Web Tác giả Trần Xuân An

 

Mẹ Gio Linh - Mẹ Việt Nam

 

Bút kư NGUYỄN HOÀN

      “Gan Mai Xá, đá Hảo Sơn”, danh tiếng làng Mai đă lừng vang trong câu tục ngữ truyền đời ấy của người Quảng Trị. Như thừa hưởng được phong vận, chính khí của trời đất xứ này, cả đến hoa mai của làng Mai không chỉ lừng hương với gió mà c̣n lừng hương cả trong ḍng sử thơm. Cụ Nguyễn Du viết: “Mai cốt cách”. Người làng Mai truyền tụng câu “Mai vàng tụ nghĩa”.

      Thuở đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, vua Duy Tân ra Cửa Tùng lấy cớ “nghỉ mát” để che mắt giặc, kỳ thực vua t́m người thân tín họp bàn việc Cần Vương, cứu nước, ở Quảng Trị đă mọc nên sáu vườn đào tụ nghĩa. Đó là vườn đào Tường Vân, Triệu Phong của cụ Lê Thế Vỹ (thân phụ của hai cụ Lê Thế Hiếu, Lê Thế Tiết, hai nhà cách mạng tiền bối tiếng tăm của tỉnh Quảng Trị), vườn đào Cam Lộ của cụ Nguyễn Khoá Bảo, vườn đào Linh Yên, Triệu Phong của cụ đề đốc Nguyễn Thành Đốc, người mang bầu máu nóng “b́nh Tây, sát tả”, bị giặc Pháp xử trảm ở băi bồi làng Nhan Biều, Triệu Thượng, Triệu Phong, vườn đào Bồ Bản, Triệu Phong của cụ Ấm Muộn, vườn đào Bích Khê, Triệu Phong của cụ Hoàng giáp Hoàng Hữu Bính và vườn đào Mai Xá, Gio Linh của cụ tú tài Trương Quang Cung. Môn đệ vườn đào Mai Xá họp mặt, khi ở bến đục Hà Trung, Gio Linh, khi ở ḷi Mai Xá. Mỗi độ xuân về, ḷi Mai Xá cây xanh, cát trắng bỗng thắm vàng trong sắc rừng mai nở, v́ thế, vườn đào Mai Xá được gọi tên “Mai vàng tụ nghĩa Cần Vương”. Trong những lần họp mặt, các vị tụ nghĩa Cần Vương đă đọc Hịch Cần Vương với những ḍng hiệu triệu thống thiết: “Thế nước như trứng chồng, chỉ có hợp quần sức mạnh mới lên!” (*). Ở làng Mai Xá bấy giờ có cụ Trương Quang Đông đi lính Cần Vương được hàm bát phẩm. Đêm nào, ở nhà cụ Đông xuất hiện một vị khách giả dạng thầy đồ, hoặc thầy bói, hoặc lính lệ Nam triều đến nhỏ to mưu sự với cụ th́ ngay đêm đó, những người phụ nữ phải lo nấu từ hai đến ba nồi bung cơm vắt, từng vắt ở giữa có muối mè, để ra nhiều nống chừng trăm vắt, xong có người đến lấy, gánh ra đ́nh làng phân phát cho những người đợi sẵn. Những người này nhận cơm vắt rồi biến mất tăm. Làng Mai đă nuôi những người đi đánh Tây bằng nắm cơm vắt ấm nồng như thế đó. Ngược ḍng lịch sử mới thấy, chính hạt gạo khó nhọc làng Mai đă từng nuôi lớn sức mạnh vơ công của những người theo nghĩa khí phong trào Tây Sơn. Tộc phả họ Bùi làng Mai c̣n truyền tên tuổi, công trạng của hai vị quan vơ thời Tây Sơn. Đó là chánh tiền chỉ huy sứ Bùi Văn Hịch (chỉ huy một doanh 500 người), có công đặc biệt, sau về làng “giữ ngôi tiên chỉ, giàu có vạn tiền, ruộng liền một dải”. Đó là tiền đạo thuỷ binh Bùi Văn Huy với sức khoẻ và vơ công cao cường, ngỡ như huyền thoại: “Chỉ huy tiền đạo thuỷ quân đánh vào căn cứ mạnh của địch, sức khoẻ bẻ găy cây tre, để cối đá trên bụng cho người giă trắng gạo, uống rượu bao nhiêu cũng không hề say”. Mảnh đất từng hun đúc nên nghĩa khí “Mai vàng tụ nghĩa” lúc đất nước đương cơn bĩ cực cũng chính là nơi sớm sản sinh những hạt giống đỏ. Hưởng ứng phong trào Thanh niên cách mạng đồng chí hội những năm 1925-1929, chi hội Thanh niên cách mạng đồng chí hội huyện Gio Linh đă được thành lập, trong đó có ba hạt giống đỏ Mai Xá là Trương Quang Phiên, Trương Khắc Khoan và Trương Quang Côn, lấy đ́nh làng Mai Xá Chánh làm điểm hẹn liên lạc. Sau vụ rải truyền đơn khắp tỉnh đêm 17-6-1929 kêu gọi thành lập Đảng Cộng sản mà tổ chức Thanh niên cách mạng đồng chí hội của tỉnh có tham gia, bọn địch tức tối lùng sục, ḍ xét manh mối. Nhiều hội viên Thanh niên đă bị bắt, trong đó có ba hạt giống đỏ Mai Xá. Bọn thực dân Pháp và Nam triều ở tỉnh Quảng Trị đă kết án 31 hội viên Thanh niên tại phiên toà ngày 13-10-1929, trong đó Trương Khắc Khoan 11 năm tù, Trương Quang Phiên 10 năm tù và Trương Quang Côn 11 tháng tù. Nhưng tù tội chẳng qua là nơi rèn khí tiết, đợi thời cơ. Và rồi thời cơ khởi nghĩa, cướp chính quyền đă đến với khí thế trống giong, cờ mở của mùa thu tháng Tám. Ngày 18-8-1945, tại sân đ́nh làng Mai Xá Chánh, cụ Trương Quang Phiên, hạt giống đỏ “Thanh niên” ngày nào đă chủ tŕ lănh đạo việc cướp chính quyền ở địa phương và chuẩn bị ra mắt Uỷ ban khởi nghĩa. Cũng tại sân đ́nh này, đêm 1-9-1945, cụ Trương Quang Côn, Chủ nhiệm Việt Minh xă đă tập hợp, dẫn đầu một đoàn đại biểu dân làng náo nức tiến về thị xă Quảng Trị mừng ngày Quốc khánh 2-9-1945. Nhưng thực dân Pháp không từ bỏ âm mưu cướp nước ta lần nữa. V́ thế, cùng với cả nước, người làng Mai đă tức th́ đứng lên kháng Pháp bằng việc gửi con em vào đoàn Nam tiến để chia lửa với chiến trường miền Nam. Cùng với cả huyện, người làng Mai đă góp phần tạo dựng nên “Huyện kháng chiến kiểu mẫu” Gio Linh - danh hiệu được tỉnh công nhận năm 1949 - bằng “kiểu mẫu” riêng, bằng cốt cách truyền thống hun đúc và bằng cả những huyền thoại có thật: đau thương mà bi tráng, uất hận mà khí tiết... trong đó măi lung linh huyền thoại mẹ Gio Linh. Báo cáo của Tỉnh uỷ Quảng Trị (số 44/VP-TU ngày 11-1-1949) đoạn viết về “Huyện kháng chiến kiểu mẫu” Gio Linh khi nói đến tội ác “đốt sạch, diệt sạch, cướp sạch” của giặc Pháp, đă nhắc chuyện chúng “giết người chặt đầu đem treo ở ngoài chợ” rồi nhấn mạnh: “Ây thế mà phong trào Gio Linh vẫn đứng vững”. Đứng vững! Một khi mẹ Gio Linh đă nén đau thương đứng lên đi lấy đầu con bị giặc Pháp chặt bêu ở chợ trước cổng đ́nh làng Mai Xá Chánh.

      Kư ức người Mai Xá không bao giờ quên ngày uất hận, ngày giặc Pháp ở đồn Nhĩ Hạ bắt được hai anh Nguyễn Đức Kỳ, xă đội trưởng xă Linh Hưng (nay là xă Gio Mai) ở thôn Lâm Xuân, Gio Mai và anh Nguyễn Phi, cán bộ b́nh dân học vụ ở miếu Đôi ngoài đồng Mai Xá đưa về đồn tra tấn suốt ngày đêm, rồi hành quyết cắt đầu hai anh đem cắm ở chợ trước cổng đ́nh làng Mai Xá Chánh ngày 16-8-1948. Ông Trương Kư Túc, người làng Mai Xá Chánh, nay đă 72 tuổi, lúc đó hăy c̣n là một chú bé đi chăn ḅ chứng kiến sự việc bi thương này, nhớ lại: “Sáng đó, lúc 4 giờ tôi đă dậy đi lùa ḅ. Do ḅ chạy vào đ́nh làng, tôi phải vào lùa, chợt thấy có hai đầu người bị Tây cắm trên đ̣n xóc trước đ́nh. Tôi vuốt vào cái đầu người thấy láng mượt, sợ quá, tôi vội quay ra, bị con ḅ đạp lên chân làm toe móng chân. Chỗ móng chân bị ḅ đạp vẫn c̣n “kỷ niệm” măi đến nay”. Đă làm cái việc dă man trung cổ là bêu đầu, lại c̣n xức dầu bi-dăng-tin láng mượt lên đầu hai chiến sĩ theo kiểu “hoa lệ” thực dân đểu cáng, giặc Pháp ḥng răn đe, làm nhụt ư chí kháng chiến của quân dân Gio Linh. Nhưng chúng đă nhầm to và càng làm mồi thêm ngọn lửa căm thù bốc cao như núi. Trước khi bị hành quyết, hai anh đă dơng dạc gửi lại nghĩa khí cho đời, như trong bài thơ “Mẹ già liệt sĩ làng Mai” của Mai Quang Trí, một tác giả quê ở chính làng Mai Xá Thị, Gio Mai, Gio Linh đă cảm khái và hào sảng viết: “Họ hô to “Độc lập muôn năm”, Họ hô lớn “Việt Nam bất diệt”...

      Anh Nguyễn Đức Kỳ quê ở làng Mai Xá Thị, Gio Mai, Gio Linh, là con của ông Nguyễn Xun và bà Lê Thị Cháu (tên thật là Lê Thị Lư), dân làng quen gọi là ông bà Diêu Cháu. Anh Nguyễn Phi quê ở làng Mai Xá Chánh, Gio Mai, Gio Linh, là con của ông Nguyễn Sửu (thường gọi là ông Cửu Đen) và bà Hoàng Thị Sáng. Chính những người mẹ đứt ruột sinh ra những cái đầu gan góc đă quặn ḷng nuốt hận mang thúng đi lấy đầu con về. Từ phía đ́nh làng Mai Xá Chánh trong ngày trời đất nhuốm màu tang tóc, có bóng những người phụ nữ cắp thúng mủng giả dạng đi chợ nhưng thực ra là đi lấy đầu liệt sĩ làng Mai, đó là mẹ Lê Thị Cháu và bà Khương Thị Mén, thím của anh Nguyễn Đức Kỳ (bà Mén là vợ ông Nguyễn Văn Thạng, em ruột ông Nguyễn Xun), mẹ Hoàng Thị Sáng và bà Bùi Thị Con, thím của anh Nguyễn Phi (bà Con là vợ ông Nguyễn Văn Di, em ruột ông Nguyễn Sửu). “Con mang theo ḍng máu anh hùng, Sống chiến đấu, chết toàn danh tiết, Con ra đi h́nh hài tuấn kiệt, Con trở về có chiếc đầu thôi”.

      Để tránh Tây lùng sục, các mẹ đă giấu đầu hai anh kín đáo ở trên tra, gần nóc nhà, sau đó nhờ người đóng những chiếc ḥm đặc thù h́nh vuông khâm liệm hai anh rồi đem chôn. Đầu anh Kỳ được chôn tại vùng Dôông, Mai Xá Chánh, đầu anh Phi được chôn tại nghĩa địa Cồn Dài, xóm Kênh, Mai Xá Chánh. Ba đêm sau, tại nhà mẹ Cháu, bộ đội, du kích đă về cùng bà con quây quần làm lễ truy điệu cho các anh sát nách đồn giặc ở Mai Xá. Gương hy sinh bất khuất của hai anh đă có sức hiệu triệu lay động mạnh mẽ ḷng người, sức mạnh kỳ diệu đó vang vọng cả trong thơ và trong nhạc: “Đồng đội đến trăm người, trăm hỏi, Anh em đầy đủ mặt bốn bề, Nh́n nhau đi cho dạ tái tê, Cho uất hận trào lên cực độ” (Mai Quang Trí).

      Từ đó, huyền thoại mẹ Gio Linh đă kết nên tượng đài đau thương lộng lẫy, bất diệt sừng sững đổ bóng xuống những giai điệu có sức lan toả nhanh rộng thời bấy giờ trong bản nhạc “Bà mẹ Gio Linh” của nhạc sĩ Phạm Duy: “Mẹ già cuốc đất trồng khoai, nuôi con đánh giặc đêm ngày, cho dù áo rách sờn vai, cơm ăn bát vơi bát đầy, ḥ ơi ơi ới ḥ... Mẹ già tưới nước trồng rau, nghe tin xóm làng kêu gào, quân thù đă bắt được con, mang ra giữa chợ cắt đầu, ḥ ơi ơi ới ḥ, nghẹn ngào không nói một câu, mang khăn gói đi lấy đầu”. H́nh ảnh bộ đội quây quần bên mẹ sau cái chết nghĩa khí của con mẹ đă chắp cánh cho Phạm Duy viết nên những nốt nhạc đau thương nhưng không bi luỵ mà bi hùng: “Đoàn người kéo đến nhà chơi, khơi vui bếp lửa tơi bời... Khi trông con nuôi xúm xít dưới túp nhà, mẹ nh́n đàn con thương nhớ đứa con xưa”. Con mẹ đă hy sinh, nhưng mẹ có cả đàn đàn con nuôi là bộ đội về làm ấm ḷng mẹ.

      Các anh ngă xuống trút nghĩa khí cho chính khí đất trời, c̣n h́nh hài đă hoá thân vào đất đai sông núi, không mất đi đâu cả, cho dẫu chết đầu ĺa khỏi xác. Hai anh đă được mẹ Gio Linh lấy đầu về chôn cất, nhưng tấm thân c̣n vùi khuất đâu đó bên đồn Pháp dă man Nhĩ Hạ. Măi mấy năm sau, khoảng năm 1952-1953, lúc thế giặc nao núng, gia đ́nh mới đi lấy được thân xác hai anh về. Ông Nguyễn Sửu, bố anh Nguyễn Phi đă đi lấy thân xác anh, cùng đi có đứa cháu ngoại mới 9 tuổi lon ton theo, đó là chú bé Trần Thành Huế, cháu gọi anh Nguyễn Phi bằng cậu ruột. Tôi đă hỏi chuyện giáo sư tiến sĩ Trần Thành Huế, Chủ nhiệm khoa Hoá, Trường Đại học Sư phạm I Hà Nội, tức là chú bé thuở ấy về kư ức xưa đau đớn, ngậm ngùi. Trải qua tháng năm dằng dặc, kư ức thuở c̣n bé trong ông vẫn giữ vẹn nguyên đến từng chi tiết về h́nh dáng người cậu oanh liệt: “Khi đào hố lên, ở hố chôn tập thể, tôi thấy có tóc của những người phụ nữ rất xanh. Những người đă chôn xác cậu tôi và ông Kỳ họ rất có ư thức, họ chôn riêng ra một góc, nên ông ngoại tôi t́m ra được. Cậu tôi có một chân bị tật ṿng kiềng, xương ống chân bị cong. Nhờ dấu hiệu đó, ông ngoại tôi nhận ra ngay h́nh hài cậu tôi”. Thi hài các anh vậy là đă được gắn kết trọn vẹn. Mộ anh Kỳ hiện được đặt trong khu lăng mộ phái Nguyễn Đức tại Cồn Go, Mai Xá Thị, mộ anh Phi đặt trong khu lăng mộ gia đ́nh tại Cồn Dài, xóm Kênh, Mai Xá Chánh.

            Mỗi lần về Gio Mai, Gio Linh, tôi thường tần ngần đến viếng đ́nh làng Mai Xá Chánh để được sống trọn vẹn với niềm cảm khái trào dâng về nghĩa khí “gan Mai Xá” và cốt cách “mai vàng tụ nghĩa”. Cái thế vững như bàn thạch của đất này đă được diễn tả qua câu đối tạc trên cổng đ́nh Mai Xá Chánh: “Thượng hạ cửu xă phường, giang sơn ngật để trụ, Tây Đông giáp Tiên Việt, môn địa tráng trường thành”, tạm dịch: trên dưới chín xă, phường (đất Mai Xá ngày trước rất rộng gồm xă Mai Xá Chánh và 8 phường: Xuân Lộc, Đào Xuyên, Quảng Xá, Nam Đông, Nam Tây, Bái Sơn, Phú Phụng, Phú An, gọi là bát phường Mai Xá thuộc tổng Bái Trời), giang sơn cao gốc vững, Tây Đông giáp Cồn Tiên, Cửa Việt, cửa đất rộng thành dài. Phát huy truyền thống “kháng chiến kiểu mẫu” thời chống Pháp, tạo thế tấn vững vàng trên “dăi trường thành” này, Gio Mai đă được Nhà nước phong tặng danh hiệu anh hùng LLVTND thời chống Mỹ. Anh Trương Quang Tùng, một “nhà khuyến học” của làng Mai, một người say sưa sưu tầm những tư liệu lịch sử về làng Mai đă nhiệt t́nh dẫn tôi ngược chuyến tàu thời gian trở về với quá khứ làng Mai oanh liệt. Anh tất tả ngược xuôi dẫn tôi đi thăm thú nết đất, nét người Gio Mai. Một buổi chiều vàng trong gian nhà nhỏ ấm cúng của ḿnh, anh mở chiếc máy cát xét cũ kỹ cho tôi nghe đoạn băng ghi âm cũng đă rất cũ, ghi lại buổi phỏng vấn nhạc sĩ Phạm Duy và ca sĩ Thái Thanh về bài hát “Bà mẹ Gio Linh” do đài Pháp RFI thực hiện năm 2001. Đoạn băng nghe tiếng được, tiếng mất nhưng vẫn nổi rơ tiếng ḷng thổn thức của Phạm Duy và Thái Thanh về bà mẹ Gio Linh. Phạm Duy cho biết ông sáng tác “Bà mẹ Gio Linh” trong có một đêm, lúc nằm trên giường tre ở chiến khu. Ông nghẹn ngào kể: “Tôi làm xong tôi khóc. Tôi nhớ hoài, tôi khóc như một đứa con nít”. Giọng Thái Thanh chùng xuống, vẻ thấm thía: “Một bà mẹ b́nh thường, con cái đă là một gánh nặng lớn của mẹ rồi, huống chi lại c̣n trong thời chiến tranh nữa. Cái bi kịch này nó ghê gớm quá. Lần nào hát “Bà mẹ Gio Linh” tôi cũng khóc”. Anh Tùng và tôi đặc biệt cùng để ư đến đoạn b́nh luận của đài Pháp: “Những giây phút sáng tạo như thế không đến nhiều lần trong đời nghệ sĩ... Từ niềm đau cá nhân của một bà mẹ đă thăng hoa thành niềm đau chung của một dân tộc và của loài người”. Đài Pháp quả đă công nhận cái “thần hứng” mà bà mẹ Gio Linh đă mang lại cho người nghệ sĩ. Nội dung buổi phỏng vấn này tôi đă nghe rơ hơn qua đĩa CD do nhạc sĩ Phạm Duy mở cho nghe, trong lần tôi gặp nhạc sĩ đang ở tại Khách sạn Saigon Star. Sau khi được Nhà nước cho phép hồi hương, nhạc sĩ đă bộc bạch trên báo chí rằng chặng đời ba mươi năm qua ở hải ngoại của ḿnh như một giấc ngủ dài, tỉnh dậy thấy trời sáng. Khi giai điệu dân ca bi hùng của “Bà mẹ Gio Linh” được tấu lên qua đĩa CD, người nhạc sĩ già 85 tuổi làm lại cuộc đời, người nhạc sĩ già viết đơn xin Mẹ Việt Nam “cho đi lại từ đầu”, như lời trong ca khúc “Kỷ niệm” (ca khúc này, cùng với “Bà mẹ Gio Linh” nằm trong số 19 ca khúc của Phạm Duy đă được Bộ Văn hoá cho phép phổ biến), người nhạc sĩ trắng xoá cả mái đầu v́ ôm mối sầu xa cố xứ này đă lặng người đi. “Người Việt Nam vốn theo ḍng mẫu hệ, t́nh mẹ nặng lắm - nhạc sĩ Phạm Duy xúc động tâm sự - Một đất nước có một nhân vật như bà mẹ Gio Linh đáng quư lắm”. Hồi ấy, năm 1948, trong chuyến công tác vào chiến trường B́nh Trị Thiên, Phạm Duy đă đến làng Mai, được nghe và được gặp h́nh ảnh bà mẹ Gio Linh với câu chuyện đau thương “chấn động” lẫy lừng. Mẹ Diêu Cháu với gương mặt đă mang nhiều nếp nhăn nheo của thời gian nhưng đối với Phạm Duy, “mẹ đẹp như một vị thánh” (chữ dùng của Phạm Duy), khiến cho Phạm Duy bị xâm chiếm cả cơi ḷng, trở nên lúng túng không biết nói năng ǵ với mẹ, đành nhờ người đưa đường nói hộ. Mẹ dẫn Phạm Duy đi qua một rặng tre để ra tới chợ làng Mai, nơi ngày nào mẹ đến lấy đầu con “tay nâng nâng lên, rưng rức nước mắt đầy”. Từ đó, mẹ Gio Linh đă thành một ám ảnh nghệ thuật và ám ảnh cuộc đời đeo đẳng, “không buông tha” Phạm Duy cả nhiều năm về sau này. Năm 1951, khi trót bước chân qua Phát Diệm để rời xa cuộc kháng chiến chống Pháp, Phạm Duy đă khóc v́ tiếc thương cho những năm đem hết tâm trí ra phục vụ cách mạng và kháng chiến. Nước mắt Phạm Duy lúc rơm rớm, lúc trào rơi v́ bao hồi ức nhưng bỗng đă tuôn ào ào khi nghĩ đến chuyện bi hùng của bà mẹ Gio Linh. Năm 2003, Phạm Duy đă về thăm lại chỗ nhà cũ của mẹ Diêu Cháu. Năm 2005, nhạc sĩ được hồi hương, “lá rụng về cội” và bài hát “Bà mẹ Gio Linh” được phép phổ biến. Ôi! Mẹ Gio Linh, Mẹ Việt Nam đôn hậu và bao dung nhường nào, bởi mẹ biết năm ngón tay có ngón ngắn, ngón dài, nhưng ngắn dài đều trên một bàn tay. Trong một thư mail cho nhạc sĩ Phạm Duy, tôi có nhắc một ư của nhà thơ lớn Tố Hữu nói sau ngày đất nước giải phóng năm 1975 rằng, Phạm Duy hăy cứ ở lại đất nước, đừng đi đâu cả và tiếp tục sáng tác, để khúc giữa qua một bên, lấy khúc đầu (kháng chiến) và khúc đuôi (hoà b́nh). Gửi mail lại cho tôi, nhạc sĩ Phạm Duy hứng khởi viết: “Hăy sống với một Việt Nam hôm nay và ngày mai, rạng rỡ huy hoàng”.

            “Xuân làng Mai đă trổ màu”, câu thơ của nhóm Bích Khê Hoàng gia thi phái (nhóm thơ họ Hoàng làng Bích Khê, Triệu Long, Triệu Phong) gửi báo “Xuân làng Mai”, tờ báo viết tay của người làng Mai ra đời thời tiền khởi nghĩa quả đă ứng vận với hôm nay. Đ́nh Mai Xá Chánh đang được trùng tu lại và đề nghị công nhận di tích lịch sử của tỉnh. Cả đến con rùa trong đ́nh này cũng có một số phận hy hữu lạ thường. Năm 1968, lính Mỹ đưa xe về húc tan đ́nh làng và lấy đi con rùa trong đ́nh, con rùa quư, trên thân mạ sắc vàng và có hai con hạc đứng. Năm 1995, chính người lính Mỹ lấy rùa đ́nh làng Mai Xá Chánh đă mang rùa sang trả lại cho làng. Người Mỹ cũng đă biết lỗi trước văn hoá làng Mai vậy. Người làng Mai không những đánh giặc dũng khí có thừa mà c̣n chuộng tài hoa văn chương, học vấn hết mực. Một sớm, anh Tùng dẫn tôi băng vào một vùng cây cối nguyên sinh rậm rạp, đó là ḷi Mai Xá Chánh, nơi người làng Mai đă dựng nên Văn Thánh vào năm 1910 nhằm tôn vinh những người học hành đỗ đạt. Ngày trước, cạnh Văn Thánh có một cây trầm nguyên sinh to lớn, ḿnh chảy nhựa đầy. Làng làm lễ “khuyến học” tại Văn Thánh trong hương nhựa trầm xông ngào ngạt. Anh Tùng và tôi bâng khuâng bước trên nền Văn Thánh, lần t́m những viên gạch cũ, bóc gỡ lớp rêu phong của thời gian vẫn thấy hiện nguyên sắc nâu hồng được nung đúc từ bầu máu nóng của ông cha. Năm 1980, nhà khảo cổ học Trần Quốc Vượng đă đến đây để khảo sát, cho đào hố khai quật. Ông đề nghị cho rào lại khu vực Văn Thánh để bảo vệ, trong khi chưa phục chế. Thời chiến dùng vơ công. Thái b́nh dùng văn trị. Hương mai, hương trầm làng Mai thêm ngát lừng.

                                                                              

Nguyễn Hoàn

 

Đă đăng trên tuần báo Văn nghệ số 11, ngày 18-3-2006

& in lại trong: Nguyễn Hoàn, “Mai sau dù co bao giờ”, tập kí,

Nxb. Thuận Hoá, 2007

 

(*) Câu này không có trong Hịch Cần vương (gọi chính xác là Dụ Cần vương). Có lẽ đây là lời nghị luận của sĩ phu. BT (6HB7).

 

Nhận từ NH., qua Gmail, 13-6 HB7

 

Xem thêm: http://tranxuanan.writer.2.googlepages.com/hoangpntuong_nguyenhoan.htm

________________________________________________________________________________________________

 

 

Trở về trang Giao lưu:

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/linkdoanket

 

 

Trở về trang bài mới - sách mới - tin tức mới:

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/baimoi-sachmoi-2

 

Trở về trang chủ "Web. Tác giả Trần Xuân An":

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 13-6 HB7 (2007) / 28-4 Đinh hợi HB7