng tuần tháng tám nguyệt lịch này, định nghị thêm một lần nữa, và đă đi đến kết luận chung.

      Biên bản do sử thần Quốc sử quán ghi nhận tiếp:

      “Vua giao cho đ́nh thần bàn, mọi người đều xin chiểu luật “truyền tả chế thư sai lầm” mà xử tội trượng, cách chức.

      Vua cho là:

     “Đời xưa thời b́nh, chính giản [:chính sự giản đơn], cũng c̣n dùng người cũ, nữa là ngày nay thời khó khăn, việc nhiều, há nên đem viên đại thần bốn triều, lầm một cái mà không dung thứ ư? Đổi làm giáng hai cấp, lưu [nhiệm] ”” (78) .

      Hai quan Khoa đạo (Viện Đô sát) Hoàng Côn, Đặng Trần Hanh chỉ nói thêm:

      - Tâu hoàng thượng, dẫu sao, hai bản thủ bút di chiếu, di chúc của tiên đế Dực Tông (Tự Đức) vẫn c̣n nguyên vẹn. Bản bị sửa chữa là bản sao. Hoàng trưởng tử Ưng Chân  “sai sao tờ di chiếu, tự tay xoá bỏ đoạn ấy đi; dặn Trần Tiễn Thành nhớ mà làm (11) [“đọc nhỏ, hàm hồ không rơ”]” (11) . Đó là tang chứng, vật chứng. Xin lưu lại cho  công luận muôn đời sau.

      Hai đại thần Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết trước đây đă tâu xin không những giao vấn đề cho đ́nh thần mà cho cả Phủ Tôn nhân cùng hội đồng để xét xử. Mức án được định ra:  “Chiểu theo như lệ Xương Ấp vương [đời Hán, bị Hoắc Quang phế truất], tước cả chức tước và ấp phong, đuổi về ngạch cũ (công tử), vẫn để nguyên tên cũ, cái nhà ở cũ xoá bỏ tên gọi của đường (Dục Đức), vẫn được ở đấy như cũ. Cần chi tiêu sai bảo ǵ, liệu đặt người dạy bảo, th́ đều [do] ti có chức trách nghĩ làm. Lại thường kiểm thúc, xem xét để tỏ ra ân t́nh và pháp luật đều vẹn cả” (80) . Nhưng vẫn chưa bằng ḷng, vua Hiệp Hoà giao cho Viện Cơ mật – Thương bạc xét lại (80). Viện – Bạc gồm Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Trọng Hợp lại đưa ra mức án khác, ngoài việc xử như Xương Ấp vương, chỉ hơi nặng hơn một chút về tiện nghi sinh hoạt:  “Xin để cho ở một cái nhà cũ, một cái nhà bếp, năm tên lính hầu, để pḥng sai khiến. Và đổi đặt một tên dực thiện đi lại coi xét, dạy bảo. Nhưng bắt đề đốc kinh thành cùng các viên ở phủ Thừa Thiên phải để ư pḥng giữ (không cho người tạp nhạp ra vào). Và Phủ Tôn nhân thời thường kiểm sát” (80) . Vua Hiệp Hoà vẫn âu lo sẽ tái diễn bi kịch đẫm máu thời Tự Đức với các vụ biến động Hồng Bảo, Đinh Đạo . Nhà vua bảo:  “Cái nhà ấy sâu rộng, coi xét làm sao được!” (80), “bèn cho nguyên tự quân [Dục Đức] dời đến ở Giảng đường Viện Thái y; vất bỏ cái biển (Dục Đức) ở cửa cái nhà cũ đi. Chuẩn cho lấy cái nhà trước làm nhà kinh thành đề đốc, nhà sau làm biệt thự của Nội các” (80) .

      Hai thượng thư Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết thấy mọi việc đă minh bạch, về Dục Đức (Ưng Chân) cũng như về Trần Tiễn Thành. Thực chất của vấn đề, triều thần không nói cặn kẽ, nhưng không một ai không biết, ấy là sự mâu thuẫn giữa hai khuynh hướng chủ “hoà” và chủ chiến đă đi đến điểm đỉnh của nó, buộc phải bùng nổ thành cuộc truất phế và cảnh cáo đầy tính bi kịch như thế. Triều thần cũng không phải không hiểu ẩn ư của vua Tự Đức đằng sau b́nh diện minh văn của những ḍng chữ thủ bút chính tay vua Tự Đức viết trong sự đắn đo, nghĩ ngợi, nghiền ngẫm: Vua Tự Đức vừa xử trị Dục Đức về tội thân Pháp, “tả đạo”, vừa muốn các đại thần thanh minh cho nhà vua về vụ Hồng Bảo, Đinh Đạo.

      Dẫu sao, đó cũng là một bi kịch. Bi kịch ấy chưa chấm dứt ở đó. Đỉnh điểm của bi kịch vẫn c̣n bị tăng cấp! Mười ba tháng sau, vào tháng tám, đầu tháng chín năm Giáp thân (1884), dưới triều vua Hàm Nghi, Dục Đức (Ưng Chân) lại thêm một lần cuối cùng bị xử lí…

      Bỗng dưng…

      Ngày bính th́n tháng tám nguyệt lịch, sắc mặt trời lúc mới sáng th́ màu xanh, dần dần lại biến ra màu trắng (81)! Người đi đường không có bóng. Và suốt ngày không lúc nào có ánh sáng (81). Đó là một hiện tượng thiên văn rất đỗi lạ lùng!

      Theo thông lệ, căn cứ vào thuyết thiên – địa – nhân cảm ứng, ba đại thần Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết dâng sớ xin vua tự trách ḿnh, sửa chữa chính sự và tự cho ba người bất tài, không giúp được vua điều ǵ cho thực có công hiệu, xin nhà vua thu lại chức phụ chính (81). Vua Hiệp Hoà trách ba đại thần khéo tránh việc (81)

      Thật ra đó chỉ là một thông lệ b́nh thường để vua quan có dịp tự phản tỉnh, suy xét lại những ǵ ḿnh đă làm với những câu hỏi tự vấn. Liệu những tên thực dân Pháp, “tả đạo” Pháp và Ưng Chân, vua nối ngôi bị truất phế, hiện đang sống với vợ con thê thiếp tại Giảng đường Viện Thái y, có tự phản tỉnh, tự vấn lương tâm?

     

      8

 

      T́nh h́nh triều đ́nh và mặt trận Bắc Ḱ vẫn không hề yên tĩnh!

      Các quân thứ Bắc Ḱ do Hoàng Tá Viêm làm thống đốc vẫn không chịu tuân theo sắc dụ triệt thoái quân binh do vua Hiệp Hoà ban bố vào tháng trước. Nay vua Hiệp Hoà lại cùng cánh chủ “hoà” do Trần Tiễn Thành đứng đầu lại đưa ra một sắc dụ khác. Nhà vua biết rằng  “những khoản trong “hoà” ước có nhiều điều bị kém, bị nhục, khó chịu. Đáng lẽ ta không nghe. Nhưng v́ từ cung tuổi già, linh cữu của tiên đế chưa chôn, ḷng trẫm rất không yên, [nên] đă dụ cho văn vơ đ́nh thần lấy “hoà” ước làm cuộc nhất định” (82) ! Hoàn toàn vin vào những cớ không một chút nào v́ dân, v́ nước! Bản dụ c̣n viết:  “Nay nên do quan quân thứ viết thư hỏi toàn quyền nước Pháp [Harmand] nên chiểu theo “hoà” ước, giao trả cho ta các tỉnh Hà Nội, Nam Định, Hải Dương để quan ta cai trị [bên cạnh có công sứ Pháp kiểm sát, chỉ huy], th́ quân thứ các ngươi lập tức rút binh dơng về để tỏ là ta thực tiễn “hoà” ước. C̣n đoàn quân Lưu Vĩnh Phúc cùng quan nước Thanh không phải ta sai bảo được! [Trẫm] đă ước cùng quan nước Pháp tự làm [:đánh dẹp] lấy, [đoàn quân của họ Lưu] đối với ta không can thiệp ǵ. Cũng nên do quân thứ đem sự t́nh ấy viết thư cho toàn quyền nước Pháp biết. Như thế mới hợp thời thế” (82)

      Đă thế, cánh chủ “hoà” chiếm số đông trong triều thần, hoàng tộc, lại nổi lên những lời công kích trực tiếp vào thượng thư Bộ Binh, đại thần Viện – Bạc Tôn Thất Thuyết, đến nỗi  “thượng thư Bộ Binh Tôn Thất Thuyết xin thôi, không giữ việc binh, cho dẹp tắt lời bàn bậy” (83) . Hẳn là rất trúng ư vua Hiệp Hoà, nhưng nhà vua vẫn c̣n nể nang vị đại thần đă có công tôn lập. Vả lại, đúng là tài thao lược của điện tiền tướng quân Tôn Thất Thuyết, như nhà vua nói, tuy với lời xă giao hoặc nói chung chung:  “Việc binh khó t́m người thay” (83) . Tuân sắc dụ, Viện Cơ mật và Thương bạc phải xét vấn đề để phúc tâu.

       “Việc binh tự lâu vẫn lần lữa theo cũ, thực khó t́m người giữ nổi chức ấy. Nay viên ấy v́ người ta chê trách nhiều, mà cố xin từ chức. Nếu được từ chức về dưỡng bệnh, thực bởi ḷng hoàng thượng chiều thương, không có điều ǵ đáng bàn. Nhưng đương lúc ḷng người ngờ sợ này mà tự ư ḍ tính, hoặc cho là chỗ vua tôi có điều ngờ vực nhau, sợ không thể làm cho thoả măn được tai mắt mọi người. Nghĩ xin chọn ở trong ba bộ: Lại, Hộ, Công, liệu cho đổi lẫn để tỏ ḷng chí công, mà im lời bàn bậy” (83) .

      Đó là lời tâu của Viện Cơ mật – Thương bạc, gồm những đại thần Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Trọng Hợp! Viện – Bạc đă bị cân bằng số phiếu chủ “hoà” và chủ chiến, và uy thế phía chủ chiến đă bị áp lực làm giảm thấp khá nhiều! Vua Hiệp Hoà đồng ư, đổi Tôn Thất Thuyết sang Bộ Lễ (83).  “Ấn triện Bộ Binh giao cho bọn tham tri là Hà Văn Quan hội đồng quyền giữ” . Sau đó, Nguyễn Trọng Hợp phải ra Bắc Ḱ làm khâm sai để cùng Pháp thực thi “hoà” ước Quư mùi 1883 (!), nên đại thần Tôn Thất Thuyết lại qua làm thượng thư Bộ Lại (83).

      Đoàn khâm sai đại thần ra Bắc, gồm thượng thư Bộ Lại Nguyễn Trọng Hợp (chánh), thượng thư Bộ Công Trần Văn Chuẩn (phó), tham tri Bộ Lại Hồng Ph́ (phó), biện lí Bộ Lễ Đinh Văn Giản (tham biện) (84) với nhiệm vụ thuyết phục quan quân và nhân dân chịu Pháp “bảo hộ” với chế độ công sứ Pháp bên cạnh quan Đại Nam, giao nhận thành tŕ, hoàn toàn triệt thoái binh dơng!!! Đó là đoàn khâm sai đại thần bị quan quân cùng phần lớn nhân dân tại Bắc Ḱ phản đối kịch liệt.

      Tại triều đ́nh mâu thuẫn vẫn dâng cao, ở Bắc Ḱ cũng t́nh trạng như thế!

      Thực dân Pháp quyết dùng vũ lực tiêu diệt quân thứ Sơn Tây, lực lượng quan trọng nhất, do thống đốc Bắc Ḱ, b́nh Tây trấn Bắc đại tướng quân Hoàng Tá Viêm trực tiếp chỉ huy. Tại Sơn Tây, c̣n có lực lượng đoàn dũng của đề đốc, Nghĩa Lương nam Lưu Vĩnh Phúc.

       Lực lượng tiến binh của Pháp lên đến bốn mươi hai (42) chiếc tàu binh, hai ngh́n (2.000) quân (85). Chúng tiến theo hai đường, thuỷ và bộ. Trận chiến nổ ra dữ dội, quyết liệt tại các xă Thượng Mỗ, Hạ Mộ [Mỗ] (thuộc phủ Hoài Đức), Đoài Khê (thuộc huyện Đan Phượng), tỉnh Hà Nội. Quân ta, quân họ Lưu và cả quân nhà Thanh cùng phối hợp phản công rất hào hùng. Tiếng súng vang rền suốt ba ngày đêm, từ mùng một đến mùng ba tháng tám nguyệt lịch Quư mùi (01 – 03.09.1883).  “Quân Pháp lại thua ([ta] bắn vỡ [vừa] tàu to, vừa tàu nhỏ: ba (3) chiếc; bắn chết hơn ba trăm (300) lính Pháp)” (85) .

      Ta hoàn toàn thắng trận (85)!

      Đây là trận đánh thứ hai có sự tham chiến viện trợ của quan binh nhà Thanh.

      Tin báo tiệp tâu vào triều đ́nh. Hoàng Tá Viêm cũng tâu sẽ rút quân về Sơn Tây, và sẽ tâu tiếp vào lần sau. Vua Hiệp Hoà đành phải thuyết phục Hoàng Tá Viêm:  “Ta vẫn biết cục “hoà” ước có nhiều điều khó chịu, nhưng v́ thế bách buộc, không thế không được. Nay cục “hoà” mới định, ḷng người tạm yên…” (85); “nếu cố chấp ư kiến riêng mà bàn khác đi, th́ một góc xa xôi, nếu có thể chắc là giữ được, nhưng c̣n kinh sư và tôn miếu, xă tắc th́ làm sao? Huống chi họ nhiều lần nói xin ta rút quân, cho nên không làm thế không được” (85) .

      Pháp vẫn ngang ngược đem quân kị mă, hơn ba trăm tên, theo đường bộ đến huyện Nam Chân, tỉnh Nam Định. Nhân dân sợ hăi, náo động (86).

      Pháp lại bắt hiếp tỉnh thần Hải Dương đến Hải Pḥng. Tổng đốc Lê Điều, tuần vũ Nguyễn Văn Phong, bố chính sứ Vũ Túc đều bị giam dưới thuyền, nhưng bọn Pháp vẫn buộc họ làm việc quan theo ư chúng (87). Bố chính sứ Vũ Túc (cử nhân Nam Định) uất ức, không chịu khai việc đinh điền, và chết v́ không chịu nổi bọn Pháp làm nhục. Về sau, Lê Điều nhờ đoàn khâm sai thương thuyết mới được tha. Ông liền cáo ốm, xin nghỉ (87).

      Lănh tuần phủ Hà Nội Vũ Nhự  “cùng với phái viên Pháp không hợp nhau” (88) , v́ ông vẫn chống lại chúng, nên được điều vào kinh làm tả thị lang Bộ Binh (88).

      Cho đến tháng chín nguyệt lịch, quan chức Bắc Ḱ vẫn không tài nào cam chịu nổi bọn Pháp hống hách, ngang ngược và bạo tàn. Tham tán đại thần quân thứ Bắc Ninh Bùi Ân Niên được điều bổ làm tổng đốc Ninh – Thái. Ông dâng sớ xin từ, chỉ muốn vào kinh. Nhưng rồi, cuối cùng ông không được lệnh vào kinh, cũng không đến nhận chức tổng đốc (89). Ông cáo ốm. Đề đốc Nam Định Tạ Hiện lại đi mộ nghĩa dũng, quyết chống Pháp đến cùng. Pháp cố mời ông đến, ông khước từ. Vua Hiệp Hoà cũng không chuẩn theo lời tâu xin của tổng đốc Thanh Hoá cho Tạ Hiện về tỉnh ấy (90)! Đến tháng mười, vua Hiệp Hoà triệt cả đề đốc Tạ Hiện lẫn đề đốc Tôn Thất Hoè về kinh, nhưng Tạ Hiện đă nhận ấn nhà Thanh, liên lạc với các quan, chiêu mộ nghĩa dũng, chờ quân Thanh tiếp tục sang để kháng chiến chống Pháp (90). Cũng như đề đốc Tạ Hiện,  “tán tương quân thứ Sơn Tây Nguyễn Thiện Thuật (cử nhân người Hải Dương) nhận trát của quan nhà Thanh, đem quân nhà Thanh về Hải Dương gọi họp quân nghĩa dũng, đánh nhau với Pháp. Các nơi trong hạt ấy đều khởi quân để ứng theo. […] Từ đấy về sau, [quân do Nguyễn Thiện Thuật chỉ huy] thường thường đến sát tỉnh thành đánh nhau với Pháp, bên nào cũng có tử thương” (91) ! Rất tiếc, mặc dù mục đích là rất chính nghĩa, nhưng Tạ Hiện, Nguyễn Thiện Thuật không độc lập khởi nghĩa, tranh thủ viện trợ, lại mượn danh nghĩa nhà Thanh và chiến đấu dưới cờ của họ!

      Trong tháng mười ấy,  “thân hào, xă dân ở Thừa Thiên, Quảng Trị cùng nhau đoàn kết, chiêu mộ dân dũng. Vua dụ sai phủ doăn, tỉnh thần hiểu thị nghiêm sức để cho họ yên thường giữ phận, chớ phạm việc trái phép [!]” (92) !

      Bọn thực dân viễn chinh Pháp lại nghi ngờ tuần phủ Hải Dương Nguyễn Văn Phong, tuần phủ Quảng Yên Hoàng Vỹ đă mật kết với quân thứ Sơn Tây, nên chúng giải hai ông xuống thuyền chở vào Gia Định (93)! Bọn Pháp c̣n kết án tuần phủ Nguyễn Văn Thận đă nhiều lần tải thuốc súng, lương thực đi Sơn Tây, căn cứ vào tờ thông tư mật của ông. Chúng bắt ông về Hà Nội, bắn chết (93). Chúng lại bắt cả án sát Vũ Ích Khiêm (về sau, khi được giặc thả, ông cáo bệnh, xin nghỉ) (93).

      Không những thế, pháp c̣n xem Đất nước ta như chỗ cho chúng lộng hành. Đem năm trăm (500) quân, bọn Pháp đến Sơn Tây lấy đầu và xác Henry Rivière đưa về (94).  Công sứ Pháp c̣n đến thẳng ngoài cửa Khiêm cung, nơi Khiêm hoàng hậu Vũ thị đang cư tang vua Tự Đức, để chơi xem (95) (?!?).Người đóng ở đó và quản suất không bảo ban, ngăn cản tên thực dân ấy được. Họ đều phải bị giáng hai cấp, lưu nhiệm! Pháp lại đến núi Linh Thái (thuộc cửa biển Tư Hiền, Thừa Thiên) cắm nêu, đánh dấu ba vị trí để ngắm qua thấu kính nhằm vẽ bản đồ, và đo mực nước (96). Chúng lại ngăn chận bến đ̣ Ninh B́nh, đóng quân ở núi Dục Thuư, đặt công sứ tại đấy để kiểm sát quan ta. Phủ mới tại Yên Khánh thuộc tỉnh ấy, chúng cũng dỡ đi (97)! Pháp c̣n bắt tỉnh thần Ninh B́nh giao sổ đinh điền cho chúng, để chúng điều nghiên, quản lí (97). Ở tỉnh Quảng Yên, cũng thế, Pháp ngang tàng bố trí công sứ, đóng quân (97)! Pháp c̣n chỉ huy lính mộ đến đạo Mỹ Đức (thuộc Hà Nội) ức hiếp quan quân ở đấy để lấy hai thớt voi trận (98). Tại Hưng Yên, chúng đến hành cung, yêu cầu sửa lại làm trụ sở, đồng thời c̣n ngang ngược hỏi số lượng tiền bạc tồn kho, thuốc súng, khí giới (99)!

       Từ sau khi kí kết “hoà” ước Quư mùi (1883), t́nh trạng quân quan và nhân dân ta vô cùng tủi nhục, đau xót!

       Khoảng cuối hạ tuần tháng tám nguyệt lịch Quư mùi (1883), vấn đề liên minh với nhà Thanh vẫn được nỗ lực vận động, nhưng hầu như vua Hiệp Hoà không chú trọng điều đó. Khi  “tổng đốc Quảng Đông nước Thanh là Tăng Quốc Thuyên đưa thư trả lời, nói là đă đem các văn thư của nước ta chuyển đạt lên [hoàng đế Quang Tự nhà Thanh] rồi. Vua [Hiệp Hoà] xem thư, nói rằng: “Xem kĩ th́ biết viên tổng đốc này h́nh như sợ người Pháp hiềm thù, cũng đồng ư với Cung Thân vương, Lư Hồng Chương, cho nên tự trước không chịu ra mặt giúp đỡ ta. Nay dẫu có ư tốt cũng muộn quá rồi. Huống chi họ c̣n đương biện luận chưa biết bao giờ xong, chỉ phô trương đến nghĩa hăo mà không ích ǵ vậy”” (100) !

      C̣n đoàn khâm sai Phạm Thận Duật, Nguyễn Thuật và khâm phái Nguyễn [Thượng]  Phiên?

       “… Đến tháng tám, vừa được “hoà” ước mới của Lăng quốc công [Hồng Dật, tức là Hiệp Hoà], có khoản “nước Thanh cũng không được dự việc của nước ta”, [nhà Thanh] bèn vin cớ ấy, nhân [đó] để trút trách nhiệm. Nguyễn Phiên đóng ở Quảng Đông th́ tổng đốc Quảng Đông cũng sợ người Pháp giận. [Khâm phái ta] nhiều lần cầu vào yết kiến, [tổng đốc Quảng Đông] đều lấy cớ ốm, từ chối. Rồi [cả Phạm Thận Duật, Nguyễn Thuật lẫn Nguyễn Phiên] đều đến mùa đông năm [Quư mùi] ấy, lục đục trở về” (101) !

      Tuy vậy, hồi tháng chín nguyệt lịch Quư mùi (1883), về việc sắc phong cho vua nối ngôi Hiệp Hoà, tuần phủ Quảng Tây nước Thanh Nghê Văn Uư đă phúc đáp văn thư  rằng nhà Thanh sẽ cử sứ sang phong sắc như thông lệ cũ. Vua Hiệp Hoà phái thượng thư Nguyễn Văn Tường cùng viên linh mục hành nhân (thông ngôn) Nguyễn Hữu Cư đi qua Sứ quán thông báo cho De Champeaux để y chuyển thông tin ấy về chính phủ Pháp (102). Rất cực ḷng, nhưng thượng thư Nguyễn Văn Tường phải tuân hành, và tất nhiên theo cách của ông. Ông xem đó là dịp để khẳng định cho De Champeaux và tất cả bọn Pháp biết rằng, triều đ́nh Đại Nam vẫn không đọan tuyệt quan hệ ngọai giao với Trung Hoa! De Champeaux rất tức giận, v́ đây là một điều, ngay từ lúc kí kết “hoà” ước Giáp tuất 1874, Pháp đă muốn cắt đứt và t́m mọi cách để cắt đứt quan hệ ngoại giao Trung Hoa – Đại Nam. Chúng thừa biết việc sắc phong này, lúc bấy giờ, chỉ là một cách công chứng tính chính thống của vị vua nối ngôi trên phương diện ngoại giao khu vực và quốc tếa”nhưng vẫn cố t́nh gây khó dễ. De Champeaux yêu sách vô lí, đ̣i xem tờ biểu báo tang của nước ta, bản chính văn thư phúc đáp của tuần phủ Quảng Tây! Viện – Bạc đành phải theo sắc dụ của vua Hiệp Hoà trao cho De Champeaux xem (102)! So với vua Tự Đức, thấy rơ là Hiệp Hoà đă quá khiếp nhược và chỉ muốn ấm chỗ trên ngai vàng!

      Hiệp Hoà hầu như rất triệt để tuân theo “hoà” ước Quư mùi 1883, “hoà” ước mà không một ai chịu nổi ngoài nhà vua và cánh chủ “hoà”!

      Quả thật, vua Hiệp Hoà chỉ muốn giữ yên ngai vàng, vun quén cho thân mẫu, ngoại thích.

       “Nhắc viên Cẩm y hiệu uư là Nguyễn Duy Thiện làm nhị đẳng thị vệ (v́ [Nguyễn] Duy Thiện là cháu gọi vua bằng cậu)” (103) !

       Từ tháng chín, vua đón hoàng thái phi Trương thị vào ở Cung Khôn thái, dâng lên mẹ vàng bạc, gấm lụa, tiền đồng, tiền kẽm… Ngay việc cấp lương cho mẹ, vua Hiệp Hoà cũng trực tiếp gợi ư cho Bộ Hộ, Bộ Lễ với mức lương cao hơn cả Khiêm hoàng hậu (vợ vua Tự Đức) (104)!!!

      Đối với Hiệp Hoà, vua mới lên ngôi, hai đại thần Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết đă đi từ chỗ hi vọng ở vua về ư chí cứu nước, cứu dân, đến nay họ đă rơi xuống tâm trạng thất vọng, và cuối cùng, lúc này, trong ḷng họ không thể không căm ghét vị tân vương tầm thường đến mức tệ hại như thế!

 

Hết tệp 9 (phân đoạn 3, truyện kí thứ 10)

 

Khởi viết truyện thứ mười này vào lúc khoảng 07 giờ

ngày 01.01.2003.

Viết đến ḍng chữ này lúc 18 giờ 05 phút,

ngày mùng 04.01.2003 (02.12 Nh. ngọ HB.3)

tại thành phố Hồ Chí Minh.

 

TRẦN XUÂN AN

 

 

(69) Theo chú thích ở cuốn “Nước Pháp và những vụ việc ở Bắc Ḱ, theo văn kiện chưa công bố” (L’Occoption du Tonkin par France (1873 – 1874), d’après des documents inédits, BSEI., p. 85” (BAVH. 1915) của Jean Marquet và Jean Norel.

 

(70) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 226.

 

(71) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 226.

 

(72) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 226 – 227.

 

(73) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 228, 238. Trích nguyên văn về việc Nguyễn Văn Tường chống tham ô:  “Gạo kho ở cửa biển Thuận An (kho tạm) chở về kho ở kinh. Lang trung Thuyền chính là Nguyễn Văn Tán, phó giám lâm Thương trường là Nguyễn Văn Cư cùng bọn chủ thủ hội đồng ao lại để chứa. Thu được nhiều mà báo có ít. (Biên bản của hội đồng gạo tám ngàn một trăm bốn mươi [8.140] phương, đến lúc ao lại, thừa gạo ra bảy trăm tám mươi chín [789] phương). [Do đó], bị chưởng vệ là Trần Khắc Trung, viên ngọai lang là Nguyễn Tuấn tố giác ra. Bộ Hộ và Thuyền chính đem việc tâu hặc lên…” (sđd., tr. 238)

 

(74) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 228 – 229.

 

(75) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 229.

 

(76) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 230.

 

(77) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 231.

 

(78) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 231.

 

(79) PCĐT. Tr.TTh., (trong đó có in lại bài viết của Đào Duy Anh trên Tập san “Những người bạn cố đô Huế” [Bulletin des amis du vieux Huế (BAVH.), linh mục Pháp Cadière làm chủ bút, số 4 – 6/ 1944], bản dịch Bùi Trần Phượng), Nxb. Thuận Hoá, 1992, sđd., tr. 71 – 72.

 

(80) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 231 – 232.

 

(81) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 234.

 

(82) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 234 – 235.

 

(83) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 235 – 236.

 

(84) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 237.

 

(85) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 236 – 237.

 

(86) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 238.

 

(87) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 238 – 239.

 

(88) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 239.

 

(89) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 245.

 

(90) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 247, 248.

 

(91) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 253.

 

(92) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 249.

 

(93) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 255.

 

(94) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 242.

 

(95) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 243.

 

(96) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 243.

 

(97) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 244.

 

(98) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 247.

 

(99) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 2498.

 

(100) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 239.

 

(101) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 161 – 162.

 

(102) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 246.

 

(103) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 239.

 

(104) ĐNTL.CB., tập 35, 1976, sđd., tr. 242, 246.

 

Chú thích xong lúc 11 giờ 17 phút,

ngày 15.01.2003

(15.01 Q. mùi, năm thứ hai công nguyên Ḥa B́nh [:HB.3]) .

 

TRẦN XUÂN AN

 

 

Hết tệp 9

(phân đoạn 3)

 

Xin xem tiếp tệp 10

(phân đoạn 4), truyện kí 10

 

 

xem tiếp tệp 10  ) 

 

Trở về trang chủ

Cập nhật: 05/01/07

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7