Tran Xuan An - Phu chinh dai than Nguyen Van Tuong_Tep 7_II
author's copyright TRẦN XUÂN AN

 

                                                                                                                                                                                                                        

05/01/07

14-04 HB6

( 2006 )           

 

TẬP II

 

 

Tệp 1

 

Tệp 2

 

Tệp 3

 

Tệp 4

 

Tệp 5

 

Tệp 6

 

Tệp 7

 

Tệp 8

 

Tệp 9

 

Tệp 10

 

Tệp 11

 

Tệp 12

 

Tệp 13

 

Tệp 14

 

Tệp 15

 

Tệp 16

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                               

  

Kính dâng lên bàn thờ cao tổ phụ:

NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886)

 

Trần Xuân An,

nội hậu duệ thế hệ thứ năm.

 

 

 

Tặng hai con thương quư của ba:

 

TRẦN XUÂN BÀI THƠ

& TRẦN XUÂN NHÂN VĂN

 

TXA.

 

 

Xem:

Blogger (Google) tháng 12-2005

http://tranxuananpcdtnvt2a.blogspot.com/

   & các trang tiếp theo: … 3a … 3b … 3c …

 

 

 

 

 

 

Tệp 7

PHÂN ĐOẠN 7 TRUYÊN KÍ THỨ 7

 

 

TRẦN XUÂN AN

 

CƯỠNG ƯỚC  “HỮU NGHỊ”

VÀ CƯỠNG ƯỚC THƯƠNG MẠI,

GIÁP TUẤT 1874

 

Truyện kí thứ bảy

(phân đoạn 7)

     

      17

      Tháng chín nguyệt lịch, năm Tự Đức thứ hai mươi bảy, Giáp tuất (1874), thượng thư Bộ H́nh, sung Cơ mật viện đại thần, tước hiệu Ḱ Vĩ bá Nguyễn Văn Tường có dịp để suy nghĩ về bản thân, khi nghe được nhận định của thượng thư Bộ Lễ Lê Bá Thận, lúc vị quan họ Lê này được thăng thự hiệp biện đại học sĩ, lại được sung Cơ mật viện đại thần. Nhận định ấy Lê Bá Thận viết trong bản sớ xin từ, không dám nhận hàm chức mới được phong:

      “… Nay lạm dự vào Viện Cơ mật, tâm cơ, thù ứng cho khéo, nghĩ làm nhanh nhẹn tinh tường, thần không bằng Phạm Phú Thứ; học thức sâu rộng, mưu chước tinh thâm, thần không bằng Nguyễn Tư Giản; làm việc, tính kế thường hợp cơ nghi, có tài hoạt bát ứng biến, thần không bằng Nguyễn Văn Tường…” (217).

      Ông xem đó cũng là lúc ḿnh phải soi thấy được ḿnh qua đồng sự. Với nhận định đó, ông tự bảo, không bao giờ nên tự măn. Và thật ra, mục tiêu cùng phương châm “chiến để hoà, hoà để thủ, và thủ để chiến”, chiến là tiên quyết và hậu quyết, đồng thời, “hoà” với nghĩa là để canh tân Đất nước, ông thấy nào đă làm được ǵ đâu. Năm nay, ông cũng đă bước vào tuổi năm mươi mốt (51), kể cả một tuổi trong ḷng mẹ!

      Cũng tháng chín, vua Tự Đức c̣n ra sắc dụ “ban cấp hai bản hoà ước, thương ước cho các địa phương” (218), bởi “khi ấy, hai bản ước cùng với người nước Pháp đă bàn định xong, đ́nh thần lo về ḷng người ngờ vực, xin ban mệnh lệnh trước” (218), mặc dù chưa được quốc trưởng Pháp và vua Tự Đức phê chuẩn, làm lễ hỗ giao.

      Vua Tự Đức xuống dụ:

      “… Từ xưa vẫn không phải cậy hoà để dựng nước, mà [cũng] chưa từng không giảng hoà để cho quân nghỉ ngơi. Tạm thời làm việc [giảng hoà này] phải đều là tính cho dân.

      … […] Duy nghĩ: Thường t́nh người ta, quen ở thói thường, t́nh thế trong ngoài, không trông thấy rơ, th́ ư kiến này khác, hoặc chưa bỏ hết, nên [trẫm] phải không sợ phiền, hiểu bảo cặn kẽ trước khi có việc. Phàm các quan thân, sĩ thứ, quân dân của ta, đều phải đặt lẽ phải ở ḷng ḿnh, nên lấy việc nước làm trọng, chớ lấy kế riêng làm đầu, chớ đem bàn ngang khác nhau ở đường ngơ, chớ cho lời răn bảo của triều đ́nh làm tờ giấy suông… […] … Gần đây triều đ́nh Trung Quốc cùng bốn nước ở biển Tây [Anh, Nga, Đức, Mỹ…] giảng hoà, cũng cho đặt khâm sứ, lănh sự, và các người buôn nước Tây buôn bán ở bờ cửa biển Trung Quốc. Đây đều là việc dĩ nhiên, ai cũng tai nghe mắt thấy, […] cũng không phải một ḿnh nước ta. Phải nên nghĩ kĩ trước sau, trên dưới cùng ḷng, để giữ toàn cục. Trẫm có ḷng mong” (219).

      Phải chăng vua Tự Đức và triều thần muốn san phẳng ḷng hoài nghi, hoài nghi về phía này, phía khác, và san phẳng cả sự khác biệt về chính kiến trước bước ngoặt lịch sử mới của Tổ quốc Đại Nam? Thật ḷng, không ai không ngờ vực về “thiện chí” của thực dân Pháp và cố đạo đội lốt tôn giáo! Cuối cùng, trừ bản “hoà” ước không phổ biến rộng, c̣n thương ước được in sao ra nhiều bản, niêm yết khắp các phủ huyện (219).

      Sau đó khoảng một tháng, từ “dữu dân”, “tả đạo”, hoặc “đạo” đều được thay bằng từ “giáo dân”, với nghĩa là dân có giáo hoá. C̣n hai từ Pháp đề nghị là “nghĩa dân”, “đức dân”, không được chuẩn. Và từ đó, cũng thay từ “lương dân” thành “b́nh dân”, với nghĩa là dân có ḷng hoà hảo (220). Đó cũng là việc thực thi điều khoản IX của “hoà” ước Giáp tuất 1874.

      Công việc triển khai “hoà” ước c̣n thể hiện trong việc sắp xếp lại nhân sự. Phạm Phú Thứ được điều bổ làm thự tổng đốc Hải [Dương] – [Quảng] Yên, kiêm sung tổng lí thương chính đại thần. Trần B́nh: thượng thư Bộ Hộ. Nguyễn Tăng Doăn chính thức lănh tuần phủ Hải Dương. Trần Hy Tăng thôi giữ chức tuần phủ Trị – B́nh, ra Hà Nội làm tuần phủ (Phạm Thận Duật về kinh, đợi bổ chức vụ khác). Nguyễn Thành Ư: khâm phái kiêm lănh sự ở Gia Định. Phó lănh sự tại Gia Định là Phan Kiêm Ích (221).

      Bấy giờ, sứ bộ sang Trung Hoa do Phan Sĩ Thục làm chánh sứ trở về nước, lại bị bọn thổ phỉ, giặc Cờ vàng làm nghẽn đường (222)!

      Cũng vào thượng tuần tháng mười này, chánh sứ Nguyễn Văn Tường lại phải cùng các tuỳ tùng xuống tàu thuỷ hơi nước vào lại Gia Định. Chả là tên thống đốc Krantz cứ nằng nặc yêu sách vua Tự Đức và triều thần chấp nhận sửa đổi một phần của điều khoản thứ 02 trong thương ước cứ ngỡ là đă hoàn tất từ hạ tuần tháng bảy nguyệt lịch trước! Một lần nữa, nhà vua và các đại thần cố nhẫn nại (223)!

      Ông cùng các tuỳ tùng liền trở về kinh đô Huế sau khi kí xong.

      Thượng thư Bộ H́nh, sung Cơ mật viện đại thần, tước hiệu Ḱ Vĩ bá Nguyễn Văn Tường từ đây mới thực trở thành rường cột thường trực ngay tại triều đ́nh Đại Nam. Hạ tuần tháng mười nguyệt lịch, ông c̣n được vua Tự Đức cử làm công việc của một đại thần quản lí sự vụ Nha Thương bạc với thượng thư Bộ Lại Nguyễn Tư Giản. Ông thật ḷng muốn từ chối, bởi phải đảm đương việc ngoại giao, ngoại thương ấy trong thời đoạn “chịu khuất”, với “sách lược thoả hiệp tạm thời” chỉ chuốc thêm những nỗi đau ḷng và phẫn uất. Nhưng rồi vẫn không thể khước từ được, nên phải đành khiêm tốn viết sớ nhận chức, bởi không thể nhận chức một cách miễn cưỡng!

      “Cho Nguyễn Tư Giản kiêm sung Nha Thương bạc, [Nguyễn Tư] Giản dâng sớ xin từ. Vua bảo rằng: “Chức Thương bạc của nước ta chỉ là hàm hư, để tiện làm giấy tờ giao thiệp mà thôi, không phải ví như Nha môn Tổng lí ở nước Thanh. Phàm việc đă cùng với Viện [Cơ mật] bàn làm; chỉ thảo giấy tờ, lại có Viện [Cơ mật] bàn để sửa chữa; xét ra không có việc ǵ khó lắm, tưởng ngươi cũng có thể làm được. Duy có trong khi bàn bạc, tưởng cũng để cho ngươi tập mà biết, cho có nhiều nhân tài, không chỉ một người giữ măi. Ngươi không thể tất ư ấy chăng? Nhưng lúc này thường xem ngươi về khoa ngôn ngữ h́nh như chưa được giỏi. Nay đương được chức ấy, chỉ Nguyễn Văn Tường; [Nguyễn Văn Tường] làm việc ấy trước sau vốn đă am hiểu thông thạo, đă không lănh chức Thương chính cũng lănh chức Thương bạc, để việc giao thiệp với nước ngoài được phát triển mưu mô, nói hết lời, xem hiệu quả, cho xứng ư trẫm; [trẫm] bắt phải làm cho xong. Nguyễn Văn Tường, ngươi phải kiêm sung chức ấy. Nguyễn Tư Giản, ngươi cũng không được giữ ư kiến, và không bắt chước người [chỉ] giỏi hư văn mà ít thực dụng, mới là không hổ thẹn”” (224).

      Vua Tự Đức đă phải quở trách cả hai đại thần gần như quở mắng!

 

      18

      CHÂU BẢN  (225)

     

      “Người Tây xảo trá trăm mối, việc nghe đoán càng phải thận trọng” (Bản tấu ngày sáu [06] tháng hai [02] năm Tự Đức thứ hai mươi mốt, Mậu th́n [1868]).

 

      “Người Phú kia đă chiến thắng ta, việc đánh giữ khổ biết bao, mà vẫn đ̣i ta cùng thề, [là] bởi v́ nó từ trùng dương mà tới, chễm chệ ở đất ta, bên trong th́ sĩ dân ta chống lại, bên ngoài th́ các nước vây quanh ḍm ngó, ăn ngủ sao yên, cho nên ắt phải đ̣i ta kí hoà ước, để khiến cho ta phải chịu đè nén, lấp đường công luận của các nước, mà cô lập t́nh trông mong của sĩ dân ta, tiện cho nó từ từ xử trí. Điều đó là sự khu xử giảo hoạt của nó. Nếu không thế, sao năm trước hoà ước phân minh, mà nay phó hoàn toàn cho hư văn, lại c̣n đ̣i sửa lại!” (Bản tấu tháng ba [03], năm Tự Đức thứ hai mươi mốt [21], Mậu th́n [1868]).

 

      “Đánh th́ việc đă qua, không dám nói lại. Hoà như nay th́ có ǵ để trông cậy?…

      Vả, không lo bọn giặc ngang ngược, chỉ lo ta không thể tự cường, không lo bọn giặc tham tàn, chỉ lo ta không thể tự giữ…

      Kinh sư là đất căn bản, đồn luỹ đă vững chăng? Khí giới đă tinh chăng? Chí quân ḷng dân đă được khích lệ chăng? Đường bộ, đường thủy, pḥng bị đă vững khắp chăng? Tỉnh B́nh Thuận đương xung yếu, các tỉnh đạo khác cũng có hải phận, quân lương binh lính làm thế nào cho tinh và đủ? Hào mục, sĩ dân làm thế nào cho chuyên luyện? Nơi nào hiểm yếu cần phải giữ? Phép pḥng thủ nào tất vững? Hoặc đặt riêng chuyên viên để uỷ thác công việc, hoặc chọn cử thổ hào các nơi để cho quen thuộc. Phàm những điều ấy tưởng cũng nên xét kĩ, trù liệu chín chắn và sớm thi hành để khỏi trở ngại về sau” (Vua Tự Đức châu phê: “Điều trần này thảy đều thiết thực”). (Bản tấu tháng ba [03], năm Tự Đức thứ hai mươi mốt [21], Mậu th́n [1868]).

 

      “Chức tước của khanh là do ân mệnh, là bởi nghĩ đến ngày xưa siêng năng, lao nhọc, được ơn tri ngộ, chứ không phải tầm thường. Như ta từ khi lên ngôi đến nay, đối với khanh, chưa có mảy may ǵ ân huệ, [nhưng cũng] đă từng lấy lễ nghĩa t́nh cảm đối đăi (t́nh lễ tương đăi). Mỗi khi có hỏi han ǵ, khanh từng cảm kích, ứa nước mắt, ta cho là ư khí cùng hợp nhau” (Châu phê trên bản tấu đề ngày mùng một [01] tháng bảy [07] năm Tự Đức hai mươi mốt [21],  Quư dậu [1868], về t́nh h́nh lương, dữu).

 

      “Phận tuy nhỏ nhưng được ân tri ngộ như thần cũng hiếm. Thần mỗi khi tự nghĩ đều thấy ḿnh vô tài, mà sứ mệnh lại hỏng, sợ khó mà báo đáp cho xứng với trọng trách. Cho nên từ lúc giúp việc binh tào [một bộ phận của Bộ Binh: biện lí] cho đến lúc lạm dự kinh doăn, nhiều phen muốn trần t́nh, xin giữ vụng để may mà khỏi phụ ơn ban. Rồi lần lượt được hoàng thượng thức tỉnh, cân nhắc cho. Sấm sét hay mưa móc thảy đều ngụ ư sinh thành. Thần như thế chỉ biết cúi đầu tỏ bày sự ngu muội, mong càng thấu cho sự cảm kích, nỗ lực. Tuy phong trần đă trải, nhưng c̣n được thân này, danh và thực đều nhờ hoàng thượng gầy dựng vậy. Nay đi Tây, đă vâng lời giản uỷ, lại vâng hỏi đến nhiều điều trọng sự. Thần là thế nào mà được quyến cố tin tưởng, dù lạm dự chứ chẳng là phận sẵn, th́ biết báo đáp thế nào cho xứng đáng. Thần xin dám quyết tâm, xin mạo muội tâu bày” (Bản tấu đề ngày mùng bảy [07] tháng sáu [06] nhuận, năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

     

      “Lại như Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng B́nh làm như thế nào mà đều không công hiệu. Đoàn Thọ trị chức cũng không phải nhỏ, cớ sao chẳng có khả năng? Trẫm thường than thở: Biết dùng người thậm khó” (Châu phê trên bản tấu ngày mùng bảy [07] tháng sáu [06] nhuận, năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

     

      “Nhờ đại tạo tác thành may được dự hàng cống sĩ (năm Tự Đức thứ ba [1850], đội ơn chuẩn cho thi lại, trúng được cử nhân)” (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu số mười lăm [15], không đề ngày tháng năm [?]).

     

      “Ông vạch ra khuyết điểm trong việc tuyển bổ quan lại”:

      - “Tuyển bổ không hợp với kiến thức, tài năng, “lấy quan thái y mà cử làm phủ huyện, kẻ lại điển mà cất làm học quan”” (Bắc Ḱ tấu nghị, bản tấu ngày hai mươi [20] tháng sáu [06] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

      - “Tuyển bổ mà chỉ dựa vào bằng cấp th́ cũng không đáng tin cậy. Chỗ nào cho kẻ thư sinh tay trắng mà có học thức, khả năng?”.

      - “Tuyển bổ bằng cách điền khuyết: nhiều người chờ đợi được bổ vào một chức vụ (khi có người về hưu, hay thuyên chuyển đi nơi khác…). Cách này dễ khiến cho người ta hối lộ để được ưu tiên, khiến “kẻ được bổ không cần đợi, người đợi th́ không bổ”” (226).

     

      “Vả mạng của ngươi cũng oái oăm, mới vào thi th́ đă khổ, bể hoạn cũng ch́m nổi, đáng thương thay!… Lại như ngươi lúc thiếu niên, có chuyện bất b́nh, do kêu được th́ sáng tỏ, rồi sau th́ thôi” (Châu phê trên bản tấu ngày hai mươi [20] tháng sáu [06] nhuận, năm Tự Đức thứ hai mươi sáu, Quư dậu [1873]). 

                 

      “Trộm nghĩ: thần khí cục hèn mọn, nhà cỏ hoang sơ, buổi đầu v́ tội trừ tên, kế đến mang ơn dự thí, gió mây gặp hội, gỗ vông đă nấu mà có tiếng vang” (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu số mười sáu [16], không đề ngày tháng năm [?]).

 

      “Trộm xét các nước Tây thường chuộng công lợi lại tham lam, giảo quyệt, mà nước Phú [Pháp] và nước Anh là nhất. Các nước Đông phương ta gặp lúc này khó tiến. Đại Thanh, Nhật Bản, Cao Ly, Xiêm La, Cao Miên, Miến Điện đều bị họ lộng hành. Ta cũng bị như thế… Hiện nay Gia Định thuế phiền, sưu nặng, dân không đường sống, th́ việc nổi dậy cũng chưa biết ngày nào… Lục tỉnh [Nam Ḱ] là đất ph́ nhiêu đă rơi vào họng đói của nó, tự không phải là thế bị bức bách [đến mức vô phương cứu văn], mà chính là lực không đủ để nó nhả ra (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

 

       Bọn Pháp là “cọp đói, ưng đói chẳng chịu bỏ miếng mồi ngon” (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

 

      “Bọn Tây dương tính tham, chấp theo điều lợi. Ấy là t́m được rồi lại sợ mất đi. Thật là khó lấy nghĩa lí, trí thuật làm lay chuyển nó nghe theo” (Bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

 

      “Ôi đất đai khai thác gian nan mà một sớm nhượng cho người. Hoàng thượng nhức nhối trong ḷng đă lâu, mà tôi con cũng không dám lộ ra ngoài miệng” (Bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).  

 

       “Thần trộm nghĩ rằng có người mới có đất, mà thu phục nhân tâm th́ chính trị tốt không bằng giáo hóa tốt. Các hạt trong Nam vốn có dựng văn miếu, có thầy dạy, có trường thi, nhưng từ khi hữu sự đến nay bỏ phế đă lâu vậy…

       Xin được ưng thuận cho đem lí lẽ tranh biện với nó, đ̣i hỏi cho ta được trùng tu văn miếu để tiện phụng thờ, cắt đặït giáo chức để rèn luyện học tṛ và mở trường thi để thu nhiều kẻ học. Dân giáo nếu xin nhập học, ứng thí cũng cho.

       Như thế th́ cơi bờ dù có mất mát ch́m đắm, chính lệnh tuy chưa tới được, nhưng giáo hoá vẫn c̣n có thể thi hành, lấy đó mà vun trồng đạo lí, kích thích sĩ phu. Chúng nó mới đến, dùng chính sách hà khắc, ta lấy thiện giáo dạy dỗ dân. Tuy mất đất đai nhưng có được ḷng người, th́ cũng có thể dùng về sau. Vả lại, bên ngoài ta lấy vẻ mặt tươi cười chờ đợi, bên trong lại nghiêm chỉnh tự trị, binh khí, thuyền súng có nhân viên đảm trách, người người tự nỗ lực, tự mưu tính để chờ cơ hội, th́ cái hiệu nghiệm lúc xế chiều không phải là muộn vậy” (Bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

     

      “Cốt yếu ở chỗ ta phải có thế không thể xâm phạm, sau đó mới lấy lẽ không thể dung tha được để trách người” (Bản tấu ngày mười [10] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [1873]).

 

      “Việc lương – đạo thù nhau, thần đă từng lấy làm lo. Đă cho đạo binh kinh lược [của Nguyễn Chính (Chánh)] đi nhanh để trấn áp và [thông] tư cho các tỉnh bắt giữ, phủ dụ, khiến cho cùng yên… Thần trộm xét sự thế Bắc Ḱ dần dần sẽ xong, chỉ có việc lương – đạo không yên làm cho các việc nhân đó mà đổi khác” (Châu bản, tấu, ngày mùng năm [05] tháng chạp [12] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu, [1973, đầu năm 1874]).

     

      “Nay mai việc lương – đạo ở các tỉnh khá yên, chỉ c̣n lại vài tên côn đồ th́ đă có đạo binh của quan kinh lược [Nguyễn Chính] tuỳ cơ tiễu trừ, phủ dụ, ít lâu sẽ xong. Duy thần trộm nghĩ, muốn việc về sau tốt đẹp th́ nên xem chuyện lương – đạo là rất quan trọng. Kẻ gánh vác phải có nhiều cách thể hiểu dụ, dạy bảo khiến cho người ta trông cậy ở ḿnh mà không sợ hăi, tin ḿnh mà không nghi, mới có thể cùng quay về điều tốt đẹp” (Châu bản, tấu, ngày mùng năm [05] tháng chạp [12] năm Tự Đức thứ hai mươi sáu [26], Quư dậu [đầu năm 1874]).

     

      “Riêng các tỉnh Nam Ḱ, khai thác gian nan mà nay một sớm nhượng cho người. Kính nghĩ: trong ḷng Hoàng thượng có điều u uẩn, phận tôi con phải lập công báo đáp” (Bản tấu ngày mùng sáu [06] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “Mảnh đất cô huyện ấy kẹp giữa Phú và Miên, ngửa đông nghiêng tây, sức nào giữ vững, hao tốn chẳng xong, cuối cùng sẽ rơi vào kế xảo trá của nó. Nếu không thế th́ đất Cửu Long hoang rậm xa xôi, nó c̣n muốn chiếm hết để mở mang, huống chi ba tỉnh cận kề bụng nó, há dung cho khỏi cắt ĺa? Đó cũng là t́nh ư của giặc mọi rợ [:Pháp] không thể không xét” (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu ngày mùng sáu [06] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

     “Thế th́ toàn cơi trong Nam, muốn thu hồi hết cũng thậm khó mà chỉ một nửa cũng không dễ” (Bản tấu ngày mùng sáu [06] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “Khanh đă biết rơ cái ǵ đáng lo, cái ǵ chưa, th́ từ rày về sau phàm sự ǵ nghe được khanh cứ giăi bày dâng lên. Điều ǵ đă biết th́ không ǵ không nói hết, như họ Lư [Lư Hồng Chương], họ Tăng [Tăng Kỷ Trạch] của nước Thanh vậy. Trẫm vốn muốn nghe, không câu nệ là [việc] ở trong hay ở ngoài, đều nghe sự giăi tỏ đầu đuôi, đến khi nào tạm thấy hiệu nghiệm, th́ đúng là: khanh trên không phụ thái tổ, giữa không phụ trẫm, dưới không phụ thiên hạ. Có được bầy tôi như thế, muôn đời đều khen. Nếu nói trau chuốt suông, hoặc có mảy may ẩn giấu, không chịu hết sức, gặp việc ǵ lui rồi nói sau, hoặc đă lâu ngày mà chẳng thấy chút hiệu nghiệm, th́ đó là khanh đem tất cả điều khinh khi để tự khinh ḿnh vậy, quyết không thể dung được trên đời!” (Châu phê trên bản tấu ngày mùng sáu [06] tháng tám [08] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “Kính, từ khi hoàng thượng nối tiếp cơ đồ lớn lao, vỗ yên vận sáng, tuy tŕ doanh bảo thái [giữ sự thịnh vượng, tốt lành – chú thích của dịch giả, nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh], chưa từng không lấy sự gắng gỏi làm nỗi lo toan. Nhưng quá nửa ngày th́ trời xế, ngược với sáng là tối, [vốn] là lẽ tuần hoàn xưa nay thay đổi. Cho nên, trong th́ biến loạn anh em [Hồng Bảo, Ưng Đạo], ngoài th́ cái hoạ mọi rợ [Pháp, Tây Ban Nha], Nam Ḱ đất cũ th́ trầm luân, Bắc Ḱ th́ giặc cướp liền năm” (Bản tấu ngày hai mươi bảy [27] tháng mười [10] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

       “Nay đương chức trong ngoài, tham nhũng, hèn yếu không phải là không có, nhưng kẻ có tài lo liệu cũng chưa từng thiếu. Kẻ gặp việc lo th́ tránh khéo, ở chức công mà chỉ lo vui với việc riêng, đă được trích ra trừng trị, răn dạy để sửa chữa th́ cũng ít vậy. Thậm chí có kẻ theo việc mà đ̣i ăn hối lộ, khác nào chợ búa, càng không biết liêm sỉ là ǵ nữa. Than ôi, nhân tâm một phen sao đến thế! Hay là đường sĩ hoạn chưa được sạch trong? Không biết lấy ǵ để làm cho chính sự ham chuộng [lẽ sạch trong] như thế ư?” (Bản tấu ngày hai mươi bảy [27] tháng mười [10] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “[Theo sứ mệnh được hoàng thượng giao phó], thần thường tiếp người nước Thanh, nước Tây. Họ đâu phải tất cả đều siêu việt! Chỉ v́ họ lấy cái thực mà làm, c̣n ta th́ lấy cái hư để đối phó. Lấy cái thực để đối với cái hư, th́ mạnh, yếu đă phân rơ. Sau này việc giao thiệp càng phiền toái, trách nhiệm về bờ cơi càng nặng. Thế cho nên đảm đương công tác rất gấp mà chưa lấy việc sửa đổi bên trong làm đầu… th́ cũng không đâu vào đâu vậy” (Bản tấu ngày 27 tháng 10 năm Tự Đức thứ hai mươi bảy, Giáp tuất [1874]). 

 

      “Kính mong hoàng thượng chọn người chân chính sung lo việc thuyên tuyển, khiến cho nắm lấy công bằng, tiến lui tất có ư […]. Mong hoàng thượng vững quyền truất giáng để khích lệ người tài năng, để người người đều tận lực trong công việc. Nội trị được sửa đổi th́ ngoại trị khá hưng, mới có thể thư nỗi lo đêm ngày” (Bản tấu ngày hai mươi bảy [27] tháng mười [10] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “Đến như thần đă không có tài khác, đường làm quan trắc trở, đă nhiều lần lạm dự vào ơn mưa móc không phải phận ḿnh [cách nói khiêm tốn thời phong kiến], mới có được ngày nay. Kính được sai làm sứ, thần nào dám tiếc tâm sức. Duy được thờ hoàng thượng trải hơn hai mươi năm nay, ở bên ngoài th́ nhiều, chưa am hiểu chính thể. Nếu như ban ơn chỉ dụ cho ở tại kinh, hầu hạ bên cạnh, được nghe lời răn dạy, để cho thần mở óc ngu tối mà giảm bớt lỗi lầm, đợi đến ḱ sai phái lui tới với Tây, tuỳ cơ thương thuyết để tiện lo cứu văn, hoặc có thể đền đáp trọng trách muôn một. Ấy là nguyện vọng của thần vậy” (Bản tấu ngày hai mươi bảy [27] tháng mười [10] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      “Riêng thần là một kẻ hàn nho, được quyến cố, xin khắc ḷng báo bổ… Nếu gặp lúc quan hệ, thần muôn vàn không dám làm kẻ bên lề ngồi xem thành bại, chỉ khư khư một tấm ḷng đau khổ” (Nam Ḱ tấu nghị, bản tấu ngày mùng một [01] tháng mười một [11] năm Tự Đức thứ hai mươi bảy [27], Giáp tuất [1874]).

 

      THƠ  (227)

 

Họa chính sứ Lê: “Tự Đông Gia

khởi hành tựu Thuận tấn hỏa thuyền”

nguyên vận

 

Kỉ niên sóc tái kiên nhung ḱ

Thử nhật Tây phù tá hỏa tŕ

Hoàng tuất tiền đồ kha khảm lịch

Chi thương văng sự hải tang di

Lỗ t́nh tự thị đa tư sính

Triều sĩ hà thường thiểu kiến nguy

Độc quư phi tài thao trọng tuyển

Sinh b́nh đồ tụng bách thiên thi.

 

“Từ Đông Gia

bắt đầu đi đến thuyền hơi nước

ở cửa Thuận”

 

               Họa thơ chánh sứ Lê Tuấn

                                        (Lê Toán)

 

Bao năm đầu ải, vững cờ soi

Nay vượt biển Tây, xe sứ ngồi

Xa liệu, cứu dân, đường sóng gió

Kính thương, biến nỗi, việc thung đồi

Giặc khoe, cứ măi khua nương thế

Quan ngó, sao thưa thấy hiểm thời?

Cúi thẹn không tài, vua quư chọn

Sống thường tay trắng, đọc thơ thôi!

                                                              

Họa chính sứ Lê: "Đăng yết Thiên Y

tháp tại B́nh Thuận (228) tỉnh, Cù

Huân tấn", nguyên vận

 

Quần phong tranh hạ nhất loan hoành

Địa mạn sơn cao thủy diệc thanh

Thác tục đương niên truyền Liễu Hạnh

Siêu t́nh hà xứ tiếp ḱ sinh?

Thê nham linh tích tồn chiêm vọng

Phù hải ḱ duyên tá phẩm b́nh

Nam thổ thiên thu hoàn cố quốc

Quy cương ưng tướng thử Tây hành.

                                                              

"Lên thăm tháp Thiên Y

tại cửa hải pḥng Cù Huân,

tỉnh B́nh Thuận"

 

               Họa thơ chánh sứ Lê Tuấn

 

Cụm đồi tranh xuống đầm ngang sâu

Biếc núi đất xuôi nước ánh màu

Mượn tục, xa thời truyền Liễu trước

Vượt phàm, nào chốn nối đời sau?

Dấu linh hang lạnh trông vời đó

Duyên lạ biển cồn (bồng) khen trách đâu

Ngh́n thuở đất Nam về nước Việt

Ứng giùm, thu cơi, chuyến đi Âu!

                                                                          

Thuyền cận Cần Giờ

nghịch phong bất tiến

 

Phan Thiết kê minh nhất dạ đàm

Bà sơn bạc mộ bán vi lam

Hải quang tinh tán ba triều bắc

Oa phị (phí) yên phi hỏa chuyển nam

Lănh thượng chiêu đăng tiêu tức cận

Thuyền đầu khuy kính lộ tŕnh am

Thừa phong vạn lí hoàn dung dị

Chỉ xích tŕ hồi dă khởi cam.

                                                              

Thuyền gần đến Cần Giờ,

gặp gió ngược, không đi tới được

 

Phan Thiết, một đêm gà rộn đầm

Núi Bà chiều nhạt nửa sương thâm

Biển ngời sao tản, khơi chầu bắc

Nồi bỏng khói bay, lửa chuyển nam

Đèn vẫy đỉnh non: tin báo tới

Liếc gương đầu lái: dặm ngàn băng

Vạn trùng theo gió lui thường dễ

Gang tấc chậm, quành, không lẽ cam!

                                                                          

Tặng Dương quan

(Gia Định tỉnh nhân)

văng Hương Cảng

 

Lục thất niên dư hựu nhất lai

Ngă lai quân khứ lưỡng bồi hồi

Khứ lai dị lộ quân tu kí

Mạc sử lâm ḱ hữu sở xai [:sai]!

                                                              

Tặng quan làm ở cửa biển cho Tây,

người tỉnh Gia Định, đi Hương Cảng

 

Sáu, bảy năm hơn, đến một lần

Anh đi, tôi đến, đều tần ngần

Đến, đi, khác đường, anh nên nhớ

Đừng để đang khi, t́nh phải cân!

 

                                                              

Trú Gia Định

quan Tây viên hữu cảm

 

Khách xá công dư hướng văn thiên

Xa hoành khúc kính quá đông biên

Sổ lan mao giới giai tân vật

Bán bức hoa cầm dị văng niên

Đối cảnh kham bi thùy tác chủ

Phùng nhân nan đạo thử lai duyên

Như hà tạo hóa do đa sự

Không sử lê viên nhuận nhất biên.

                                                              

Ở Gia Định, xem vườn thú Tây lập,

cảm xúc

 

Nhà khách, trời chiều, việc sứ thưa

Bờ đông, cong lối, ngựa xe đưa

Nhiều chuồng lông la là loài mới

Nửa khoảnh chim hoa khác vẻ xưa!

Đối cảnh buồn ai: tṛ chủ cướp!

Gặp người bảo chúng: nghiệp riêng mua?

Cớ sao trời đất c̣n nhiều chuyện

Khiến nỗi vườn hề phải chép thừa

 

Quá Kim Chương tự

 

Tằng hướng trường sinh thuyết tức ki [:cơ]

Bách niên thế sự bất thăng bi

Các trung đế tử kim hà tại?

Thành quách nhân dân bán dĩ phi!

 

Đi ngang qua chùa Kim Chương

 

Theo thuật trường sinh bàn thở sâu

Trăm năm khôn xiết việc đời sầu!

“Con vua trong gác nay đâu nhỉ?”

Thành quách, nhân dân, một nửa đâu!

                                                                          

Đề B́nh Tây tướng quân

Lê quận công mộ

(mỗi cú hữu sổ mục tự)

 

Nam tử đương vi nhất thế hùng

Bán thiên ứng vận kỉ như công!

Lưỡng ḱ sử tải khôi cương tích

Bách chiến nhân suy [:thôi] hỗ giá công

Tam xích hiệp [:luân] phong tồn cố liệp

Cửu nguyên cô phẫn khởi lương cung

Vị khôi thất thập niên tiền sự

Tụng biến b́nh Tây lục tỉnh trung.

                                                              

Nêu lên những suy nghĩ

trước ngôi mộ B́nh Tây tướng quân

được phong tước quận công

Lê Văn Duyệt

 

Gánh việc, thân trai một kiếp hùng

Nửa ngàn đáp vận ai như ông?

Hai miền sử chuyển: cầm cương búa

Trăm trận người tôn: pḥ chúa công

“Ba thước” lặng phong c̣n tích cũ

“Chín miền” riêng hận dậy cung đồng

Chưa tàn, chuyện bảy mươi năm trước!

Ca khắp: B́nh Tây, đất Cửu Long.

                                                                          

Tại Gia Định đắc báo tham biện

Nguyễn chi tử thu tiệp

 

Khách trung xa mă yếm phi trần

Hồi ức thu vi tập tấn thân

Phan quế thử lang nghi đắc thủ

Thừa sà ngô bối vị tri tân

Gia nghiêm trách trọng thần vi phụ

Quốc khánh thù nan tử hữu quân

Vân thủy hà thời quy cựu phố

Nhất môn vũ trạch cánh thiêm tân.

 

Ở Gia Định

được tin con trai tham biện

Nguyễn Tăng Doăn thi hương đỗ

 

Quê xa người ngựa, chán phong trần

Nhớ buổi thi hương tập tấn thân

Vin quế chàng này càng rơ vững

Cỡi bè đây lăo chẳng hay gần

Tôi, quan, làm bố, nghiêm bồ chữ

Vua, nước, tuyển con, nặng gánh ân

Mây sóng khi nào về bến cũ

Hai ơn một cửa lại tươi ngần.

                                                                          

Tại Gia Định,

được tin báo con trai tham biện

Nguyễn Tăng Doăn thi đỗ

ḱ thi mùa thu

 

Xa quê, chán bụi, ngựa người đua

Nhớ thuở thi hương tiến bước xưa

Vin quế, chàng này càng xứng nắm

Cỡi bè, đây bọn chửa hay bờ!

Nếp nghiêm, nho gánh, thần làm bố

Đàn phúc, sĩ xây, con có vua

Mây nước khi nào về bến cũ

Một nhà nết đất sáng ơn mưa.

 

Hết tệp 7 truyện kí thứ 7

 

Viết đến ḍng chữ cuối của truyện kí thứ 7

vào lúc 11 giờ kém 05,

ngày 09.11.2002

(05.10 Nh. ngọ, HB.2).

TRẦN XUÂN AN

 

 
 

(217)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 112 – 113.

(218)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 113.

(219)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 113 – 114.

(220)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 122 – 123.

(221)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 123 – 124, 125.

(222)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 115 – 116.

(223)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 103 – 104. Xin xem lại theo chú thích (203).

(224)     ĐNTL.CB., tập 33, sđd., 1975, tr. 126 – 127. “Thực dụng” (có tính thực tế) có nghĩa đối lập với “hư văn” (suông rỗng, viển vông), không phải “thực dụng chủ nghĩa” với nghĩa “tục dụng”. Kẻ “thực dụng chủ nghĩa” hoặc kẻ “tục dụng” chỉ chú trọng lợi ích vật chất, bất chấp đạo lí và các giá trị nhân văn khác.

(225)     Châu bản Nguyễn Văn Tường (những bản tấu, sớ… của Nguyễn Văn Tường, có châu điểm, châu phê của vua Tự Đức); dẫn theo: Trần Viết Ngạc. Xin xem 2 chú thích (58) và (150).

(226)     Dẫn theo lời dẫn gián tiếp và trực tiếp của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, gồm cả các câu in theo kiểu chữ đứng, được đặt trong dấu ngoặc kép, ở đoạn này.

(227)     Ḱ Vĩ quận công thi tập, tư liệu Hội nghị Khoa học lịch sử với đề tài “Nhóm chủ chiến triều đ́nh Huế và Nguyễn Văn Tường", ĐHSP. TP. HCM., 20.6.1996. Xin xem chú thích (211): KVPCĐT. NVT. T. VNVCNTH. & TT., sđd., bản in vi tính, 2000 (chưa có điều kiện xuất bản); các bài thơ đă trích ở trên, từ bài số 47 đến 51, bản dịch nghĩa của Nguyễn Tôn Nhan và bản dịch thơ của Trần Xuân An, tr. 293 – 313. Người dịch thơ hoàn toàn tuân theo niêm luật thơ Đường. Ở các bản dịch thơ vào năm 2000 trong bản thảo cuốn sách đă dẫn, tôi có phần linh hoạt về niêm (như thơ hiện đại), để đỡ đơn điệu, nhưng cũng không để rơi vào khổ độc (trúc trắc khó đọc). Nay, tôi đă sủa chữa lại các bản dịch thơ năm 2000 ấy.

(228)     Cù Huân (là một hải pḥng tấn: cửa biển pḥng thủ) thuộc Khánh Hoà, chứ không phải thuộc B́nh Thuận. Hẳn có sự nhầm lẫn về địa danh ở đầu đề này.

                

Soạn xong phần chú thích

lúc 09 giờ 25 phút, ngày 14.11.2002

(10.10 Nh. ngọ, HB.2).

TRẦN XUÂN AN

 

 

HẾT TỆP 7

(PHÂN ĐOẠN 7 TRUYỆN KÍ THỨ 7)

 

Xin xem tiếp TỆP 8

(phân đoạn 8 truyện kí thứ 7)

 

xem tiếp tệp 8  ) 

 

Trở về trang chủ

Cập nhật: 05/01/07

 

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7