trần xuân an

Nguyễn Văn Tường,

những người trung nghĩa từ xưa,

tưởng không hơn được

 

   author's copyright

 

 

05/01/07

 

A.

 

Lời thưa

 

Bài 1

 

Bài 2

 

Bài 3

 

Bài 4

 

Bài 5

 

Bài 6

 

 

B.

 

Phụ lục 1

 

Phụ lục 2

 

Phụ lục 3

 

 

C.

 

Ngoài sách

 

Cuối sách

 

 

____________

____________

 

H́nh ảnh 1

 

H́nh ảnh 2

 

Bản đồ

 

 

 

 

 

 

 

                             

        

  

 

 

 

TRẦN XUÂN AN

 

NGUYỄN VĂN TƯỜNG,

“NHỮNG NGƯỜI TRUNG NGHĨA

TỪ XƯA,

TƯỞNG KHÔNG HƠN ĐƯỢC”

 

 

KHẢO LUẬN VỀ MỘT VÀI KHÍA CẠNH SỬ HỌC

 

 

 

 

 

 

 

  

Nhà Xuất bản

 

 

2003

 

  

 

 

 

 

NHỮNG TRANG NGOÀI SÁCH

 

TIN GHI NHANH:

CUỘC HỘI THẢO KHOA HỌC

VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ

NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886)

 

      Hội thảo khoa học về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) được tổ chức vào ngày 02.7.2002 (nhằm ngày 22.5 âm lịch, Nhâm ngọ), tại hội trường Nhà khách số 5 Lê Lợi, thành phố Huế, để kỉ niệm 117 năm Cuộc Kinh đô quật khởi và thất thủ (1885 – 2002), đồng thời đánh dấu một bước nghiên cứu, nhận định nhân vật lịch sử chủ chiến, yêu nước từng đứng đầu triều đ́nh ấy.  

      Chủ toạ cuộc hội thảo: Ông Dương Trung Quốc, tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay, TS. Đỗ Bang, chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế, kiêm quyền giám đốc Trung tâm Khoa học xă hội và nhân văn thuộc Viện Đại học Huế, ông Lê Văn Thuyên, tổng biên tập Tạp chí Huế Xưa & Nay.

      Ông phó chủ tịch UBND. tỉnh Thừa Thiên – Huế đă đến đọc diễn văn khai mạc, hiện diện suốt cuộc hội thảo, và đă đọc diễn văn bế mạc. Ngoài ra, c̣n có các đại biểu tỉnh Quảng Trị: Ông giám đốc Trung tâm Thông tin – Công nghệ Quảng Trị, các ông chủ tịch, phó chủ tịch UBND. xă Triệu Phước, quê hương của nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường… ; và một số hậu duệ của vị phụ chính đại thần yêu nước này.

      Tham dự cuộc hội thảo, ngoài các nhà nghiên cứu sử học, giảng viên đại học về khoa lịch sử tên tuổi ở Huế, như các ông Nguyễn Đắc Xuân, Trần Đại Vinh…, với sự có mặt của các phóng viên đài, báo, c̣n có TS. Đào Hùng (phó tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay) từ Hà Nội vào, các nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc, Nguyễn Nhă, và Trần Xuân An, từ Tp. HCM. ra.

      Nội dung chính của hội thảo gồm 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học, kể cả bản báo cáo đề dẫn của TS. Đỗ Bang. Tất cả đều tập trung phân tích, nhận định về nhân vật lịch sử chủ chiến và yêu nước Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886). 13 tác giả của 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học đều có mặt: TS. Đỗ Bang, Trần Viết Ngạc, Trần Xuân An, Trần Huy Thanh, Phan Thuận An, Phạm Hồng Việt, Huỳnh Kim Thành, TS. Nguyễn Thị Đảm, Trần Thiều, Nguyễn Quang Trung Tiến, Hăn Nguyên Nguyễn Nhă, Hồ Vĩnh, Lê Tiến Công. Cùng với Lời mở đầu của Ban Tổ chức hội thảo (do ông Lê Văn Thuyên đọc), 15 bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học nói trên đă được in thành tập sách, trước mắt là trực tiếp  cung cấp văn bản – tài liệu cho cuộc hội thảo.

      Sau mỗi bản tham luận, báo cáo khoa học được trích đọc hoặc được phát biểu những điểm chính yếu, cuộc hội thảo liền diễn ra một không khí tranh luận học thuật sôi nổi trong tinh thần dân chủ.

      Đặc biệt, trong buổi chiều, Ban Tổ chức đă dành một khoảng thời gian ngắn để bà Nguyễn Thị Oanh, cô Trần Nguyễn Từ Vân tŕnh bày trên màn ảnh phim đèn chiếu một số văn bản gốc chụp lại được tại các  Kho Lưu trữ Bộ Hải ngoại, Bộ Thuộc địa Pháp. Trong số các tư liệu gốc của phía thực dân Pháp, có những bức thư, bản báo cáo mật và tối mật, vốn đă được viết tay với thủ bút của các tướng thực dân Courbet, Millot, De Courcy, Lacascade…, một số trang báo nguyên bản như Saigonnaire, Journal officiel des établissements français de L’Océanie, Avenir Tonkin… Màn phim đèn chiếu được giăng cạnh tấm bảng đính những bức ảnh về căn nhà lưu đày, ngôi mộ táng tạm thi hài Nguyễn Văn Tường, hiện vẫn c̣n tồn tại ở Papeete (quần đảo Tahiti) do cô Trần Nguyễn Từ Vân chụp.

     Ngoài ra, các tác giả c̣n tặng biếu sách báo, trao đổi tư liệu cho nhau trong những phút giải lao. Trong đó, có tập bản thảo, dạng sách, đă xếp chữ vi tính, gồm một số bài nghiên cứu, phê b́nh sử học của Trần Xuân An (và phần phụ lục tư liệu) (*), với luận đề phân tích, phê phán một vài trang đảo ngược sự thật lịch sử về Nguyễn Văn Tường v́ mục đích tuyên truyền trong Việt Nam vong quốc sử – cuốn sách mà từ lâu giới nghiên cứu Trung Quốc đă khẳng định là của Lương Khải Siêu (chứ không phải của Phan Bội Châu!) và họ đă đưa vào Ẩm Băng Thất hợp tập, tuyển tập (**) của nhà văn bảo hoàng, Đại Hán chủ nghĩa hạng nặng này.

      Cuối buổi chiều cùng ngày, ông tổng thư kí Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, tổng biên tập Tạp chí Xưa & Nay Dương Trung Quốc đă tổng kết cuộc hội thảo, và nhận định chung nhất được khẳng định: Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886) là một nhân vật lịch sử lớn, có nhiều đóng góp trong việc bảo vệ độc lập, chủ quyền đất nước ta ở giai đoạn đầu chống Pháp (1858 – 1885). Ông Dương Trung Quốc đă liệt kê các mức độ đánh giá khác nhau của các nhà nghiên cứu nhưng tựu trung vẫn cùng kết luận chung nhất trong cuộc hội thảo như đă khẳng định, đồng thời ông vẫn ghi nhận rơ sự tồn tại hai loại ư kiến khác nhau: Sau cuộc Kinh Đô Quật Khởi và thất thủ 05.7.1885, Nguyễn Văn Tường thực hiện kế hoạch “kẻ ở, người đi” (đánh và đàm) hay đă sai lầm trong việc vừa thoả hiệp với Pháp vừa đấu tranh với chúng để giành lại ít nhiều chủ quyền cho dân tộc và vương triều Nguyễn. Theo ông, cuộc hội thảo khoa học đă đánh dấu một bước tiến trong tiến tŕnh nghiên cứu về nhân vật lịch sử Nguyễn Văn Tường, trên cơ sở các tư liệu được t́m kiếm, thẩm định ngày một đầy đủ hơn. Ông Dương Trung Quốc c̣n thông báo, ông sẽ cho đăng bài tổng kết hội thảo của ông trên tạp chí Xưa & Nay để rộng đường công luận.

      Cuối cùng, ông Lê Văn Thuyên cùng TS. Đỗ Bang, thay mặt Ban Tổ chức, cũng thông báo: Các bài nghiên cứu – tham luận, báo cáo khoa học và các ư kiến thảo luận, bản tổng kết hội thảo sẽ được tập hợp để xuất bản thành kỉ yếu.

      Khi Ban Tổ chức đă tuyên bố bế mạc, trong hội trường vẫn c̣n những tiếng nói yêu cầu vận động, thúc đẩy việc công bố trọn vẹn các nguồn tư liệu: Châu bản triều Nguyễn, châu bản triều Thanh, tư liệu gốc của thực dân Pháp, của các nước, các tổ chức có liên quan, như Tây Ban Nha, Anh, Đức, Xiêm, Lào…, Hội Truyền giáo hải ngoại Paris …; tất cả các tư liệu gốc ấy phải được giám định khoa học thực nghiệm.

      Ngày 03.7.2002, Hội Khoa học lịch sử Thừa Thiên – Huế đă cử một số đại biểu ra viếng từ đường họ Nguyễn Văn, mộ phần và đền thờ Ḱ Vĩ phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường tại làng An Cư, xă Triệu Phước, tỉnh Quảng Trị. Tại đền thờ, các đại biểu đă trang trọng treo lên lá cờ lưu niệm của Hội.

 

PHAN HUYÊN Đ̀NH

(11.7.2002).

 

8. CƯỚC CHÚ bài TIN GHI NHANH: CUỘC HỘI THẢO KHOA HỌC VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG (1824 – 1886)

 

(*) Đó là cuốn Nguyễn Văn Tường (1824 – 1886), “những người trung nghĩa từ xưa, tưởng không hơn được” này. TXA.

(**) Xem Lời giới thiệu của Chương Thâu: Những tác phẩm của Phan Bội Châu (tập 1), gồm Việt Nam vong quốc sử, Việt Nam quốc sử khảo, Văn Tạo chủ biên và nhiều người dịch, hiệu đính, Nxb. KHXH., 1982, tr. 48: “Kư Việt Nam vong nhân chi ngôn” (Chép lời người Việt Nam mất nước) …; “Những lần xuất bản sau đều in trong các bộ Hợp tập, Chuyên tập, Toàn tập Ẩm Băng Thất” của Lương Khải Siêu.

 

 

MỘT VÀI TƯ LIỆU

TRONG CHUYẾN ĐI THỰC ĐỊA

Ở QUẢNG TRỊ

(SAU KHI THAM DỰ CUỘC HỘI THẢO KHOA HỌC

VỀ NHÂN VẬT LỊCH SỬ NGUYỄN VĂN TƯỜNG

[1824 – 1886]

TẠI HUẾ, DO TRUNG TÂM KHOA HỌC XĂ HỘI VÀ NHÂN VĂN THUỘC VIỆN ĐẠI HỌC HUẾ, HỘI KHOA HỌC LỊCH SỬ THỪA THIÊN – HUẾ PHỐI HỢP TỔ CHỨC,

DƯỚI SỰ CHỦ TR̀ HỘI THẢO

CỦA HỘI KHOA HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM,

02.7.1885 [22.5 ÂL., NHÂM NGỌ]).

 

      I. Ngày 04.7.2002, lúc khoảng 14 giờ, tôi đến khảo sát, chụp ảnh và ghi chép nguyên văn các ḍng chữ Hán – Nôm đă được dịch ra quốc ngữ trên tấm bia đá phía sau tháp tử đạo tại làng Trí Bưu (Cổ Vưu), Quảng Trị.

Các chữ được khắc trên tấm bia đá:

LĂNG TỬ ĐẠO TRÍ BƯU

ĐỂ TƯỞNG NIỆM MUÔN ĐỜI CÔNG ĐỨC TỔ TIÊN

LỊCH SỬ BIẾN CỐ TỬ ĐẠO

 

      Năm 1885, sau khi kinh đô Huế thất thủ, phái Văn thân xứ Dinh Cát phát động phong trào “B́nh Tây sát tả”.

      Sáng ngày 06.9.1885, phong trào được phát lệnh trong thành Quảng Trị.

      Tối ngày 06.9.1885, hơn 800 giáo hữu Trí Bưu chia thành 2 nhóm chạy vào LA VANG lánh nạn cùng với cố Mathey (Thiện) [*] và cha phó Bửu [khoảng để trống, có lẽ để chua tên tiếng Pháp – TXA. chua thêm (ct.)] nhưng sau đó v́ sợ không an toàn, nhóm của cha Bửu [khoảng để trống – TXA. ct.] lại trở về Trí Bưu.

      Ngày 07.9.1885, quân Văn thân chiếm làng Trí Bưu và đốt phá nhà thờ, trong đó có cha phó và hơn 400 giáo hữu bị thiêu sát.

      Sau biến cố, cha Bùi Thông Bửu và hơn 600 giáo hữu đă anh dũng chết v́ đạo Chúa.

      

 

CỔ TỰ HÁN – NÔM

LĂNG TỬ ĐẠO:

    

      1) Bốn góc đỉnh tháp:

Ai làm cho người hoà thuận ấy là phước thật.

Ai có ḷng thương xót người ấy là phước thật.

Ai khóc lóc ăn năn tội ấy là phước thật.

Ai chịu khốn v́ đạo ngay ấy là phước thật.

      2) Bốn mặt tháp:

        a. Tiền:

Nhất thiên bát bách [**]

                 Thiên Chúa giáng sanh

Cửu thập tam niên.

      [Năm 1893 /  Thiên Chúa giáng sinh – TXA. ct.].

        b. Hậu:

Nhất thiên bát bách

                 Hồng ân Thiên Chúa

Bát thập ngũ niên.

      [Năm 1885 /  hồng ân Thiên Chúa – TXA. ct.].

        c. Hữu:

Ất dậu niên cửu nguyệt thất nhật

Giáo hữu sở bị thiêu sát tử.

07.9.1885

      [Ngày bảy tháng chín [dương lịch] năm Ất dậu [***]

       Giáo hữu vốn bị chết [do] đốt giết – TXA. ct.].

        d. Tả:

Lục bách dư giáo hữu hài cốt

Dĩ an táng chính tại thử địa.

      [Hơn 600 hài cốt giáo hữu

       Vốn an táng đúng tại [chỗ] đất này  – TXA. ct.].

      3) Bốn góc tháp dưới:

        a. Tiền – hậu:

Qua đống lửa than đốt tan mọi chước

Cơi sinh thường muôn phước hy hoàn.

Phó ḿnh con cho ngọn lửa tiêu pha

Chốn thánh điện dâng mà tế lễ.

        b. Hữu – tả:

V́ đạo Chúa mặc lưỡi gươm phân xẻ

Tiết trung can rạng rỡ làm gương.

Theo cờ Thánh giá thắng cả ba thù [Nho, Phật, Lăo?!? – TXA. ct.]

Chức tử đạo ngh́n thu rực rỡ.

 

[Hán + Nôm].

CON CHÁU ĐỒNG PHỤNG LẬP.

CHÍNH TẠO: 1893.

TÁI TẠO: 1997 - 1998.

 

Các chữ khắc trên tấm biển đá nhỏ dưới tấm bia đá:

KÍNH NHỚ CÁC THÁNH TỬ ĐẠO TRÍ BƯU

HỘI ĐỒNG HƯƠNG TRÍ BƯU

TẠI: QUẢNG THUẬN, 12-8-1998.

    

      [Tháp vốn được khảm các ḍng chữ Hán – Nôm như trên bằng mảnh gốm sành sứ, vào năm 1893, và có lẽ đă bị bom đạn làm hư hỏng ít nhiều; nay đă được tái tạo đúng như nguyên trạng, với thời gian thi công trong khoảng hai năm, từ 1997 đến 1998 – TXA. ct.].

 

[*] Theo Henry de Pirey, bài “ Một kinh đô phù du: Tân Sở”, BAVH., bản dịch, tập I, Nxb. Thuận Hoá, 1997, tr. 233: 2 tên thực dân – cố đạo MATHEY này và cố đạo Patinier – đă đẫn quân Pháp lên Tân Sở, tấn công, đốt sạch, phá sạch Tân Sở cùng các làng Mai lộc, Mai Đàn và Bảng Sơn quanh đó.

Xem thêm: Jabouille, “Một trang viết về lịch sử Quảng trị: tháng 9. 1885”, BAVH., bản dịch, tập X, Nxb. Thuận Hoá, 2002, tr. 433 – 445… TXA chú thích.

 

      [**] Trên bia đá, các ḍng chữ quốc ngữ, Hán, Nôm được tŕnh bày theo hàng dọc, theo nguyên tắc đọc từ phải sang trái. Chúng tôi chép lại theo cách tŕnh bày và đọc của chữ quốc ngữ, thường được viết theo hàng ngang, đọc từ trái sang phải. TXA.

 

[***] Xin lưu ư: Bia được khắc ghi ngày, tháng, năm dương lịch (07.9.1885) nhưng có chua thêm năm thuộc âm lịch (Ất dậu). Lưu ư thêm: Ngày Nguyễn Văn Tường bị Pháp bắt lưu đày là 27.7  âm lịch, Ất dậu, đối chiếu chính xác với dương lịch là 05.9.1885. TXA.

 

      II. Ngày 04.7. 2002, lúc khoảng 04 giờ, tôi về viếng mộ, dâng hương, chụp ảnh và ghi chép tại Đền thờ Ḱ Vĩ phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường (vừa mới được xây dựng), tại làng An Cư, xă Triệu Phước, tỉnh Quảng Trị:

 

      Chiêm khởi [:khỉ], kính tôn, tinh linh hộ thế xán tung thiên

      Ngưỡng di, cao trăi [:trĩ], thể phách tuẫn quốc hoàn bổn quán.

 

[Tạm dịch:

Chiêm nghiệm cao trông,

thờ kính tôn vinh:

anh linh giúp cho thế hệ chói lên trời dọc;

Ngưỡng vọng xa ngó,

quư trọng trọn đầy:

thể phách chết v́ non sông về lại quê xưa.

– TXA.].

                      

 

Kỉ niệm chuyến đi hội thảo khoa học và khảo sát thực địa:

 

Tp. HCM. – Huế (Cửa Hữu, cửa Hiển Nhơn, Khu Lục bộ,

nhà thờ Kim Long, cửa Chương Đức, miếu Âm Hồn,

đàn Âm Hồn) – Thành Cổ – làng Trí Bưu – làng An Cư – làng Hậu Kiên (nhà lưu niệm cố tổng bí thư Lê Duẩn) –

Đông Hà – sông Bến Hải (các làng Xuân Hoà, Hải Chử

thuộc xă Trung Hải, các làng Vơ Xá, Kinh Thị [chợ Kên (Kênh?)], có đường tỉnh lộ đất đỏ dọc sông Bến Hải, thuộc xă Trung Sơn;

cầu Tiên An, làng Giàng Phao, Kinh Môn

bên kia đường sắt) – Cam Lộ (Khu Chính phủ lâm thời Mặt trận Giải phóng Miền Nam Việt Nam 1973 – 1975;

vùng Cùa, di tích thành luỹ Tân Sở thuộc xă Cam Chính) –

Tp. HCM.,

từ ngày 01 đến 08.7.2002 (21 - 28.5 âl., Nhâm ngọ, năm thứ 2 công nguyên Hoà B́nh).

 

TRẦN XUÂN AN


 

 

 

TƯ LIỆU DÂN GIAN CHĂM

NHÂN CHUYẾN ĐI NINH THUẬN

KHỞI HÀNH VÀO LÚC KHOẢNG  04 GIỜ 30 NGÀY 17.7.2002,

VỀ ĐẾN NHÀ VÀO LÚC 03 GIỜ NGÀY 20.7.2002

 

      Rất t́nh cờ, ở Chakleng (làng Mỹ Nghiệp, Ninh Phước, Ninh Thuận), Inrasara tặng tôi cuốn Văn học Chăm II – Trường ca, Nxb. Văn hoá Dân tộc, 1996. Mở ra, t́nh cờ phát hiện một đoạn ngắn trong trường ca Ariya Po Parơng [đọc là Pô Parăng], có nhắc đến cuộc Kinh Đô Quật Khởi, 05.7.1885 (23.5 Ất dậu), ở tr. 170 - 174. Đây là trường ca do một người Chăm, bị bắt buộc phải đi “du khảo bác vật” với tên quan lớn Pháp (pô Parăng [France]) E. Aymonier, viết về chuyến đi đó. Đại Nam thực lục, bản dịch, tập 36, Nxb. KHXH., 1976, tr. 158 có chép lại việc Viện Cơ mật – Thương bạc cấp giấy phép cho chuyến “du khảo bác vật” này trong một đề mục thuộc tháng 06 năm Giáp thân (1884). Có lẽ E. Aymonier đă “du khảo” ở phía nam thuộc tỉnh B́nh Thuận xưa (Phan Thiết) vài ba tháng, rồi mới yêu cầu quan sở tại điều động những người Chăm ở phía bắc thuộc tỉnh B́nh Thuận xưa (Phan Rang) đi theo y. Chính HƠP AI, tác giả bản Ariya Po Parơng, đă viết rơ: tác giả khởi hành từ tháng giêng năm Ất dậu (1885):

                     … “Ngày hai mươi tháng giêng năm Dậu (1)

                     Quan Pháp sai bắt chúng tôi đi cùng” …

                                                       (sđd., tr. 163).

      Về cuộc Kinh Đô Quật Khởi, nguyên văn bản dịch của Inrasara như sau:

“… Vào lúc bảy giờ ngày hai mươi tháng sáu (1)

Quân Pháp đánh vào Huế, bắn phá dinh vua

Khói lửa bay tung mù trời

Quân nhà Nguyễn chết như kiến, cả ngựa lẫn

       voi

Sau đó, quân Pháp tiến vào mở cửa thành

Binh lính trong thành sống sót, chẳng biết

       đường nào mà đi

Măi tới trưa mới t́m được lối ra

Bụng đói, mắt thâm quầng, chân run đi

       không nổi

Hoảng hồn bước lên rồi té ngă

Thêm choáng váng bởi thuốc súng, người họ

       mệt lả bơ phờ

Có người ḅ trườn ra tới cửa thành

Vừa ngóc đầu lên nh́n th́ bị một tên lính Tây

       đứng gác, nạt lớn không cho ra

Khi ấy (nghe tin) Tôn Thất Thuyết pḥ vua

Cùng chạy ra khỏi thành đi ẩn náu ở xứ khác

Nguyên soái (2) cho chạy tin khắp đất nước

Lệnh cho quân nhà Nguyễn trong mười ngày

phải (nộp vũ khí) xin hàng

Tướng (3) trong triều cũng đă giao thành

Rồi kư sắc lệnh chịu hàng không chống Pháp

       nữa

Ngoài khơi, bảy chiến hạm chực sẵn

Sáng hôm sau, quân Pháp ra lệnh truy t́m

       nhà vua…”

                                                         (sđd., tr. 171 & tr. 173).

 

(1)     Có lẽ tác giả người Chăm có tên  là Hơp Ai này tính ngày tháng theo lịch Chăm.

 

(2)     Nguyên soái (nguyên tác: “Ngwen Srwac”, xem sđd., tr. 172): chỉ De Courcy. Xin xem thêm từ “nguyên soái” này ở sđd., câu 196, tr. 191.

 

(3)     “Tướng”, nguyên văn tiếng Chăm là “Praung Ywơn” (sđd., tr. 172), có nghĩa là tướng người Kinh hoặc đại thần người Việt, chỉ đệ nhất phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường. Thật ra, quân tướng Pháp đă chiếm thành bằng cuộc tấn công với hoả lực mạnh. Nguyễn Văn Tường phải kí thoả ước tạm thời với De Courcy để nhận lại kinh thành. Tác giả Hơp Ai của kí sự thơ này không ghi nhận được kế sách kẻ đánh, người đàm, “kẻ ở, người đi” của Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết.

TXA. chú thích.

 

      Đoạn thơ lục bát kiểu Chăm (từ cặp câu thứ 61 đến cặp câu thứ 70) nói trên, vào ngày 24.7.2002, Inrasara đă dịch sát nghĩa từng chữ (theo cách thức dịch tư liệu) như sau:

 

… “Năm [ngày sau ngày rằm: 20] tháng sáu, đánh ở Huế

Bảy giờ sáng, Pháp đánh tan thành (dinh)

 

Khói lửa tối tăm mù mịt

[Người] Kinh chết như kiến, ngựa [và] voi không sót

 

Rồi họ mở cửa thành [dinh] thật lớn

Mấy [:số] tàn quân sót lại không biết đi nơi đâu

 

Giữa trưa mới thấy lối ra

Bụng đói, mắt quầng, run rẩy đi không nổi

 

Sợ hăi bước đi, đứng dậy rồi lại ngă

Kiệt lực không đi nổi, [mùi thuốc] đạn làm xây xẩm

 

Trườn lết ra tới cổng thành

[Gượng] dậy, trông thấy một người Tây [nạt] nộ

       không cho ra (1)

 

Đâu vua [?], Tôn Thất Thuyết, ông ta bồng [:pḥ]

Chạy ra, mang lên, đi đâu xứ khác

 

Nguyên soái [Pháp] cho chạy thư khắp xứ

Đánh hoặc làm thế nào, ông ta hẹn mười ngày

 

Tướng Việt [:Kinh] chịu giao thành [:dinh] cho Tây

Làm thư rồi ban bố*, xin hàng, không dám đánh

 

Tàu Pháp đậu ở Huế bảy chiếc

Buổi sáng nó [:họ] ở không [:không động tĩnh], nó [:họ] chạy   

      thư đi t́m vua (2)”…

 

(1)     Dị bản: Nh́n thấy một người Tây treo cờ lên.

 

(2)     Dị bản: Treo cờ, chuẩn bị xong, cho thư t́m vua.

*Nguyên văn tiếng Chăm là brei, có nghĩa là thông [qua]. Cả câu là: Làm [văn] thư xong, thông qua, xin chịu [thua], không dám chiến đấu [nữa].

 

      Ngoài ra, ariya Po Parơng c̣n ghi nhận không khí trước ngày Kinh Đô Quật Khởi 05.7.1885, trước sự uy hiếp Huế của De Courcy, ở B́nh Định, Quảng Nam, Quảng Ngăi:

“… Riêng tôi cáo từ mọi người ra B́nh Định

      trước tiên

Ḷng những e ngại khi phải đi một ḿnh

Ông parơng khôn hơn nên lánh mặt

Xua chúng tôi toàn bọn đi trước dẫn đường

      …”.

                                                         (sđd., tr. 167).

 

“… Một người Kinh đi tới, tay xách theo chiếc

      roi

Người thấp lùn và xấu trai, hắn bảo có quen

      tôi

Lời lẽ hắn với vẻ chân thành

Bảo v́ thương tôi nên mới báo tin cho biết

                         Rằng có người doạ t́m giết

Rồi khuyên can tôi đừng đi tiếp nữa, kẻo chết

      oan

Thật là số hên nên được người Kinh thương

Quay về ngay trong đêm, tôi ghé ngủ nhờ nhà

      dân đạo

Sáng sớm, sau khi nhét thuốc súng vào đầu

       súng

Chúng tôi trở về báo cáo với quan Pháp

Tôi tŕnh bày những điều nghe được

Với po Parơng và ông ta thở dài

Ở Quảng Nam, Quảng Ngăi cũng có người

Chuẩn bị gươm đao để tấn công đoàn chúng

       tôi

Doạ giết rồi họ sẽ chạy thư đi

Cho quân bao vây và nhắn tin khích người

      Pháp tới đánh

                                                         (sđd., tr. 171).

 

      Và về phong trào Cần vương ở Trung – Bắc ḱ:

“… Ngày chủ nhật, Tây lên tấn công

Tàu salút chuyển quân suốt đêm ngày không

      nghỉ

Bên Pháp một ngày có năm mươi quân bị giết

Khi đem chôn xác chết, họ cởi hết áo quần

Tập tục như thế, ai họ cũng không chừa

Thể xác trần truồng không c̣n manh áo

Đêm đêm chúng tôi sợ run không ngủ được

Nuốt không trôi cơm nên ai nấy mệt phờ

Măi khấn nguyện trời cao pḥ hộ độ tŕ

Được b́nh an thoát khỏi chốn này nhờ ơn

       trên

C̣n khi nghe tiếng súng nổ đùng đùng

Lại bắt đầu thấy hoảng nên chẳng ai ngó tới

      bữa ăn

Rồi th́ xúm nhau lại cầu nguyện nữa

Đó là nơi họ gọi Phủ Kho Quang (1) (2) …”.

                                                         (sđd., tr. 177).

 

(1)     Khauw Kwang: tên một phủ ở Bắc ḱ (?).Inrasara chú thích.

 

(2)     Phủ Nho Quan ở Ninh B́nh?

 

      Và những mưu toan thực dân với luận điệu lừa mị, trong khi chúng đă vơ vét, cướp đoạt tượng thờ, bia đá Chăm trong chuyến đi này …

                                      

Tp. HCM., ngày 21 – 24.7.2002

(12 – 15 tháng 06 Nhâm ngọ,

năm thứ 2 công nguyên Hoà B́nh).

 

TRẦN XUÂN AN

 

 

TRẦN XUÂN AN

 

Trích bài thơ dài

CẢM NHẬN BÊN D̉NG SÔNG

 

 

12

Nguyễn Đ́nh Chiểu

 

Phương nam! Rời ră mỏi ṃn

Đă mất Mẹ, Nước có c̣n, Nước ơi!

Có đôi mắt cũng mù rồi

Bước qua số phận, chân người cứng thêm

 

Ước mơ – ngọn lửa bùng lên

Nung rèn gươm bút Vân Tiên giữa đời

Từng đơn thuốc ấm t́nh người

Với quê hương lại rạng ngời trái tim

Đuốc nghĩa quân sáng niềm tin

Từ trong dân dă cái nh́n sáng hơn?

 

13

Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết,

Lễ tần Nguyễn Nhược Thị Bích,

Nguyễn Thượng Hiền,

và vè “Thất Thủ kinh đô”

 

Dụ Cần vương dậy Trường Sơn

Giải Triều, trung nghĩa, tờ son gửi về

B́nh Tây, sát tả-tà-mê

Cho Tân Sở – Huế tư bề hoa giăng

Lễ tần viết sắc “hoà” ban

Tôn Thuyết chiến để Nguyễn Văn Tường đàm

Pháp tung cáo trạng Bắc, Nam

Lưu đày Ḱ Vĩ, chết thầm đảo xa

Súng rền, khâm sứ bôi nhoà

Ḥm tù đỏ, Hạnh Thục ca hoen vàng

Vè Thất thủ giữa dân gian

Giọng run lệch, bởi chuông vang giáo đường

Thơ Nguyễn Thượng Hiền buốt sương

Thương thái phó +, ngó sen vương, dặm về

 

14

Nguyễn Khuyến

và sau đó, Trần Tế Xương

 

Bơ vơ, về với làng quê

Nụ cười Yên Đổ thoáng nghe thu buồn

Cờ dở cuộc, bạc chạy lường ++

Quốc kêu khuya vắng, máu tuôn thấm ḷng

 

Rất riêng, vẫn một nguồn sông

Chút t́nh non nước vọng hồn nước non

Trách ḿnh chi, buổi hoàng hôn

Chao ơi phỗng đá vẫn c̣n đó đây

Lửa bùng, tắt nghẹn, đêm dày

Mưa đời vây bủa như dây trói ḷng

 

Niềm đau buốt xót tận hồn

Tú Xương bật tiếng cười ḍn, ngẩn ngơ

Lạc đường, ngóng đến bao giờ

Giật ḿnh, lạnh tiếng gọi đ̣, đêm khuya

 

15

Phan Bội Châu

và “Việt Nam vong quốc sử”…

 

Mắc mưu Hữu Độ toả mê

Khang, Lương (Đại Hán!), xoá thề Cần vương

Duy tân theo Nhật, nghẹn đường

Súng gươm Quang phục, tự cường, khôn nguôi

Mai Lăo Bạng +++, sống bên Người

Sách kia ai sửa?

                  Quên lời sắt son!

Gót chân ngang dọc chưa ṃn

Mắt sương Bến Ngự vẫn c̣n ngóng trông

Xa xa một ngọn cờ hồng ++++

Nụ cười hi vọng, ấm ḍng sông Hương

 

TRẦN XUÂN AN

 

 

+ Ngoài tước hiệu Ḱ Vĩ quận công, Nguyễn Văn Tường c̣n có cung hàm là thái phó.

Bài thơ có nguyên văn như sau:

 

[VÔ ĐỀ]

Huyền vũ lâu tiền măn địa sương

Dũ phong đ́nh nguyệt thái thê lương

Sơn xuyên cố quốc âm t́nh cải

Nhung mă toàn gia đạo lộ trường

Không quá Tây môn bi thái phó

Thùy ṭng Bắc hải vấn trung lang

Ngu uyên thử nhật vô tiêu tức

Trường đoạn thanh khê bích ngẫu hương.

 

Mai Sơn

NGUYỄN THƯỢNG HIỀN

(1868 - 1925)

 

Huyền Vũ lầu không đặc lớp sương

Trăng sân gió cửa quá thê lương

Non sông cố quốc bao thay đổi

Gươm ngựa toàn gia vạn dặm trường

Không (*) đến cửa Tây thương thái phó

Ai về biển Bắc hỏi trung lang (**)

T́m trời đáy biển (***) không tin tức

Đứt ruột sen khe lộ ngó hương.

 

Chu Thiên Hoàng Minh Giám

(1904 – 1995)

dịch thơ

 

(*) Không: cái hư không, tức là Trời.

(Không và thuỳ [:ai], tiểu đối với nhau).

(**) Làng Trung Lương bên sông Bến Hải?

Quan chức thượng nguồn trung thành (trung lang)?

Có lẽ là hai chức danh đối với nhau theo phép tiểu đối.

(***) Ngu uyên: phương mặt trời lặn, chứ không phải là đáy biển!

 

++ Cũng chẳng nghèo mà cũng chẳng sang

Chẳng gầy chẳng béo chỉ làng nhàng

Cờ đang dở cuộc, không c̣n nước

Bạc chửa thâu canh, đă chạy làng

Mở miệng nói ra gàn bát sách

Mềm môi chén măi tít cung thang

Nghĩ ḿnh mà gớm cho ḿnh nhỉ

Thế cũng bia xanh cũng bảng vàng!

Dị bản: Ta chẳng nghèo mà cũng chẳng sang.

 

+++ Theo cuốn Tự Phán của Phan Bội Châu (Nxb. Văn hoá – Thông tin tái bản, 2000, tr. 142 – 144): Mai Lăo Bạng là một linh mục Thiên Chúa giáo. Ông có tham gia vào Duy Tân hội và Quang Phục hội của Cường Để và Phan Bội Châu. Tổng cộng số thời gian Mai Lăo Bạng bị chính quyền Trung Hoa, Xiêm La, chịu áp lực của Pháp, bắt giam, và bị chính thực dân Pháp bắt tù, lưu đày ở Côn Đảo là gần mười lăm năm. Mai Lăo Bạng là một người yêu nước, hoạt động chống Pháp, nhưng vẫn là một linh mục Thiên Chúa giáo, và theo lời Phan Bội Châu, “một đời Cụ v́ thương xót đồng bào, ngậm cay nuốt đắng, vào tội ra tù, thiệt là tín đồ của Dê Du vậy” (sđd., tr. 144). Dê Du chính là Chúa Jésus, người đă chống đế quốc La Mă xâm lược của các çésar một cách “ôn hoà”, trong lịch sử Do Thái, được chép lại trong Kinh Thánh.

     Trong cuốn Tự Phán, Phan Bội Châu xác nhận những điều trên. Tuy nhiên, cụ Phan cho rằng Mai Lăo Bạng là đại biểu của Giáo hội Thiên Chúa giáo; điều đó là không thể chính xác được, v́ chính các cố đạo thực dân Tây (Pháp, Tây Ban Nha), vốn nắm các chức sắc trong “giáo hội Thiên Chúa giáo Việt Nam”, đă cải tạo tư tưởng yêu nước, chống Pháp của Mai Lăo Bạng, đồng thời chúng đe doạ Mai Lăo Bạng sẽ bị vạ tuyệt thông (bị rút phép thông công, bị cô lập) (*a). Do đó, rơ ràng Mai Lăo Bạng hoạt động độc lập, không tuỳ thuộc vào cố đạo thực dân Pháp, Tây Ban Nha. Ngoài ra, cũng trong Tự Phán, Phan Bội Châu có viết: “Tôi khi chưa gặp Cụ, chưa chụp bóng bao giờ, đến lúc hoan nghênh Cụ, tôi mới cùng Cụ chung nhau chụp một bức ảnh. Người Pháp biết được ảnh tướng tôi là từ lúc đó” (sđd., tr. 144). Xin hiểu câu này, trong điều kiện máy ảnh c̣n thô sơ, chưa có ống kính tối tân hiện đại, việc mật thám chụp ảnh lén là rất khó; chỉ có thể chụp ảnh trong hiệu ảnh. Chúng tôi nghĩ rằng, việc Pháp có được ảnh Phan Bội Châu để truy nă hẳn là ngẫu nhiên.

Dẫu sao, Mai Lăo Bạng vẫn là một nhân vật ngây thơ hoặc nhân vật bi kịch: một linh mục Thiên Chúa giáo phải chống lại Giáo hội Thiên Chúa giáo, mà các giáo hoàng thời bấy giờ thực chất là những tên thực dân chủ trương xâm lược (xin xem lại các tư liệu đă dẫn (*b)).

Trong những năm cuối đời, ông sống gần gũi với cụ Phan tại Bến Ngự (Huế), và mất sau cụ Phan. Người ta có thể ngờ rằng, ngoài tư tưởng đoàn kết của cụ Phan, chính Mai Lăo Bạng khiến cho cụ Phan đă ít nhiều bày tỏ sự tranh thủ cảm t́nh đối với Thiên Chúa giáo; hoặc ngờ rằng, chính Mai Lăo Bạng đă lén lút sửa sách của Phan Bội Châu theo chính kiến của một linh mục Thiên Chúa giáo kính Chúa, yêu nước, thương xót giáo dân Việt Nam, chống Pháp, chống Tây Ban Nha, chống Toà thánh Vatican, và chắc hẳn Mai Lăo Bạng cũng chống những lănh tụ, nghĩa sĩ Văn thân, Cần vương chủ trương B́nh Tây sát tả. Phải chăng linh mục Mai Lăo Bạng vẫn muốn biện minh cho Thiên Chúa giáo trong chừng mức có thể? Chúng tôi mong sẽ đọc được những tư liệu xác thực, đă được giám định về Mai Lăo Bạng. Chúng tôi vẫn theo câu ngạn ngữ đă thành phương châm: “tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dă” (biết th́ nói biết, không biết th́ nói không biết, ấy là biết vậy). Có một điều đă được nhiều nhà văn bản học khẳng định, rằng sách của Phan Bội Châu đă bị sửa chữa, sao chép sai lạc, “tam sao thất bản” (sao chép ba lần, có đến bảy dị bản!), “xuất [bỏ bớt], nhập [thêm vào]” (**), nhưng không rơ là do ai, những người nào, hoặc có thể do chính cụ Phan tự sửa chữa? Chúng tôi không dám gieo nghi án cho cụ Phan và linh mục Mai Lăo Bạng. Lúc này, chúng tôi vẫn gọi Mai Lăo Bạng là “ông”, không phải một cách trung tính, mà ở mức độ kính trọng (?) (như đă phân tích).

(*a) & (*b) Xem: Linh mục Trần Tam Tỉnh, Thập giá và lưỡi gươm, linh mục Vương Đ́nh Bích dịch từ nguyên tác tiếng Pháp, Nxb. Trẻ, 1988, tr. 189 – 190.

(**) Xem Lời nói đầu: Những tác phẩm của Phan Bội Châu (tập 1), gồm Việt Nam vong quốc sử, Việt Nam quốc sử khảo, Văn Tạo chủ biên và nhiều người dịch, hiệu đính, Nxb. KHXH., 1982, tr. 6 – 7.

 

++++ Trong cuốn Tự Phán, sđd., tr. 232 – 236, tiểu mục “Giao thiệp với người Nga và thấy sự xảo quyệt của họ”: Vào năm Canh thân (1920), cụ Phan Bội Châu có tiếp xúc với phái đoàn cán bộ Liên Xô do Voitisky làm trưởng đoàn. Cụ Phan cho đoàn cán bộ Liên Xô là xảo quyệt, khi họ đề nghị cụ đứng vào hàng ngũ những người cộng sản quốc tế và tuyên truyền về cách mạng vô sản cho nhân dân Việt Nam. Nhưng về sau, theo nhiều nhà nghiên cứu, cụ Phan Bội Châu lại viết tác phẩm Chủ nghĩa xă hội, tán thành phong trào cách mạng vô sản này, với niềm hi vọng lớn.

 

 

 

xem tiếp : cuối sách  )

 

E-mail: tranxuanan_vn@yahoo.com

Cập nhật 05/01/07                                                                    Trở về trang chủ

                                                                 

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7