Tran Xuan An - Phu chinh dai than Nguyen Van Tuong_Tep 1_II
author's copyright TRẦN XUÂN AN

                                                                                                                                                                                                                        

04/14/06

14-04 HB6

( 2006 )           

 

TẬP II

 

 

Tệp 1

 

Tệp 2

 

Tệp 3

 

Tệp 4

 

Tệp 5

 

Tệp 6

 

Tệp 7

 

Tệp 8

 

Tệp 9

 

Tệp 10

 

Tệp 11

 

Tệp 12

 

Tệp 13

 

Tệp 14

 

Tệp 15

 

Tệp 16

 

________

 

 

TẬP I

 

TẬP II

 

TẬP III

 

TẬP IV

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                               

  

Kính dâng lên bàn thờ cao tổ phụ:

NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886)

 

Trần Xuân An,

nội hậu duệ thế hệ thứ năm.

 

 

 

Nhà văn Trần Xuân An

 

Tặng hai con thương quư của ba:

 

TRẦN XUÂN BÀI THƠ

& TRẦN XUÂN NHÂN VĂN

 

TXA.

 

 

Xem:

Blogger (Google) tháng 12-2005

http://tranxuananpcdtnvt2a.blogspot.com/

   & các trang tiếp theo: … 3a … 3b … 3c …

 

 

 

 

 

TRUYÊN KÍ THỨ 7

chia ra làm 8 tệp (8 phân đoạn), từ tệp 1 đến tệp 8.

 

 

Tệp 1

(PHÂN ĐOẠN 1 TRUYỆN KÍ THỨ 7)

 

Phụ chính đại thần

NGUYỄN

VĂN TƯỜNG

(1824 – 1886)

 

 

HAI MƯƠI LĂM THÁNG MƯỜI

HAI KHÔNG KHÔNG HAI

(HAI MƯƠI THÁNG CHÍN

NHÂM NGỌ

NĂM THỨ HAI CÔNG NGUYÊN HOÀ B̀NH

 

TÁC GIẢ GIỮ BẢN QUYỀN

TỪNG CHỮ, TỪNG Ư TƯỞNG CỦA M̀NH

TRÂN TRỌNG VÀ THÀNH THẬT BIẾT ƠN

 

 

Tác giả,

TRẦN XUÂN AN

71B  Phạm Văn Hai

(cửa hiệu Phan Huyên)

Phường 3, quận Tân B́nh

Thành phố Hồ Chí Minh

 

ĐT.: [08] 8453955

& 0908 803 908

 

Khởi viết từ  08 giờ 39 phút, ngày 25.10.2002

(20.9 Nhâm ngọ, năm thứ hai công nguyên Hoà B́nh);

Tạm hoàn tất tập II vào lúc 17 giờ 24 phút,

ngày 06.12. 2002 (03.11 Nh. ngọ HB.2),

tại thành phố Hồ Chí Minh.

 

TRẦN XUÂN AN

 

 

PHỤ CHÍNH ĐẠI THẦN

NGUYỄN

VĂN

TƯỜNG

(1824 – 1886)

 

truyện – sử kí

TẬP II

(TRỌN BỘ BỐN TẬP)

 

 

bản sơ thảo hoàn chỉnh, 10.2002

bản tự nhuận sắc, 02.2004

 

 

NHÀ XUẤT BẢN VĂN NGHỆ TP. HCM.

2004

(trong bản đă xuất bản,

có gác lại một số đoạn chú thích)

 

 

Xin tạ ơn ngọn bút,

biểu tượng của sự công chính và liêm khiết trí tuệ.

Xin yêu thương, trân trọng

và bảo vệ

từng ḍng chữ mồ hôi nước mắt

của chất xám và trái tim.

 

TXA.

 

 

 

PHẦN THỨ TƯ

(1873 – 1880)

 

 

 

TRẦN XUÂN AN

 

CƯỠNG ƯỚC  “HỮU NGHỊ”

VÀ CƯỠNG ƯỚC THƯƠNG MẠI,

GIÁP TUẤT 1874

 

Truyện kí thứ bảy

(phân đoạn 1)

 

      1

      Tháng sáu nhuận lại khởi đầu với những ngày nắng chói chang. Quảng Trị quê nhà chói rực nắng đến nhức mắt. Nắng nóng ngay từ lúc hừng sáng trên biển đông phía Cửa Việt, và gió, gió nam lửa từ phương tây phía Lào, suốt ngày đêm thổi gắt, khiến ruộng đất nứt nẻ. Phó sứ, tham tri Bộ Lễ Nguyễn Văn Tường cùng những người trong sứ bộ, trong đoàn tuỳ tùng chuẩn bị vào Gia Định trong cái nắng xứ Huế dữ dội không kém ǵ ở Quảng Trị.

      Với quan niệm thiên, địa, nhân nhất thể và cảm ứng lẫn nhau, quan quản đạo Tôn Thất Trường đă sáu lần lập đàn cầu mưa, nhưng chỉ được mưa nhỏ (một cách ngẫu nhiên!). Quan phủ doăn kinh sư Nguyễn Hanh cũng lập đàn cầu mưa cho cả Thừa Thiên và Quảng Trị trong niềm tin về Trời. Trời như một thực thể lí và khí, không nhân dạng, nhân h́nh, không hề nói ǵ và chẳng bao giờ nói ǵ, cứ vận hành theo quy luật, nhưng có thể cảm ứng với Đất, với Người. Người không hại người, không hại đất, không hại trời, và cũng như thế, không yếu tố nào làm hại yếu tố nào, đó là nhân của quả thái b́nh. Nhưng Con Người, mỗi người là một tiểu vũ trụ, vẫn là chủ thể của chuỗi tương tác bất tận ấy. Thiên thời, địa lợi, nhân hoà, ba yếu tố trong nhất thể, tương tác theo luật nhân quả với quan niệm biện chứng tâm linh!

 

“Thiên hà ngôn tai

Tứ thời hành yên

Vạn vật sinh yên

Thiên hà ngôn tai”

 

Trời nói ǵ đâu!

Bốn mùa vần trôi

Vạn vật sinh sôi

Trời nói ǵ đâu! (1)

 

      Trời, tạo vật ư? Khổng Tử đă chẳng viết về ư niệm Trời và quy luật vận hành, sinh sản của vạn vật như vậy đó sao!

      Và đôi khi, rất ngẫu nhiên, trời cảm động, chuyển mưa, như Quảng Trị đang mưa! Quan phó sứ Nguyễn Văn Tường đă thấy trời xứ Huế mát dịu hẳn lại nhờ những cơn mưa nhỏ ở quê nhà Quảng Trị (2).

      Nhưng t́nh h́nh chính trị không mát dịu chút nào!

      Ở Hà Nội, Jean Dupuis vẫn liên kết với suư phủ Pháp tại Gia Định qua trung tá Senès, kẻ đang đảm nhiệm chức vụ thuyền trưởng tàu Bô Liên (Bô Len, Bourayne), vốn trước đây đă được Dupré phái ra ngoài ấy, để quyết buộc triều đ́nh Huế phải mở cửa biển, phải khai thông tuyến sông Hồng lên Vân Nam (Trung Quốc), nhằm mục đích cho chúng tiến hành việc buôn bán muối và vũ khí cho Vân Nam. Jean Dupuis đă quá vất vả mấy năm nay v́ phải chuyên chở vũ khí theo một con đường rất xa và rất khổ nhọc trên lưng ngựa thồ, từ cửa biển Trung Hoa vào Vân Nam phải mất đến sáu tháng ṛng ră (3)! Nay làm sao y chịu lỡ mất thời cơ để khai thông tuyến đường thuỷ sông Hồng: Hải Pḥng – Vân Nam! Phủ suư Pháp tại Gia Định cũng thế! Tất nhiên, tham vọng của chúng không chỉ thế! Âm mưu này, Jean Dupuis, Doudart de Lagrée, Françis Garnier đă toan tính và chúng đă thực hiện các bước thăm ḍ, khảo sát thực địa ít ra từ tháng sáu, năm Tự Đức thứ hai mươi (1867), hồi Nguyễn Văn Tường c̣n là bang biện Thành Hoá (Quảng Trị). Một âm mưu đă toan tính, rắp tâm lâu dài đến thế, nay chúng không thể không làm sức ép tại Hà Nội, bằng mọi cách, kể cả việc khiêu khích, gây biến.

      Nguyễn Văn Tường, Lê Tuấn được triều đ́nh điều động từ Bắc Ḱ về kinh cũng v́ sự thể đó. Sứ bộ được thành lập với sự bổ sung Nguyễn Tăng Doăn. Đến lúc này, t́nh h́nh càng gay gắt thêm, nhưng sứ bộ cũng chưa kịp xuống tàu thuỷ vào Nam đàm phán!

      Thư của Nha Thương bạc đă tống đạt vào tên tướng thực dân Dupré: “[Đồ] Phổ Nghĩa [Jean Dupuis] ngang ngược bừa băi. Chiểu theo hoà ước [Nhâm tuất 1862], [y và Senès] rất cùng trái lắm. Xin sức cho thuyền ấy tuân theo hoà ước, rút về” (4).

      Quan khâm mạng Nguyễn Tri Phương biết tin tướng suư Pháp ở Gia Định đă gửi thư cho Đồ Phổ Nghĩa, bảo y phải rút khỏi Hà Nội (5). Nhưng ông biết rơ đó chỉ là một bức thư giả vờ, một động tác giả, nhằm đối phó với triều đ́nh Huế, tuy viết như thế nhưng vẫn có chỉ thị mật với nội dung ngược lại. Dẫu là thực dân, nhưng bọn Pháp vẫn cố gắng tránh được chừng nào hay chừng ấy sự trắng trợn vi phạm “hoà” ước Nhâm tuất 1862. Chúng vẫn muốn lừa giáo dân nước ta và để các cố đạo thực dân dễ ăn nói! V́ cố che giấu dă tâm, bọn Pháp mượn tay tên lái buôn người Pháp làm việc cho thực dân Anh gây hấn. Trên danh nghĩa, Jean Dupuis không phải là người của Pháp suư Gia Định, cũng không phải nhân viên đặc phái của chính phủ Cộng hoà Pháp! Thuyền trưởng Senès của tàu Bourayne cũng chỉ mượn chiêu bài đánh dẹp hải tặc theo “hoà” ước Nhâm tuất 1862! Nói chung, ở Huế, phó sứ Nguyễn Văn Tường thừa biết chúng vẫn cố “lấy vải thưa để che mắt thánh” chừng nào c̣n che được! Ông biết chuyện quan khâm mạng Nguyễn Tri Phương đă cho mời y đến để thử lại nước cờ của bọn Pháp. Quan khâm mạng hỏi Jean Dupuis:

      - Ông đă nhận được thư của ngài Pháp suư Gia Định? Bản chức đă được triều đ́nh bản quốc thông tư, rằng tướng Du Bi Lê (Dupré) đă gửi thư yêu cầu ông phải rút khỏi Hà Nội và rút khỏi bất ḱ nơi đâu trên lănh thổ Đại Nam. Bản chức muốn được nghe lời cáo biệt của ông!

      - Thư nào? Thư yêu cầu như thế ư? Ồ, vâng, tôi có nhận được. Tuy nhiên, ơ hay, việc ǵ tôi phải tuân lệnh tướng Dupré! Tôi là thương gia, đâu phải sĩ quan của Pháp, cũng chẳng là nhân viên Chính phủ Pháp, thưa ngài! Cho nên, lá thư của tướng Dupré không buộc tôi “cáo biệt” Bắc Ḱ này được!

      Quan Vũ hiển điện đại học sĩ, khâm mạng đại thần, kinh lược sứ Bắc Ḱ Nguyễn Tri Phương nén giận trước sự man trá, giảo quyệt của Jean Dupuis. Nếu chỉ y, cho dẫu quân của riêng y đến mấy trăm tên, kể cả lính của tổng đốc Vân Nam, với số vũ khí lên đến bảy ngh́n (7.000) cây súng, ba mươi (30) cỗ đại bác và vô số đạn dược (6), th́ đâu khó ǵ mà quan triều đ́nh dưới quyền Nguyễn Tri Phương không đuổi y được! Thật ra, triều đ́nh Huế và quan khâm mạng thừa biết, sau lưng tên Jean Dupuis quỷ quyệt này là cả nước Pháp và liên quân các nước Âu Mỹ!

      - Đồ Phổ Nghĩa (Jean Dupuis)! Bản chức thừa biết ông chỉ là cái bung xung, cái ng̣i nổ cho tướng Pháp và cả nước Pháp mà thôi! Nhưng dẫu sao mặc ḷng, lá thư của suư phủ Pháp Du Bi Lê (Dupré) là có thật! – Quan khâm mạng họ Nguyễn cẩn trọng thử thêm một lần nữa –. Nếu ông không tuân lệnh tướng Du Bi Lê (Dupré), th́ ông rơi vào trường hợp đơn phương vô cớ xâm phạm lănh thổ của nước Đại Nam chúng tôi, hẳn sẽ nguy to cho ông đấy!

      - Thưa ngài, – Jean Dupuis cười khẩy –, tôi chỉ là một thương gia. Tôi xin lặp lại yêu cầu: Ngài hăy cho khai thông tuyến sông từ Hải Pḥng lên Vân Nam, và bỏ lệnh cấm buôn bán muối cho miền nam Trung Quốc. Ngài không thấy đoàn tàu thuyền của tôi treo cờ có chữ “Mă” (7), họ của đề đốc Vân Nam, Trung Quốc đó sao! Đại Nam là thuộc quốc của Trung Hoa, ngài không tuân hành sao? Hay ít ra cũng nể v́ lá cờ có chữ “Mă” trên đoàn tàu thuyền của tôi chứ?

      - Ông Đồ Phổ Nghĩa (Jean Dupuis) này! Ông nhầm to rồi! Nước Đại Nam chúng tôi là một nước độc lập, tự chủ, giữa Việt – Hoa không phải “ra lệnh, tuân lệnh” với nhau được! Triều cống chỉ là xă giao, hữu nghị, “hậu văng bạc lai”!

      Thật ḷng, Jean Dupuis cũng hơi ngạc nhiên, nhưng liên hệ với vốn liếng thực tế mà y thu thập được, y thấy quan khâm mệnh Nguyễn Tri Phương nói đúng: người Trung Quốc không có quyền xuôi thuyền trên sông Hồng ngang qua Bắc Ḱ, và miền nam Trung Quốc cũng không được mua muối Bắc Ḱ như y đang cố khai thác mối lợi trước mắt khá ngon ăn này. Ngẫm nghĩ một lúc, Jean Dupuis nói:

      - Chỉ có mỗi một liên quan giữa tôi với nước Pháp là quốc tịch tôi đang mang. Tôi sẵn sàng bỏ quốc tịch Pháp (5), và sau đó sẽ t́m kiếm một nước Âu Mỹ khác, để đạt cho bằng được mục tiêu mở tuyến đường thuỷ sông Hồng, tức là sông Cái hoặc c̣n gọi là sông Kói này! Tướng Dupré làm ǵ tôi tốt nào! Mặc xác cái “hoà” ước Nhâm tuất 1862 của nước Pháp với nước Đại Nam! – Jean Dupuis không ngờ y đóng kịch đạt đến thế –.

      Ở kinh đô Huế, phó sứ Nguyễn Văn Tường để tâm theo dơi t́nh h́nh ở Bắc Ḱ. Ông đă đọc rất kĩ các tập tâu của Nguyễn Tri Phương đệ gửi vào vua Tự Đức. Trong tập tâu gần đây nhất của quan Vũ hiển, kinh lược sứ, Nguyễn Văn Tường thấy rơ nhận định của Nguyễn Tri Phương về Jean Dupuis: “Lời nói nhiều điều doạ nạt” (5)! Nguyễn Văn Tường vốn trầm tĩnh, cũng không thể nén giận!

      Trong những ngày thượng tuần tháng sáu nhuận năm Tự Đức thứ hai mươi sáu, Quư dậu (1873) này, phó sứ tạm hàm tham tri Bộ Lễ c̣n nhận được thông tin về mối quan hệ giữa cố đạo Nghệ An Gauthier (Ngô Gia Hậu, thầy của Nguyễn Trường Tộ) với Jean Dupuis. Chính tổng đốc Nghệ An Tôn Thất Triệt tâu báo, quân thám báo đă nhặt được thư Jean Dupuis trả lời giám mục thực dân Gauthier (5), với nội dung nói về việc góp vốn buôn bán từ Bắc Ḱ lên Vân Nam! “Buôn bán” những ǵ? Đă quá rơ! Hăy nh́n những thùng vũ khí hiện đại và muối biển trên tàu thuyền của y đang buông neo tại Hà Nội! Vua Tự Đức xác nhận : “Việc ấy sự tất có đến thế” (5)! Đó là xác nhận sau khi điều tra thủ bút! Ngay lập tức, nhà vua sai quan Thương bạc viết thư cho suư phủ Pháp tại Gia Định, đồng thời “lại sai sao bản dịch của tỉnh Nghệ An, mật giao cho Nguyễn Tri Phương và các quan tỉnh ở Bắc Ḱ, [dặn] hết ḷng pḥng bị, cần phải mười phần [pḥng thủ] vững bền, để ngăn ngay từ đầu” (5) âm mưu trong mối quan hệ giữa “tả đạo” Nghệ An với tên lái buôn Jean Dupuis! Nguyễn Văn Tường biết ngay, nếu sự biến xảy ra, sẽ không chỉ ở Bắc Ḱ (từ Ninh B́nh trở ra) mà cả Nam Đàng Ngoài (Thanh – Nghệ – Tĩnh)! Và ông nhận thức nhiệm vụ đàm phán sắp khởi hành thật không dễ dàng chút nào! Không chiến tốt, không thủ tốt, làm sao có thể đàm cho thắng lợi? Từ năm năm trước, ông chẳng dâng sớ lên vua Tự Đức với mục đích vạch trần âm mưu thực dân Pháp cố lừa ta ngồi vào bàn “hoà” nghị để phải kí thêm “hoà” ước mới, nhượng đứt bằng cách hợp thức hoá chủ quyền cho chúng ba tỉnh Miền tây Nam Ḱ mà chúng đă chiếm đoạt từ năm Bính dần (1867)! Gần đây t́nh h́nh càng bi đát hơn, bi đát đến mức triều đ́nh và vua Tự Đức bỏ vuột mất thời cơ khi chiến tranh Pháp – Phổ 1870 – 1871 nổ ra với sự thất bại thảm hại của Pháp! Phân tích t́nh h́nh, tương quan lực lượng, Nguyễn Văn Tường thấy Pháp đang suy yếu, mới gắng phục hồi trong vỏn vẹn hai năm gần đây, nhưng đến nay ta thật sự cũng sức cùng lực kiệt bởi bọn giặc Cờ và phỉ Bắc. Thời điểm này, chúng vẫn muốn gây chiến để ép ta ngồi vào bàn hội nghị và có khả năng gây loạn lạc khắp Đàng Ngoài (từ Hà Tĩnh trở ra)! Phó sứ Nguyễn Văn Tường thật ḷng rất băn khoăn, ngần ngại, nhưng không biết sẽ làm thế nào!

      Lại được tin thêm về việc cố t́nh gây rối của Jean Dupuis! Tên thực dân lái buôn này bất chấp mọi can ngăn, thuyết phục, kể cả việc chỉ rơ vai tṛ bung xung, ng̣i nổ mà y đang bị lợi dụng, y vẫn tiếp tục cho tàu thuyền lên đến thượng du tỉnh Hưng Hoá, t́m cách móc nối, ngầm thông với bọn giặc Cờ vàng Hoàng [Sùng] Anh (8)! Quan tuyên sát đổng sức đại thần Nguyễn Tri Phương ra mật lệnh cho các nơi canh pḥng nghiêm mật, lại phái viên ngoại lang tuỳ phái Trần [Thúc] Nhượng đến các tỉnh Hưng Yên, Nam Định, Hải Dương khám xét, đốc thúc việc canh gác, pḥng thủ các đường sông hiểm yếu (8).

      Như vậy, ngày càng rơ ràng là tên bung xung lái buôn muốn thực tâm gây hấn, theo ḷng thực dân hám lợi của y và của Chính phủ Pháp lẫn của suư phủ Pháp tại Gia Định. Như thế, không nghi ngờ ǵ nữa, từ đầu năm ngoái (1872), Jean Dupuis về Pháp để mua vũ khí, tiếp tục thực hiện kế hoạch “chở súng đạn cho người Tàu đánh nhau” (9), cho bọn giặc Cờ quấy rối nước ta, từ năm, bảy năm trước. Lúc đến Paris, y có tiếp xúc với cả bộ trưởng Bộ Hải quân Pháp Pothuau (10). Pothuau tuy dè dặt nhưng cũng “giới thiệu” y cho thiếu tướng D’Arbaud, kẻ đang đảm nhiệm thay chức vụ thống đốc Nam Ḱ trong thời gian Dupré nghỉ phép (10). Thật ra, đó là tấn tuồng che giấu âm mưu xâm lược Bắc Ḱ!

      Tháng sáu nhuận, Quư dậu (1873) năm nay, dù ngoài quê nhà Quảng Trị đă mưa được vài cơn mưa nhỏ, làm dịu gió nóng, nắng lửa, ở kinh đô Huế cũng vẫn chỉ dịu bớt phần nào. Nhưng t́nh h́nh chính trị vẫn không hề giảm nhiệt độ, lại đang tăng lên từng ngày một, bởi chỉ một tên “lái buôn” bung xung Jean Dupuis!

      Ngày mười sáu tháng sáu nhuận (08.08.1873) ấy, sứ bộ đă phải xuống tàu hơi nước để lên đường (11)!

      Thuyền Mẫn Thoả dẫn đầu, tiếp sau là thuyền Viễn Thông (11)! Hai chiếc thuyền hơi nước đưa sứ bộ và đoàn tuỳ tùng vào Gia Định trên sóng biển không hề lặng sóng…

      Lên tàu, ngoảnh lại, quan phó sứ Nguyễn Văn Tường thấm hiểu t́nh h́nh Bắc Ḱ ngày càng nóng lên, đến mức bức bối. Thêm vào đó, ở B́nh Định, tổng đốc Ngăi – Định Hoàng Văn Tuyển lại tâu xin cho mở ḷ tư nhân để đúc tiền, tất nhiên dưới sự kiểm sát của quan chức. Vua thấy cũng tiện, chuẩn y. Nào ngờ khách buôn người Hoa nước Thanh liền chở tiền giả (tiền sềnh) đúc từ Tàu sang, thông đồng với chủ ḷ Hoàng Đ́nh Quan (12)! Tiền giả! Tiền sềnh! Tiền giả! Tiền sềnh! Lại một nguy cơ lan tràn phải chận đứng! Ḷ đúc tiền ngay lập tức bị dẹp bỏ, có điều nhiệt độ thời sự lại càng bị nung đốt! Nhiệt độ lại nung đốt thêm cũng do vụ Ông Ích Khiêm, Trương Văn Đễ bất tuân tướng lệnh của hai vị quan Vũ hiển Nguyễn Tri Phương, thống đốc Hoàng Tá Viêm, phải bị cách chức, bị trói, dẫn độ về kinh đô chịu nghị xử! “Trước đây, bọn giặc vây bức đồn Phong Đăng, quan khâm mạng Nguyễn Tri Phương, thống đốc Hoàng Tá Viêm muốn nhân lúc [giặc] bỏ trống, đánh úp lấy sào huyệt giặc ở Đại Đồng, giục ngay phải tiến đến đồn để tiếp việc. Bọn Ích Khiêm lấy cớ giặc nhiều, đường hiểm, từ chối, lại đều lấy bệnh t́nh, đóng lùi lại. Bọn Tri Phương cho là mượn cớ để ở lại, ngại khó, chọn thuận tiện, làm tập tâu hặc tội. Vua chuẩn cho lập tức bắt trói đưa về kinh, giao đ́nh thần nghiêm nghĩ. Đến nay án nghĩ xử: Bọn ấy tiến hay ở lại, tự do, không theo lệnh tướng, xin cách chức cho làm việc chuộc tội. Vua chuẩn y án nghĩ, phát đi theo sai phái ở quân thứ Tuyên Quang” (13). Và tin Ngụy Khắc Đản chết v́ bệnh (14)! Những nguồn tin ấy, qua những nơi tàu cập bến, Đà Nẵng, Nha Trang, Vũng Tàu, sứ bộ đều được trung sứ (sứ thần giao liên giữa triều đ́nh với sứ bộ) tŕnh báo!

      Chỉ một thoáng mưa mát dịu là khi nhận được thông tin về huyện Thành Hoá (thuộc Quảng Trị). Ấy là khâm phái Phan Khắc Kiệm đến chín châu mường, châu bạn thuộc huyện để uỷ lạo, cấp vải muối, mặc dù Lào đă chiếm lại ba châu (15)!

      Cuối tháng sáu nhuận đó, kinh đô Huế mới tràn ngập một trận mưa thật lớn, thấm đẫm đất trời (2). Tuy nhiên, bấy giờ, lúc một giờ sáng ngày hai mươi ba nguyệt lịch, sứ bộ đang lâm vào cảnh vất vả v́ hệ thống nồi hơi nước của tàu thuỷ bị nổ (16). Tàu ngập tràn nước sôi, sôi sùng sục, bốc khói nóng bỏng, sôi và bốc khói cả khi nước đă tràn ra khắp hầm tàu! Tàu thuyền phải lênh đênh nổi trôi theo sóng gió ở Ḥn Khô (thuộc B́nh Định) và suưt mắc cạn ở đấy (16)! Nửa đêm hai mươi bốn, theo lệnh của chính sứ Lê Tuấn, viên lính tên Hiền và viên suất đội Linh chèo thuyền đi trưng dụng các thuyền đánh cá dọc bờ biển để kéo tàu. Sáng hai mươi lăm, phó sứ Nguyễn Văn Tường cùng tham biện Nguyễn Tăng Doăn và vài viên tuỳ tùng khác vào làng Đông Lương trưng dụng thêm mười tám thuyền đánh cá của các làng phụ cận để hợp sức kéo tàu vào bờ. Măi đến tám giờ tối, tàu mới vào đến băi Vũng Tồ để buông neo, t́m cách chữa lại hệ thống nồi hơi nước (16)!

      Trong khi đoàn thuỷ thủ đang ra sức chữa tàu, linh mục Nguyễn Hữu Cư (c̣n gọi là cha Thơ) đang đưa linh mục Martin - Henri Brillet (có tên Việt là Hiền) và giáo sĩ giúp việc thường gọi là chú Quy đến các xóm đạo Kẻ Thử, Quán Ngỗng, G̣ Thị, Cửa Giả để thăm cậu Tám, thăm giám mục Eugène-Etienne Charbonnier (cố Trí), thầy Quyên, thầy Nhựt (17). Chủng viện G̣ Thị ở B́nh Định vốn là nơi linh mục Nguyễn Hữu Cư (1835 – 1892) từng tu học vào những năm tuổi ông ta mới lên mười (1845 – 1849), trước khi sang Pénang, nơi đào tạo linh mục “tả đạo” người bản xứ Viễn Đông (17)! B́nh Định cũng đang và sẽ là điểm nóng của vấn đề lương – giáo! Linh mục Nguyễn Hữu Cư, cũng như linh mục Nguyễn Hoằng, cảm thấy thật lạc quan: Năm 1873 này, tại chính trường nước Pháp, phái quân chủ Thiên Chúa giáo đă lên cầm quyền trở lại (18)!

      Phó sứ Nguyễn Văn Tường nh́n ra biển rộng, sau khi mải mê giám sát, động viên thuỷ thủ chữa tàu. Ông quay sang tham biện Nguyễn Tăng Doăn, khẽ nói:

      - Mấy viên linh mục biến vào các xóm đạo rồi phải không? – Không đợi Nguyễn Tăng Doăn, vốn là bạn đồng hương cũng là đồng liêu trả lời, ông lại phàn nàn –. Chúng ta lâm vào thế thật lúng túng, đến mức phải sử dụng cả những tên giáo sĩ, linh mục nhị trùng, hai mặt!

      - Linh mục Nguyễn Hữu Cư là người làng Cao Xá, cũng Quảng Trị ḿnh, tuy gốc là làng Mỹ Hương, Quảng B́nh! H́nh như không đến nỗi vô lương tâm lắm. Y đă cộng tác với triều đ́nh để dịch thuật từ năm Tự Đức thứ hai mươi (1867) đến nay (17).

      - C̣n linh mục Nguyễn Hoằng (Hoàng)? Y người Hà Tĩnh (19). Không biết thế nào! Nhưng dẫu sao, sứ bộ ḿnh phải tự lực là chính. Chúng ta vẫn có những viên hành nhân thông ngôn của ta. Bản thân quan tham biện và tôi cũng phải chủ động trong vấn đề Pháp ngữ này. Ta chỉ thua kém trong cách phát âm mà thôi.

      Phó sứ Nguyễn Văn Tường và tham biện Nguyễn Tăng Doăn vẫn kín đáo chuyện tṛ, bàn bạc trong khi chờ tàu sửa chữa xong. Những ngày này, chính sứ Lê Tuấn đang say sóng và cứ áp tay vào cổ họng. Ông lại trở cơn viêm họng mạn tính (20).

      B́nh Định vẫn không mưa. Tại bờ biển Vũng Tồ này, hơi nước biển chừng như mặn hơn trong nắng chói chang.

     

      2

      Trong khi chờ buổi tŕnh diện của Françis Garnier, tướng Dupré ngồi nhấm nháp tách cà phê với điếu x́ gà, một loại thuốc vấn bằng lá thuốc như nông dân nước ta thường tự trồng, tự cuốn lấy, to bằng ngón tay cái. Tên tướng này được gọi nguyên tên họ là Marie - Jules Dupré (1813 – 1881), xuất thân từ hạ sĩ quan, từng tham chiến xâm lược tại châu Phi ở xứ Madagascar, đảo Réunion, hiện là thống đốc Nam Ḱ (21). Dupré đang vào tuổi sáu mươi, y thấy ḿnh cũng đă hơi mỏi mệt. Y nh́n giữa hai ngón tay kẹp điếu thuốc, những sợi khói x́ gà bốc lên một vài tấc thẳng đứng trước khi uốn éo lan toả. Y ngẫm nghĩ, thử nhẩm tính từ ngày sang đây nhậm chức, 01.4.1871 (22), đến đợt nghỉ phép dài đến hơn chín tháng, 04.3.1872 – 16.12.1872 (22). Suốt gần chín tháng rưỡi ấy, thiếu tướng D’Arbaud sang làm quyền nhiếp thay y (22). Nhưng dẫu y hay D’Arbaud th́ cũng thế. Và cũng đều như thế, từ thống đốc Nam Ḱ đầu tiên là Bonard, nhậm chức trong các năm 1861 – 1863, đến De la Grandière rồi Roze… sau đó, tất cả đều đă toan tính từng bước xâm chiếm toàn cơi Đông Dương (Việt – Miên – Lào). Dupré cười một ḿnh với nụ cười nham hiểm, đôi môi mỏng dính dưới hàng râu mép đỏ quạch. Thật ḷng y nham hiểm một cách hết sức b́nh tâm, không hề ư thức nham hiểm là tội ác!

      Lúc này, lan man theo ư nghĩ, Dupré chợt nhớ từ năm 1872, y đă gặp gỡ nhiều chính khách Pháp tại Paris, và đă giải thích cho họ: “Nhận thấy rằng quyền lợi của nước Pháp là đặt chân lên Bắc Ḱ, ít ra là để củng cố Nam Ḱ” (23). Dịp ấy, vào ngày 22.12.1872, gần đến Lễ Giáng sinh, Dupré đă viết thư gửi Chính phủ Pháp: Phải chiếm lấy Kẻ Chợ (Hà Nội) để buộc vua Tự Đức chấp nhận giao hẳn ba tỉnh Miền tây Nam Ḱ cho Pháp; vả lại, Đức lẫn Anh cũng đều đang nḥm ngó Bắc Ḱ, nên không thể để chậm trễ (24)! Dupré cũng nhớ, trong một bức thư gửi cho bộ trưởng Hải quân Pháp vào ngày 19.5.1873, y đă viết: “Việc chúng ta thiết lập cơ sở trong xứ [Bắc Ḱ] ph́ nhiêu này, [xứ đó vốn là] láng giềng của nước Tàu và là ngơ xuất phát cho những tỉnh tây nam giàu có của nước này [tức là nước Tàu ấy], là một vấn đề sinh tử cho tương lai nền đô hộ của ta ở Viễn Đông (25) […]. Chúng ta phải đặt chân lên đất này, có thể bằng cách đồng minh với Tự Đức để mà lập lại uy quyền của nhà vua, hoặc là bằng cách chiếm đóng bằng quân sự…” (25). Đầu tháng 06.1873, Dupré đă nghe Millot, người của Jean Dupuis, quả quyết theo nhận định của tên lái súng ấy: “Tự tôi có sức đánh được quan lại triều đ́nh Huế, lập lại nhà Lê và đặt Bắc Ḱ dưới quyền đô hộ của Pháp mà Pháp không phải tốn một người nào, cũng không phải tốn một xu nào. Nếu thống đốc [Dupré] muốn tự ḿnh hành động th́ hai trăm (200) lính đủ làm cho Bắc Ḱ trở thành thuộc địa của Pháp” (26). Thật quá dễ dàng và thuận lợi! Do đó, Dupré c̣n báo cáo về Pháp: “Bắc Ḱ là miếng mồi dễ ăn” (27). Cũng vào tháng 06.1873, chính Dupré lại đề nghị với Paris: “Mặc dầu hiện nay có những sự khó khăn, nên cho phép chúng tôi dùng vũ lực xâm chiếm đồng bằng sông Hồng Hà” (28). Ngày 28.07.1873, cũng chính y lại viết: “[Khi] Bắc Ḱ đă được khai phóng bằng sự thắng lợi của Dupuis (đi lên Vân Nam), [sẽ] tác động lớn lao trong thương mại Anh, Đức, Mỹ; tuyệt đối cần thiết phải chiếm Bắc Ḱ và đưa về tay Pháp cái đường thông thương duy nhất này. Tôi không cần có viện binh ǵ cả. Tôi làm với khả năng mà tôi có. Chắc chắn thành công” (29). Nhưng Paris dè dặt, v́ nước Cộng hoà thực dân Pháp đang cố thoát ra khỏi cơn khủng hoảng sau thảm bại trước đế quốc Đức. Chính phủ Pháp tại Paris điện trả lời: “Dù với duyên cớ nào, với lí do nào, cũng không được làm cho Pháp quốc phải dính líu ở Bắc Ḱ” (30). Đó là do khó khăn mà tạm hoăn, chứ tham vọng xâm chiếm Bắc Ḱ và toàn cơi Đông Dương ở chúng có bao giờ tự dập tắt! Dẫu sao, ở thời điểm này, Dupré cũng thấy rơ t́nh t́nh, và mới đây y đă nói với viên lănh sự Pháp tại Quảng Châu (Trung Hoa): “Hắn ta [:Jean Dupuis] hành động ở Bắc Ḱ như một xứ đă chiếm được. Và chính phủ [:triều đ́nh] nước [Đại] Nam quả là quá yếu đuối mới nhờ tôi đuổi anh ta khỏi nơi [Bắc Ḱ] này, như chánh phủ ấy hiện đang làm. Nếu Dupuis với những lực lượng tệ hại của anh ta mà đă làm cho họ thất bại, th́ đối với ta, nếu muốn đặt chân vào xứ [Bắc Ḱ] này, thật không tốn kém ǵ bao lăm” (31). Nhưng Dupré thấy đă đến lúc phải điều động Garnier, và Garnier từ Thượng Hải (Trung Hoa) đă về, từ hôm trước. Chính ngày 16.8.1873 (24.6 nhuận, nguyệt lịch) ấy, lúc Françis Garnier đặt chân đến Gia Định để tŕnh diện Dupré (32), cũng là ngày hệ thống nồi hơi nước của tàu thuỷ sứ bộ Đại Nam mới bị nổ ở ngoài khơi Ḥn Khô (thuộc B́nh Định), vào lúc đầu giấc khuya về sáng, và con tàu đang trôi nổi lênh đênh!

      Françis Garnier đă đưa vợ con về Thượng Hải (Trung Hoa). Ḷng đă tạm yên, Françis Garnier, tên thực dân được sinh ra đời vào năm 1839 tại thành phố Saint Etienne thuộc tỉnh Loire ở Pháp (33), bước vô văn pḥng tên cáo già Dupré. Sau cái đưa tay lên trán nghiêm chào, Françis Garnier thưa:

      - Tôi xin đợi lệnh thống đốc.

      - Đại uư ngồi xuống đây.

      - Vâng.

      Một người lính hầu bưng cà phê ra, khẽ cúi đầu, bẩm:

      - Kính mời.

      - Cảm ơn.

      Thống đốc Dupré mỉm cười:

      - Hẳn đại uư hiểu tôi cho mời đại uư về đây có việc ǵ? Đó là vụ Jean Dupuis ở Hà Nội. Nhắc lại với đại uư: Ngày 19.5.1873 vừa rồi, cách đây khoảng ba tháng, tôi đă gửi điện cho Paris với đề nghị thực hiện xâm chiếm Bắc Ḱ, hoặc ít ra cũng bắt buộc Huế phải mở cửa biển Hải Pḥng để thông thương theo tuyến sông Hồng lên Vân Nam. Từ năm 1867 đến nay, sau khi xâm chiếm hẳn ba tỉnh Miền tây Nam Ḱ, ta vẫn đang dẫm chân tại chỗ, chưa tiến thêm bước nào. Vấn đề Bắc Ḱ, từ năm 1864, cố trung tá Doudart de Lagrée sau khi đặt được nền bảo hộ Pháp trên nước Cao Mên (34), ngay lập tức đă cố thăm ḍ sông Mê Kông, và từ đó tuyến sông Hồng thành mục tiêu thông thương của chúng ta. Nhưng trong thực tế, đến nay, t́nh h́nh đă chín muồi. Không thể để muộn hơn. – Tên thực dân cáo già Dupré cười nham hiểm –. Vụ đại uư gặp Jean Dupuis ở Hán Khẩu năm năm trước, nay đă rất tốt (35). Đó là việc phải tiếp tục tiến hành tại Bắc Ḱ…

      - Vâng, tôi đă xin vâng lệnh thống đốc. Nhưng có lẽ tôi phải được phép thống đốc cho nghỉ ba tuần để lại sang Thượng Hải xếp đặt cho vợ con chu đáo hơn. Nhận lệnh, đi gấp, nên vợ con tôi vẫn chưa thật ổn định… Ba tuần, thời hạn không lâu. Chắc thống đốc vui ḷng…

     - Được. Trong dịp đó, đại uư nên nghiên cứu thêm về lai lịch Jean Dupuis của nước Pháp chúng ta. Thương gia này vốn là người Pháp chính tông, sinh ra đời năm 1833, trong một hộ phú nông. Đấy là một người phiêu bạt, đă ĺa nhà năm hai mươi lăm tuổi, sang làm việc tại vùng kênh đào Suez, lại từng theo quân Pháp quốc chúng ta sang đánh Tàu. Sau đó y ở lại Tàu và phục vụ trong một đoàn thám hiểm Anh. Y đă như một người Tàu chính cống. Lâu nay y chuyên buôn bán súng đạn cho người Tàu đánh nhau và hiện giờ vẫn đang tiếp tục bán súng đạn cho bọn giặc Cờ (tàn quân Thái b́nh thiên quốc)… Y c̣n buôn bán muối và thu về quặng kẽm…

      - Vâng, tôi cũng đă biết ít nhiều.

      - Đại uư nên nhắc lại cho tôi quá tŕnh phục vụ trong lực lượng hải quân Pháp của chính đại uư (36)!

      - Tôi năm nay ba mươi bốn tuổi, người Pháp, đă học Đại học Văn khoa, lại ham cả khoa học tự nhiên, từng sống tại Paris, đă vào học Trường Vơ bị Vincennes, lại học về môn vơ khí tại Trường Hải quân Lorient. 1860, tôi sang châu Á, trước hết là chiến đấu ở Trung Hoa. Sau đó, sang Đại Nam, tôi phục vụ dưới trướng trung tướng Charner, từng chạm trán với danh tướng Nguyễn Tri Phương tại đại đồn Kỳ Hoà. 1863, tôi đảm nhiệm chức thanh tra Nam Ḱ dân sự vụ, cai trị trực tiếp Chợ Lớn. Tiếp theo, tôi là thành viên rồi trưởng đoàn thám hiểm Mê Kông cho đến 19.6.1868. Tôi có dự vào cuộc chiến Pháp – Phổ, 1870 – 1871, và viết báo, diễn thuyết về sông Mê Kông và sông Hồng. Tôi mới cưới vợ được vài năm (36)… Thưa thống đốc, tôi báo cáo đă hết. Xin được nhận tiếp nhiệm vụ. 

      - Thôi, được. “Tôi cho gọi anh về để nói chuyện với anh về công việc ở Bắc Ḱ… Công việc Bắc Ḱ hiện nay có thể tóm lược lại trong hai chữ: Jean Dupuis” (37). Tôi nhắc lại như thế. Anh cũng rơ, có người từng nhận định: “Nếu sông Cái [:sông Hồng] trong hai tuần lễ [đă] đưa [được] các thương thuyền Trung Hoa đến vịnh Bắc Ḱ, ta chỉ c̣n buộc Tự Đức kí một thương ước bảo đảm tự do ra vào các hải cảng Bắc Ḱ. Từ Hải Pḥng, tàu Pháp và tàu bản xứ lần dọc theo bờ biển Trung Ḱ trong mấy ngày sẽ đổ bộ lên Sài G̣n vô số những tài nguyên mà từ trước chỉ được tải đến Quảng Châu [Trung Hoa]” (38). Và chính Jean Dupuis đă bước đầu nhận định, báo cáo: “Việc đánh lấy thành Hà Nội […] có một tiếng vang lớn trong toàn cơi. Sự tập kích mau lẹ do một nhóm người [Pháp] làm cho quan dân đều kinh hoàng. Bọn dư đảng nhà Lê tất nhiên đặt hi vọng lớn lao vào sự việc này; mà dư đảng nhà Lê, thật sự là toàn dân của xứ Bắc Ḱ [:Đàng Ngoài], ngoại trừ bọn quan lại từ các tỉnh phía nam sông Gianh [:Đàng Trong] đến…  Ḷng tin tưởng của dân chúng đặt vào nước Pháp, sự bất lực của quan lại…, đó là những ǵ […] khiến cho nhiều đô thị do hàng ngàn người chống giữ mà đầu hàng trước một nhóm người [Pháp]…” (39). Đúng ra, hỗ trợ và ủng hộ người Pháp chúng ta là bọn dư đảng trung thành với nhà Lê và nhất là giáo dân Thiên Chúa giáo! Câu ấy Jean Dupuis vừa viết ở th́ hiện tại và th́ tương lai, nhưng sau này, tôi đoan chắc y cũng sẽ lại viết như thế với th́ quá khứ đă hoàn tất! Thế đấy! Bây giờ, anh sẽ được nghỉ phép ba tuần. Bấy giờ, trong thời gian ba tuần ấy, sứ bộ Đại Nam cũng đă đến đây. Lúc này họ đang trên đường vào. Tất nhiên ta phải chuẩn bị làm sức ép để sứ bộ Đại Nam và triều đ́nh Huế chấp nhận yêu sách của ta. Tôi nhận định: Sứ bộ này không non nớt như sứ bộ Phan Thanh Giản hồi 1862! Sẽ căng thẳng lắm đấy!

 

Hết tệp 1 truyện kí thứ 7

     

Viết đến ḍng chữ cuối của truyện kí thứ 7

vào lúc 11 giờ kém 05 phút,

ngày 09.11.2002

(05.10 Nh. ngọ, HB.2).

TRẦN XUÂN AN

 

 


 

(1)      Khổng Tử trả lời Tử Cống, Luận ngữ (Dương hoá, XVII), dẫn theo Trần Trọng Kim, Nho giáo, Nxb. Tp.HCM. tái bản, 1992, tr. 101.

(2)      Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, chính biên, tập 32, bản dịch Viện Sử học, Nxb. KHXH., Hà Nội, 1975, tr. 312.

(3)      Đào Đăng Vỹ, Nguyễn Tri Phương (NTP.), Nha Văn hoá, Bộ VH. & GD. xb., Sài G̣n, 1974, tr. 176.

(4)      ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 305.

(5)      ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 305 – 306.

(6)      NTP., sđd., 1974, tr. 178.

(7)      Dương Kinh Quốc, Việt Nam, những sự kiện lịch sử (VN.NSKLS), tập 1, Nxb. KHXH., 1981, tr. 146; ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 322: Tuần phủ Vân Nam, năm Đồng Trị thứ 8 (1869), có họ là Sầm. Mă là họ của một viên tướng (đề đốc) ở tỉnh ấy. Xem thêm: GS. Trần Văn Giàu, Chống xâm lăng, Nxb. Tp. HCM. tái bản, 2001, tr. 290, 293 - 294.

(8)      ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 307.

(9)      NTP., sđd., 1974, tr. 176.

(10)   NTP., sđd., 1974, tr. 177 – 178.

(11)   Tập san Những người bạn cố đô Huế (NNBCĐH.) (Bulletin des amis du vieux Hué [BAVH.], Cadière làm chủ bút.), bài “Hoà ước 1874, Nhật kí của thư kí sứ bộ An Nam” của linh mục Nguyễn Hữu Cư, tập VII (1920), Bửu Ư, Đặng Như Tùng dịch,  Nxb. Thuận Hoá, 2001, tr. 466. Phải chăng bài này do H. Peyssonnaux, thanh tra mật thám, Bùi Văn Cung, thư kí chánh ngạch [Ban] Ngoại kiều biên tập [?]? Chẳng hiểu tại sao trong NNBCĐH., sđd., tên của Nguyễn Hữu Cư lại chỉ in ở phần chú thích, trong khi đó hai cái tên H. Peyssonnaux, Bùi Văn Cung lại được in ở chỗ thường là in tên tác giả, khiến người đọc ngỡ Nguyễn Hữu Cư c̣n có cái tên Pháp là H. Peyssonnaux!

(12)   ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 306 – 307.

(13)   ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 309 – 310.

(14)   ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 312.

(15)   ĐNTL.CB., tập 32, sđd., 1975, tr. 309.

(16)   NNBCĐH., bài đă dẫn, sđd., 2001, tr. 466.

(17)   NNBCĐH., bài đă dẫn, sđd., 2001, tr. 466 – 467.

(18)   GS. Trần Văn Giàu, Chống xâm lăng (CXL.), Nxb. Tp. HCM. tái bản, 2001, tr. 288.

(19)   ĐNTL.CB., tập 31, sđd., 1974, tr. 41 (năm Tự Đức thứ 19 [1866]). Xem thêm: NNBCĐH., bài đă dẫn, sđd., 2001, tr. 465.

(20)   NNBCĐH., bài đă dẫn, sđd., 2001, tr. 468.

(21)   NNBCĐH., bài đă dẫn, sđd., 2001, tr. 470.

(22)   Yoshiharu Tsuboi, Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa (NĐNĐDVP. & TH.), UB.KHXH. TU. Tp.HCM. xb., 1993, tr. 106. 

(23)    Jean Dupuis, Les Evènements du Tonkin, dẫn theo GS. Trần Văn Giàu, CXL., sđd., 2001, tr. 294.

(24)    CXL., sđd., 2001, tr. 294.

(25)   Amiral Dupré à consul canton 26.06.1873, dẫn theo Đào Đăng Vỹ, NTP., sđd., 1974, tr. 181; CXL., sđd., 2001, tr. 294.

(26)   Archives du ministère de la Marine et des Colonies, dẫn theo GS. Trần Văn Giàu, CXL., sđd., 2001, tr. 295 – 296.

(27)    Dẫn theo, CXL., sđd., 2001, tr. 292 (xem chú thích (23)).

(28)    Dẫn theo, CXL., sđd., 2001, tr. 295.

(29)   Dẫn theo, CXL., sđd., 2001, tr. 295; Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (VNSL.), Nxb. Tân Việt, bản 1964, tr. 512.

(30)    Dẫn theo, NTP., sđd., 1974, tr. 181.

(31)    Dẫn theo, NTP., sđd., 1974, tr. 181; CXL., sđd., 2001, tr. 297.

(32)    NNBCĐH., bài đă dẫn, chú thích của Cadière, sđd., 2001, tr. 476.

(33)    NTP., sđd., 1974, tr. 175 – 176.

(34)    NTP., sđd., 1974, tr. 172.

(35)    NTP., sđd., 1974, tr. 177.

(36)    NTP., sđd., 1974, tr. 173 – 174.

(37)    NTP., sđd., 1974, tr. 176.

(38)    Roger Vercel, Françis Garnier l’assaut des Fleuves, dẫn theo Đào Đăng Vỹ, NTP., sđd., 1974, tr. 177.

(39)    Jean Dupuis, Les Evènements du Tonkin, dẫn theo Đào Đăng Vỹ, NTP., sđd., 1974, tr. 202 – 203.

 

Soạn xong phần chú thích

lúc 09 giờ 25 phút, ngày 14.11.2002

(10.10 Nh. ngọ, HB.2).

TRẦN XUÂN AN

 

 

Hết tệp 1

(PHÂN ĐOẠN 1 TRUYỆN KÍ THỨ 7)

 

xin xem tiếp tệp 2

(Phân đoạn 2 truyện kí thứ 7)

 

 

xem tiếp tệp 2  ) 

 

Trở về trang chủ

Cập nhật: 04/14/06