author's

copyright

trần xuân an

ngẫu hứng đọc thơ

phê b́nh thơ

Nxb. Văn Nghệ TP.HCM., 2005

05/01/07

 

 

Bài 1

 

Bài 2

 

Bài 3

 

Bài 4

 

Bài 5

 

Bài 6

 

Bài 7

 

Bài 8

 

Bài 9

 

Phụ lục 1

 

Phụ lục 2

 

                             

        

   Bài 9

 

ĐỌC THƠ HÀ LINH CHI

 

Kính gửi đến gia đ́nh

cố thi sĩ HÀ LINH CHI

với niềm tưởng tiếc khôn nguôi về anh.

 

TXA.

 

1

Cuối cuộc họp rút kinh nghiệm về số đầu tiên tập san Văn nghệ B́nh Trị Thiên, tôi mới biết người đàn ông đă ngoài ba mươi tuổi, có nước da ngăm ngăm nâu và khá vạm vỡ, vừa phát biểu kia, là nhà thơ Hà Linh Chi. Anh nói, xin anh em gửi bài về Đài Phát thanh tại Huế, nhưng nhớ đừng gửi những bài “lên gân”, bởi người biên tập là anh, vốn không thích “lên gân”. Anh dùng hai chữ đó với ư mỉa mai sự hô hào suông như “khẩu hiệu” trong thơ. Đó là ư kiến sau khi có người đă phê phán sự “bít bùng” trong nghệ thuật. Tôi suưt nữa phải bật cười, bởi sau Ngày Thống nhất (1975), như nhiều người đă viết, ở thời điểm đó, những người chiến thắng cùng với tuổi trẻ chưa thật sự vướng vào cuộc chiến tranh, rất lăng mạn, loại lăng mạn “hướng ngoại”, thường vẽ vời trong ước mơ những ǵ rất to tát, viển vông về xă hội, về Đất nước, quê hương, nên rất dễ duy ư chí. Anh Hà Linh Chi vốn là một người khá “ngang xương” như thế.

Đó là năm 1976, lần đầu tiên tôi gặp anh. H́nh như sau đó không lâu, nhà thơ Hà Linh Chi cũng vào Lâm Đồng tiếp tục công tác ở Đài Phát thanh tại Đà Lạt.

Tháng 09. 1978, sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm Huế, tôi được bổ nhiệm vào Ty Giáo dục Lâm Đồng. Tôi vẫn chưa gặp lại anh Hà Linh Chi. Năm học đầu tiên, tôi về giảng dạy tại Lộc Ngăi, huyện trà Bảo Lộc (*). Cũng chưa có dịp nào gặp lại nhau! Năm học sau đó, tôi về Trường Phổ thông cấp III Bảo Lộc, nhưng lại dạy tại phân hiệu Đa Huoai của trường, tít tận Chiến khu D cũ. Vẫn chưa gặp lại! Đến hai niên khoá ở hai vùng khai hoang lập ấp, thường được gọi là vùng “kinh tế mới”, tôi mới được lên giảng dạy tại Trường Phổ thông trung học (cấp III) Đức Trọng, nơi có sân bay Liên Khương và thác Prenn, thác Gougar nổi tiếng.

Năm 1980, chúng tôi mới gặp nhau lần thứ hai, sau lần đầu ở Huế vào năm 1976.

Lần gặp lại, anh bảo, mấy năm qua anh bị các vị lănh đạo “hành hạ”, “lên dây cót” đủ việc, từ thu mua lương thực cho đến những việc không phải là thơ ca, báo chí, phát thanh ǵ ráo. Tôi không ngạc nhiên, v́ biết nét cá tính khá ngang tàng một cách nghệ sĩ của anh, thế nào cũng bị lận đận bởi các vị cấp trên vốn ưa chuộng khuôn phép.

Từ đó, anh Hà Linh Chi với tôi rất thân t́nh, như thể bạn bè, đến mức thỉnh thoảng vẫn có thể cùng nhau rượu chè, cười cợt, châm biếm hơi suồng să một cách đau xót về đủ thứ chuyện tiêu cực trên đời, hoặc khoái chí đến mức có thể cười ha hả hay xuưt xoa thích thú về những ǵ tốt đẹp ngoài xă hội, mặc dù anh lớn hơn tôi đến 16 tuổi.

“Trong cuộc sống thường ngày, Hà Linh Chi là người sôi nổi, nồng nhiệt với bạn bè, không hề che giấu bản chất con người ḿnh. Phía sau những ứng xử có lúc như ào ạt là một một trái tim thơ nhân hậu, một trí tuệ sắc sảo, một cá tính độc đáo khắc sâu vào tâm trí những người đă có dịp gần anh” (1). Đó là một nhận định rất đúng về nhà thơ Hà Linh Chi.

Nhưng tiếc thay, hơn 10 năm rồi, kể từ ngày 21. 06. 1994 ấy, anh không c̣n nữa trên cơi đời này, ở tuổi 54 c̣n đầy sức sáng tạo! Ngày anh về với thế giới hư vô, với ḷng Đất Mẹ tại Đà Lạt, tôi đang ở thành phố Hồ Chí Minh. Nhận được điện tín báo tang do anh Trần Ngọc Trác gửi về, lúc nấm mộ anh đă đắp lại rồi, tôi chỉ biết thắp một nén nhang hướng mặt lên thành phố hoa quỳ vàng ấy.

Liệu tôi có thể viết ǵ về thơ của một người đă thành thiên cổ!

 

2

H́nh dung ra cuộc đời nhà thơ Hà Linh Chi, có lẽ phải khởi đầu từ một bài thơ hồi tưởng của chính anh. Có những khoảnh khắc, những buổi, những ngày măi c̣n đọng lại trong trí nhớ thời tấm bé, do được tận mắt chứng kiến hoặc được kể lại một cách t́nh cờ bởi người lớn, măi về sau, trở thành một dấu ấn màu son không phai mờ trong tâm khảm. Hẳn những ai sáng suốt đều nghĩ rằng tâm thức con người không bao giờ là một tấm bản sao vô tri được chụp lại từ thế hệ trước cùng huyết thống. Tuy nhiên, với sự suy tư, chiêm nghiệm và có thể cả khảo nghiệm của ḿnh về lịch sử, Hà Linh Chi đă có một Buổi sáng ấy (2), không thể nào quên:

“Con chỉ nhớ khi con vừa năm tuổi / Ngày tháng trôi qua trong sóng biển, c̣i tàu / Đường phố chợ có bao giờ bước tới / Cha đốt củi trên rừng, mẹ ra hói t́m rau // […] Mặt trời lên rồi bốn bề trống thúc / Trong Lăng Cô ra, ngoài Đá Bạc vào / Bên Tư Hiền cũng thuyền giăng mỏ giục / Rừng cờ, rừng người cuồn cuộn vàng sao! // […] Con đâu hay đó là Ngày Độc lập / Tháng Tám mùa thu cờ đỏ sao vàng / “Cờ pha máu chiến thắng mang hồn nước…” / Cha bước trong đoàn người cùng hoà nhịp ca vang // Bốn mươi lăm năm một đời con theo bước …” (**).

Bài thơ được anh viết vào năm anh đă 50 tuổi, vào một ngày gần cuối tháng tám, 1990. Đó là năm ở Đông Âu, một loạt nước xă hội chủ nghĩa đă sụp đổ, sự biến Thiên An môn ở Bắc Kinh cũng đă diễn ra, và ở Liên Xô, một không khí rối loạn đă bắt đầu dữ dội hơn. Nhưng Hà Linh Chi vẫn muốn giữ trọn vẹn, không hề có chút dao động, như ai đó đă toan lau chùi đi dấu ấn màu son Cách mạng Tháng Tám và cả quăng đời, như anh đă thưa với hương hồn cha ḿnh, “bốn mươi lăm năm một đời con theo bước” với Tiến quân ca.

Sau 09 năm kháng chiến chống Pháp, dưới ngọn cờ Tháng Mười tại Nga (1917) và ngọn cờ Tháng Tám Việt Nam (1945), ở huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên, có một người chiến sĩ cách mạng đă dẫn con trai ra Miền Bắc, sau hiệp định Genève (20. 07. 1954). Hà Linh Chi chính là đứa con trai ấy, mới bước vào tuổi 14 được gần 03 tháng (3). Không phải ngẫu nhiên mà về sau, trong tập thơ của ḿnh, theo nếp tư duy thuở bấy giờ (dẫu trong số bạn anh lắm người chê trách là di căn nhược tiểu (***)), vẫn có vài ba lần anh nhắc đến hai chữ Tháng Mười viết hoa:

“Rực rỡ đoá quỳ vàng / Đưa cao nguyên vào nắng / Nghiêng nghiêng vầng nón trắng / Óng vàng mái tóc Nga […] / Cùng vun gốc tỉa cành / Cho Tháng Mười bông trổ / Màu ba dan thắm đỏ / Trên tay cô gái Nga …” (4).

                                                                 (Đà Lạt, 10. 1983)

Từ năm 14 tuổi, Hà Linh Chi ra Miền Bắc học tập phổ thông, rồi đại học. Sau đó, giảng dạy tại một trường cấp III ở Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc. Giă từ ngành giáo dục, dự một khoá bồi dưỡng viết văn, năm anh 31 tuổi (1971), Hà Linh Chi cùng đồng đội vượt ngang sông vĩ tuyến mười bảy, có tên Hiền Lương (Bến Hải), để vào chiến trường Miền Nam, vừa cầm bút, vừa cầm súng:

“Cầu bảy nhịp c̣n hai /bom từ trường đợi nổ / ḍng sông mùa mưa lũ / bến bờ không bóng thuyền // Bên kia làng Trung Giang /cỏ lau vàng hoang dă / dây kẽm gai hầm hố / b́m bịp kêu lạnh đồng //Đồn Đốc Miếu chông chênh / đỏ bầm từng ụ đất / dáng người đi cúi mặt / dưới tầm súng ca nông … […] / nước bồi hồi dưới ngực / tôi bơi qua ḍng sông” (5).

                                                                (Hiền Lương, 1971)

Hai năm liền, Hà Linh Chi chiến đấu trên chiến trường Quảng Trị. Bút pháp thơ của anh h́nh như đă định h́nh, rơ nét, là thiên về kí sự. H́nh như anh rất chú ư việc miêu tả, và qua đó, thi thoảng mới bày tỏ cảm xúc, suy tư của cái tôi trữ t́nh một cách trực tiếp. Bài thơ Gió từ La Vang (6) được anh khắc từng nét bút mạnh và sắc:

“Trời La Vang gió giật từng cơn / Cát quất như roi / Lá mài như kiếm / Tre xát vào nhau ớn lạnh / Lào rào kẽm sắt / Lảng rảng mái nhôm / Gió từ La Vang tràn sang Cửa Việt / Mùa hanh heo gợi nhớ đồng bằng // […] Cát bỏng hầm sâu / Lửa xém đồng bằng / Máu chảy xuống, gió lùa khô tím ngắt / Gió miết đồi tranh lá sắc / Cỏ c̣n giữ nước mà cỏ thành chông / Gió khô cong sắc mặt cháy đồng hun / Rít ầm ù hoang khô vùng hậu địch …”.

                                                           (Quảng Trị, 1972)

Bài thơ Màu đỏ đất Cùa (7) cũng theo một bút pháp thơ kí sự như thế, có đoạn anh “chép” nguyên lời nhân vật vào thơ, như một nhà-báo-thơ tại mặt trận, có chỗ lại miêu tả một cách khá ấn tượng về sự khốc liệt, dữ dội, tàn bạo của chiến tranh, bất chấp cấm kị “tự nhiên chủ nghĩa” (thường khiến người đọc yếu vía mất hồn):

“Hăy nh́n tận mắt anh ơi! / Vườn xưa tuổi nhỏ / Bây giờ lau lách cỏ tranh / Bom toạ độ nổ thành miệng phễu / Vườn mẹ / Mênh mông chói đỏ ngút ngàn… // Ḷng chảo Cùa như miệng cối xay / Nghiến nát màu xanh thành máu đỏ / Mỗi hạt tiêu cũng hoá thành hạt lửa […] // … Màu đỏ đất Cùa – màu lửa trái tim”.

                                                          (Cùa, tháng 8. 1972)

Đến tháng 08. 1973, nhà thơ Hà Linh Chi mới về lại quê hương Thừa Thiên của anh. Anh đă biểu hiện thay v́ tự biểu hiện, thông qua nhân vật cái tôi trữ t́nh là một người đă kinh qua gần suốt cuộc chiến tranh chống Mỹ:

“Về Thừa Thiên, ta về Thừa Thiên / Đất mẹ quê cha một đời cay cực / Núi Truồi ơi, hai mươi năm đánh giặc / Ta bạc tóc này cho núi măi xanh tươi”.

Thiên về miêu tả “hướng ngoại”, ít khi xoáy cái nh́n vào chiều sâu nội tâm ḿnh, Hà Linh Chi vẫn có cách miêu tả rất đỗi cảm thông về cái nghèo Trung bộ, nghèo v́ sông suối nhiều, nhưng độ dốc cao và trong văn vắt, ít phù sa, lại chịu đựng chiến tranh hơn bất ḱ quê xứ nào:

“Bao giờ em đến miền Trung / đừng mặc áo hoa mà buồn con nước / nếu tuổi thơ em qua nhiều mất mát / em lại gặp ḿnh trên mặt ḍng sông” (8).

Cuộc chiến tranh kết thúc để sáng bừng lên một Ngày Thống nhất (1975). Hà Linh Chi viết về Ḍng sông sau cơn lũ (9), có nhiều đoạn với thủ pháp xới lật; bắt đầu là mặt quá khứ, “phù sa từ hố bom / trôi qua vườn nhà mẹ / màu tím ngắt trong vườn / theo ḍng sông ra bể […] // phù sa thấm vào rễ / quả hừng lên nỗi đau”; để rồi ở một đoạn khác, anh lật lại để nh́n rơ mặt hi vọng về tương lai, “phù sa từ hố bom / sẽ vươn xanh mầm lá / phù sa từ vườn mẹ / nở nụ hồng môi em […] // phù sa ch́m trong rễ / cho hồng lên nụ cười”. H́nh như khi viết về mặt nỗi đau, thơ Hà Linh Chi có nét mới mẻ hơn. Viết về mặt hi vọng, thơ anh lại rơi vào khuôn sáo! Phải chăng đó cũng bởi nguyên nhân chung của một thời? Rất nhiều, quá nhiều ḍng thơ viết về hi vọng đến mức không c̣n ǵ là mới mẻ nữa ở địa hạt này, trong khi khổ đau vẫn c̣n nhiều “đất hoang” chưa khai phá. Tuy vậy, không phải Hà Linh Chi không có những câu sinh động: “em là ngọn nến hồng / soi đêm dài băo tố / trong veo, sau mùa lũ / em là ḍng sông Hương”.

Thế là một quăng đời thơ khác đă mở ra, không c̣n súng đạn và máu xương, mà chỉ là màu xanh cây lá, sông nước và những mùa vàng ruộng rẫy.

 

3

Nếu trong tập thơ tuyển Lời đá của Hà Linh Chi, chỉ có vỏn vẹn 08 bài trước Ngày Thống nhất, th́ thời gian suốt 19 năm hoà b́nh sau đó, có đến 47 bài được chọn.

Thi pháp thơ thiên về kí sự, miêu tả ngoại vật và ngoại cảnh như thể Hà Linh Chi là một nhà-báo-thơ, không chỉ là thi pháp của anh trong chiến tranh. Hoà b́nh, từ 1975, vẫn một thi pháp ấy, anh đi suốt 19 năm, cho đến ngày anh mất, 21. 06. 1994.

Nhà thơ Hà Linh Chi khác với những nhà thơ “hướng nội”, chỉ chú tâm biểu hiện những cảm xúc, tư tưởng nội tâm. Thơ “hướng nội”, tất nhiên h́nh ảnh thơ cũng mượn ở ngoại giới, nhưng là h́nh ảnh ngoại giới bất ḱ. Nhà thơ “hướng nội” sống, mở mắt thật to và mở hết mọi giác quan khác của ḿnh để thu nhận hiện thực xă hội, thiên nhiên bên ngoài, và lại lắng nghe âm vang của hiện thực dội vào ḷng, rồi cứ tích chứa măi trong ḷng, cho đến khi nội tâm xuất hiện một tâm trạng, một cảm xúc – tư tưởng, bấy giờ mới viết thành thơ bằng những h́nh ảnh ấn tượng sẵn chứa trong tâm thức. Thơ “hướng nội” không miêu tả ngoại giới mà chủ yếu là nhà thơ tự biểu hiện nội tâm. Nói chung, thi pháp “hướng nội” ấy hoàn toàn khác với thi pháp của những nhà thơ “hướng ngoại” như Hà Linh Chi.

Cũng như các nhà thơ “hướng ngoại” khác, Hà Linh Chi trải rộng tâm hồn ḿnh trên những vùng đất ḿnh sống hay có dịp đi đến. Vùng đất Nam Tây Nguyên có tên sau Ngày Thống nhất (1975) là Lâm Đồng (gồm Lâm Đồng cũ và Tuyên Đức cũ), cùng tỉnh lị của riêng nó là thành phố Đà Lạt, chính là nơi trái tim thơ của nhà thơ Hà Linh Chi ôm trọn theo nhịp đập trong lồng ngực anh. Hầu như nhà báo Hà Linh Chi đă đi hết mọi nẻo đường, từ đường nhựa phố phường, liên huyện, liên xă đến đường đất, đường ṃn của các làng thôn, buôn bản trong tỉnh. Đến mỗi nơi, anh ghi nhận và đồng thời cảm xúc, do đó, hầu hết mọi nơi trong tỉnh đều có thơ Hà Linh Chi viết về. Thơ anh như một loại bút kí thơ hay kí sự thơ. Như đă viết, tôi thấy yếu tố miêu tả con người, nhất là khung cảnh, sự vật ở các huyện, xă thuộc tỉnh Lâm Đồng, trong thơ anh, chiếm một tỉ lệ khá lớn.

Tuy vậy, ở các nhà thơ, thật sự không có một sự phân biệt rạch ṛi “hướng ngoại” với “hướng nội”. Xếp nhà thơ này hoặc nhà thơ kia vào khuynh hướng nào, chỉ là sự tương đối, căn cứ vào thi pháp chủ yếu mà nhà thơ ấy thường xuyên vận dụng. Ở Hà Linh Chi, anh là nhà thơ chủ yếu nghiêng rơ về phía “hướng ngoại”, nhưng với những đề tài như hoài niệm quá khứ chẳng hạn, anh không thể không tự biểu hiện nội tâm của ḿnh theo khuynh hướng “hướng nội”.

Màu hoa tuổi trẻ (10) và hơn 10 bài thơ khác của anh về đề tài hoài niệm là mảng thơ “hướng nội” của anh.

“không biết mùi hoa hay hương tóc em / thơm rất lâu trên áo tôi hồi đó / ta chia tay chiến tranh và tuổi trẻ / hương hoàng lan đôi lúc thoảng về” (10).

Hành hương (11) là một bài rất cảm động trong thơ hoài niệm của anh:

“… Hành hương về cứ cũ / Cây cỏ phủ lối ṃn / Anh gục đầu gợi nhớ / Vật kỉ niệm ḿnh chôn // […] Mạch đất ấm bàn tay / Bớt đi chiều gió lạnh / Bất chợt từng cơn gió / Bất chợt từng tiếng ai…”.

Thực ra, chiến trường Trị – Thiên mới là nơi anh cầm súng chiến đấu, chứ không phải Nam Tây Nguyên, cụ thể là các làng ngoại thành Đà Lạt. Nhưng Hà Linh Chi, với sứ mệnh nhà thơ, thơ anh có khi chỉ là lời nói thay cho những ai luôn hoài niệm, thương tiếc đồng đội nhưng không hề làm thơ, tuy rất cần nhà thơ nói hộ những cảm xúc, suy tưởng giùm họ. Hoặc những người lính xuất ngũ, nay đang đi khai hoang lập ấp, họ cũng rất cần được nhà thơ nói thay tâm sự của họ, chẳng hạn như bài Tâm sự mgười đội trưởng (12). Hà Linh Chi có nhiều bài “hướng nội” theo kiểu nói thay như thế. Nếu dùng thuật ngữ, th́ đó là biểu hiện (nói thay, nói về đối tượng) bằng thủ pháp tự biểu hiện (nhập thân vào đối tượng để nói giúp – cái tôi trữ t́nh của tác giả thực ra là cái tôi của đối tượng). Ở trường hợp này, ấy là “hướng nội” nhưng thực chất là “hướng ngoại”.

Đề tài nhân tộc thiểu số, cụ thể là các sắc dân bản địa lâu đời như K’Hor, Chiau Mạa, Chil, ở Hà Linh Chi, trở thành một mối quan tâm thường xuyên của trái tim anh. Bài Giai điệu của đá viết về loại đàn đá nổi tiếng của Tây Nguyên là một thành công của anh:

“bao cuộc đời trên mạch đá rêu phong / bao ngọn lửa tàn vào hoang lạnh / bao chiếc lá ch́m trong suối vắng / sớm nay về trong tiếng đá vang ngân // sớm nay về trên nét mặt của em / địu con sau lưng cầm chày trước ngực / gơ lên đá điệu tâm hồn cháy rực / cho rung vang toàn vẹn những tấm ḷng // đá hát thành lời cho trời cao hơn / sợi dây rừng rung rinh ch́m nổi / âm thanh cao cho tóc em xanh măi / âm thanh trầm từ mắt mẹ thẳm sâu // những năm động rừng đá chẳng ṃn đâu / đói muối dời buôn theo người bền bỉ / những giai điệu âm thầm chung thuỷ / lại rung lên cùng đất nước hồi sinh // em hăy nhập vào xa thẳm thời gian / từ tiếng gơ rất êm trên mặt đá / nghe lịch sử ngh́n năm về rạng rỡ / bên ché rượu cần và ngọn lửa t́nh yêu” (13).

Ở giờ phút thưởng ngoạn ấy, dĩ nhiên Hà Linh Chi không nghe hoặc đọc lịch sử qua những bài trường ca sử thi hoặc những truyền thuyết, anh cảm nhận qua tiếng đàn đá được gơ bằng chày, qua cả những rung cảm của người đàn bà trẻ địu con vốn là nghệ sĩ dân gian ấy. Lịch sử ngh́n năm Nam Tây Nguyên thật sự là một thứ sử vô ngôn vô tự và sinh động. Lịch sử ấy chỉ hiển hiện ở những con người đang sống. Mỗi người là một trầm tích đồng thời là một tiếp nối. Âm nhạc của họ là một biểu hiện của lịch sử ấy. Và lịch sử ấy từ ngh́n năm vọng về nhưng cũng toả ra cho đất và trời hiện tại, cho mái tóc xanh trẻ tuổi và ánh mắt sâu người già. Hà Linh Chi miêu tả sức bền của đá, thực ra qua năm, bảy thanh đá kia, Hà Linh Chi thể hiện ḷng người thuỷ chung và nghị lực chân cứng đá mềm của người K’Hor, Chiau Mạa, Chil bao đời lên rừng xuống rẫy. Ché rượu cần và ngọn lửa đêm miền núi sương lạnh vẫn là h́nh ảnh kết đọng của lịch sử Nam Tây Nguyên. Rượu cần nồng ấm và ngọn lửa t́nh yêu, đâu chỉ là yêu đương đôi lứa, mà chính là t́nh yêu sâu thẳm thời gian, bát ngát không gian Nam Tây Nguyên!

Dẫu là người Kinh đặc sệt giọng nói Thừa Thiên, không pha lẫn chất Bắc hay chất Nam, Hà Linh Chi vẫn thể hiện được chính ḿnh như là một người đồng bào thượng du Nam Trung bộ – Nam Tây Nguyên, với tất cả chiều sâu của trái tim ḿnh. Hai đại từ “em”“mẹ” của anh rất đỗi ruột rà!

Miêu tả, một đặc điểm của thi pháp “hướng ngoại”, được nhà thơ Hà Linh Chi vận dụng thành công một cách nhuần nhị trong bài Giai điệu của đá này. Cái tôi trữ t́nh của tác giả chỉ thấp thoáng ở b́nh diện phụ, rất mờ nhạt, đúng như ư định nhà thơ là cố giấu ḿnh đi, hay đúng hơn là người đọc biết có nhà thơ đang miêu tả, cảm xúc, suy nghĩ “hướng ngoại”, nhưng hầu như chẳng thấy nội tâm riêng tư của nhà thơ ở câu thơ nào; cho đến đoạn kết của bài thơ, mới thấy lời nhắc nhở đầy thương mến của tác giả. Trong khi đó, ở b́nh diện chính, h́nh tượng xuyên suốt, bao trùm, toả sáng khắp bài thơ vẫn là người đàn bà trẻ – nghệ sĩ dân gian sắc tộc ấy và chính nội tâm của cô mà nhà thơ cảm nhận được.

Anh c̣n có một bài viết về một ngôi trường ở một buôn làng nhân tộc ít người. Đây là bài thơ anh gửi tặng tôi (TXA.), khi tôi đă rời bỏ khỏi Trường Phổ thông trung học Đức Trọng. Anh viết về một nơi (trường Ka Đơm) nhưng ḷng hướng về một nơi (trường Đức Trọng). Có thể đây là một h́nh thức không phải hiếm thấy ở các nhà thơ, như thể Nguyễn Gia Thiều mượn chuyện các cung nữ trong cung cấm để oán trách vua chúa không biết đến bốn chữ “chiêu hiền đăi sĩ” (Cung oán ngâm khúc). Tất nhiên “so sánh” nào cũng khập khiễng. Nhưng dẫu vậy, ở nghĩa nổi (hiện nghĩa), bài thơ vẫn là một thành công khác của anh về đề tài các nhân tộc miền núi:

Nơi mùa xuân em qua (14)

                         (Gửi TXA.)

“mùa xuân này em có về Ka Đơm / con đường dốc đầy cỏ gai giăng mắc / sương trắng lạnh sau giờ tan lớp / hoa trinh nữ hồng ngọn nắng đầu tiên // em đi rồi con đường dài hơn / cu rúc kêu buổi chiều khắc khoải / nước củ ḿ mắt bạn bè nheo lại / t́m dáng em bên bếp lửa nồng nàn // pạp (@) nhớ em ngồi chẻ lạt đan sàng / kể chuyện em dạy trẻ thơ đọc chữ / tóc lộng gió và nụ cười rộng mở / trời mưa to vẫn ra lớp ra trường // nơi quăng đường tôi đă gặp em / bên chiếc cầu em vô t́nh rơi bút / ḍng sông ấy vẫn dịu hiền trong suốt / mực từ bút em xanh măi theo ḍng… // Ka Đơm bây giờ con đường cao hơn / băi śnh lầy đă xanh um lúa nước / những ngôi nhà đỏ tươi mái lợp / hoa cà phê thơm suốt những lô vườn // bên ché rượu cần vít cong hơi men / hương mùa gặt quyện tṛn chiêng sáo / những cô gái cởi trần sàng gạo / đôi vú căng tṛn lắt lay // tiếng trẻ học bài xanh mướt hàng cây / hoa quỳ vàng xốn xang đồi núi / như ngọn lửa, ḍng sông em nhắn gửi / nhớ thương hoài trong sắc gió Ka Đơm”.

                                                          (Đà Lạt, 19. 11. 1983)

Viết về những vùng đất khai hoang lập ấp (vùng “kinh tế mới”) là đề tài thứ ba Hà Linh Chi quan tâm. Là một nhà thơ có quê gốc là Thừa Thiên – Huế, Hà Linh Chi viết về Huế bằng những câu thơ rất Huế. Có cả mươi bài rất Huế ở Lâm Đồng như thế. Đúng như anh Nguyễn Cửu Sử, một trong vài vị lănh đạo của khu kinh tế mới Hương Lâm (sông Hương và Lâm Đồng) hồi ấy thường nói với bà con cô bác ở đó: “Đem Huế vào theo, chứ không phải bỏ Huế mà đi”.

“sau những ngày mở đất /ngọt ngào mùa sinh sôi / từ cao nguyên tít tắp / đă nghe Huế chào mời // […] chẳng có chi mua bán / cũng ưa đi chợ hoài / để nghe Huế nói cười / từ cao nguyên đầm ấm” (15).

“Sương xuống nhiều nên chưa rơ mặt em / Sông chảy giữa hai bờ rừng lặng lẽ / Nghe giọng ḥ biết em c̣n trẻ / Điệu mái nh́ nghe hát ở cao nguyên // Anh ra bờ để nghe rơ giọng em hơn / Tiếng quê hương nơi miền đất lạ / Nón nghiêng nghiêng và lời ca thoảng gió / Tưởng như ḿnh đắm giữa sông Hương …” (16).

Nhà thơ Hà Linh Chi luôn hướng cảm xúc – suy tưởng của ḿnh ra với cuộc sống như thế. Nhưng cuộc đời luôn tồn tại những niềm vui, ít ra cũng là niềm vui trong dự cảm, hi vọng, giữa thời đoạn cực ḱ khó khăn gian khổ của đất nước, đồng thời ở bên cạnh hoặc ở phía mặt kia của niềm vui, dự cảm lạc quan là những đau đớn, những bức xúc, v́ những khó khăn đó một phần là do chủ quan của những người lănh đạo cấp này, cấp kia. Với trái tim nhà thơ, trước bối cảnh như vậy, Hà Linh Chi không thể vô tâm, vô tư và anh không thể không có một mảng thơ thứ tư, ấy là thơ thế sự.

Nỗi mong của người lượm củi (17) hồi mới được Hà Linh Chi viết ra ở dạng bản nháp, đă khiến những vị lănh đạo và những viên “cớm” rất bực bội. Do đó, bài thơ không được anh trau chuốt lại! Tuy hơi thô sơ, nhưng chính vẻ thô sơ như chất dân dă đó cùng ư tưởng táo bạo của nó, hồi 1982, chưa được cởi trói (****), lại lan truyền khá nhanh bằng cách “xuất bản miệng” hoặc chuyền tay bản chép.

“… đă từng xanh tốt một thời / đă từng toả mát cho đời bóng râm / yếu mềm găy trước băo giông / chẳng rơi xuống đất c̣n mong nỗi ǵ / đă khô ḍng nhựa đi về / nặng thân cây lại c̣n đè chồi non / đă không hoa lá bóng tṛn / vui làm nhánh củi về đun cho rồi // ước chi trận gió nổi dài / cành khô rơi xuống được nồi cơm sôi”.

                                                        (Đà Lạt, 25. 02. 1982)

Đó là phản ứng của một nhà thơ có trách nhiệm trước hiện thực xă hội với những khó khăn thật, do nguyên nhân khách quan (t́nh trạng hậu chiến, lại bị cấm vận), và những khó khăn giả, do nguyên nhân ở phía chủ quan, ấy là óc thủ cựu và tham quyền cố vị của các vị lănh đạo, mặc dù trong qua khứ họ cũng rất có công lao. Sự kiện bài thơ này ở Lâm Đồng cũng như sự kiện Phạm Thị Xuân Khải ở báo Tiền Phong sau đó vài ba năm. Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rơ, Hà Linh Chi hoàn toàn xuất phát từ lương tâm, trách nhiệm của chính anh, để viết bài thơ đó.

Người thợ mộc và vân gỗ cẩm lai (18) là một bài thể hiện một cách h́nh tượng quan điểm dùng người rất cổ điển, theo kinh nghiệm nhiều đời truyền lại (dụng nhân như dụng mộc) và theo cái tâm trong sáng, v́ trách nhiệm chung, v́ số phận của mỗi con người, mỗi trí thức cụ thể. Nhà thơ Hà Linh Chi viết:

“Ba đời làm thợ mộc / Tôi thuộc ḷng từng thớ gỗ trên tay / Thẳng làm thước, cong làm giằng xay / Súc gỗ quư có thể nào bỏ được? //Anh hăy nh́n thật kĩ / Nét hoa văn anh chưa gặp trong đời / Thứ gỗ này ngoài quê ḿnh không có … //[…] Những đường vân ḱ lạ / Chỉ cần đẩy nhát bào sắc, nhẹ / Cả sắc trời khoáng đăng sẽ bừng lên // […] Nét hoa văn ngh́n năm rừng già / Trong tầm mắt nh́n xa / Và, giọng trầm thiết tha người thợ: / - Mỗi loài cây có đường vân riêng / Làm sao để từng thớ gỗ / Được hiện h́nh toàn vẹn nét hoa văn!”.

Bài thơ Khoảng sáng trên trần nhà (19) đích thực là một bài thơ “đau đời” (nói theo từ ngữ hồi đó):

“có một ngày bất chợt quăng trời xanh / ập vào mắt tôi cái nh́n trẻ nhỏ / tôi bước đi – như người vỡ nợ / ôi ḍ phong lan – anh có lỗi với em! // tưởng có lúc ch́m vào lăng quên / đất dưới chân ngỡ ngàng xa lạ / những dăy phố buồn thiu quán trọ / tôi chỉ c̣n là nỗi đau của em // tôi nh́n lên khoảng sáng mênh mông / viên ngói vỡ nên chẳng c̣n lăng kính / một ngôi sao ban ngày lóng lánh / cuối trời xa // có tiếng chim qua khoảng trống dội về / nghe trong vườn màu địa lan thắm đỏ / lặng im ngọn lửa / tôi làm thơ trong khoảng sáng riêng // và tôi nói với ḿnh / như rễ cây nói vào ḷng đất / sau mây là ngôi sao xanh / soi thấu mọi điều trên bàn tay anh”.

Phải nói ngay rằng, đây là bài thơ tâm trạng “hướng ngoại” thành công nhất của nhà thơ Hà Linh Chi. Anh đau nỗi đau đời, đau v́ cuộc đời tŕ trệ, trầm uất, bởi những nguyên nhân sâu xa của chính thói đời… Chính ṿm trời cao trong veo kia đă cho anh một cái nh́n của trẻ nhỏ, tuy vô tư nhưng đầy oán trách và lắm dấu hỏi. Cái nh́n ấy tự xoáy vào anh, tạo nên trong trái tim anh một vết thương đau đớn, và anh biết nhận trách nhiệm về ḿnh, vô h́nh trung cũng phê phán những ai như ḿnh. Bầu trời th́ thế, c̣n đất đai dưới chân? Anh không thể lẫn trốn trong lăng quên! Đất không nhận anh là người con ruột thịt của đất nữa, như thể bởi chính anh đă góp phần làm Đà Lạt điêu tàn, hoang phế đến thế! Từ tâm trạng dằn vặt đó, bằng cách gút lại tứ thơ trong các ẩn dụ: viên ngói trên trần nhà đă vỡ, vỡ cả lăng kính của mắt nh́n, để xuyên qua khoảng sáng chân thực ấy, anh nh́n thấy rơ một v́ sao xanh biếc của thiên nhiên đất trời đang nh́n anh, thấu hiểu anh, đọc hết những bài thơ anh đang viết. Điểm sáng thẩm mĩ hay c̣n gọi là nhăn tự của bài thơ chính là hai chữ lăng kính. Theo thành ngữ, người ta thường nói, nh́n đời qua lăng kính màu ǵ, cuộc đời sẽ là màu đó (tươi hồng, xanh mát hay vàng chói, đen tối?). Theo đó, cái nh́n không lăng kính có nghĩa là cái nh́n không bị định kiến làm đổi màu, sai sự thật. Hăy nh́n thẳng vào thực chất xă hội, con người bằng cái nh́n chân thực như xă hội, con người đang hiện hữu. Đừng nh́n bằng lăng kính định kiến. Đừng nh́n bằng lăng kính xuyên tạc. Đừng nh́n bằng lăng kính giáo điều. Nhà thơ Hà Linh Chi muốn mọi người đừng bị ư hệniềm tin tôn giáo (qua biểu tượng lăng kính) làm cái nh́n sai lệch, bị “nhuộm màu”!

Đối với nhà thơ Hà Linh Chi, đó là một trong vài bài thơ quan trọng nhất và thành công nhất của anh. Hà Linh Chi, bằng thơ của ḿnh, đă góp phần tác động, mở đường cho công cuộc Đổi mới (1986) và Cởi trói (1987). Sống với trái tim nhạy cảm và một trí tuệ sắc sảo, anh nh́n thẳng vào hiện thực xă hội, và hiện thực ấy đă thức ngộ cho anh như thế.

Ngoài mảng thơ viết về chiến trường Trị – Thiên trước Ngày Thống nhất (1975), tôi những muốn gọi những mối quan tâm thơ của anh về thực trạng cuộc sống xă hội, ở Lâm Đồng và khắp đất nước (giai đoạn 1976 – 1994) bằng bốn tên gọi: hoài niệm chiến tranh, tấm ḷng nhân tộc, đất mới, nỗi đau đời, như một cách cô đọng lại những ǵ thơ anh đă thể hiện, và tôi đă cảm nhận.

Chung quy, nhà thơ Hà Linh Chi là một thi sĩ hướng trái tim và mắt nh́n của ḿnh ra với cuộc sống xă hội, chứ không chăm chú vào bên trong nội tâm riêng tư. Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế và chủ yếu là Lâm Đồng là ba vùng đất anh sống và làm thơ. Chỉ riêng mảng thơ trong giai đoạn 19 năm (1976 – 1994) anh sống và viết tại vùng đất Nam Tây Nguyên ấy, với những ǵ anh quan tâm, không c̣n là thơ của riêng một tỉnh mà đă thành thơ của cả một giai đoạn đất nước trong cơn đau trở dạ thời hậu chiến.

Rất tiếc, anh đă mất cách đây mười năm.

Mười năm qua, hiện thực Đổi mớiCởi trói lại có những vấn đề của nó. Những vấn nạn thuộc về giai đoạn trước đó chưa được giải phóng một cách thật triệt để, mà càng trói buộc thêm những ǵ cần tháo mở (như nội dung khái niệm nền độc lập, tự do, dân chủ chân chính, gồm cả quyền độc lập, tự do, dân chủ cụ thể cho mỗi con người…), lại tháo mở những ǵ lẽ ra phải ḱm chế (như thói ăn chơi, “đầu độc” tuổi trẻ…). Ṿng lẩn quẩn của cuộc sống xă hội đôi khi y hệt một câu Kiều, “cởi ra rồi lại buộc vào như chơi”; và khi đă bị thắt vào, phải có một xung lực nội tại để nó lại tháo ra… Phải chăng biện chứng của hiện thực nước ta là thế? Tôi cảm thấy tiếc biết bao khi anh Hà Linh Chi không c̣n có thể làm thơ được nữa, bởi cái chết đă cướp anh đi. Dẫu sao, thơ anh và những mối quan tâm của anh về cuộc sống Lâm Đồng và cả nước vẫn c̣n đó trên những trang sách, trong bao tấm ḷng bè bạn.

Làm sao quên được anh Hà Linh Chi!

Tôi măi c̣n nhớ các tuyển tập thơ nhiều tác giả thuở ấy, Đất gọi thầm, Như anh em một nhà, và sau đó, khi tôi đă rời khỏi Lâm Đồng, là Đà Lạt, thơ. Mấy bài thơ tôi viết tặng anh, về sau, tôi đă in lại trong các tập thơ riêng đă xuất bản, trước hết là như một cách lưu giữ những kỉ niệm khó quên…

Làm sao quên được anh Hà Linh Chi!

 

4

Gặp nhau

 

                 Kính tặng anh Hà Linh Chi

 

“rất lâu mới gặp nhau / cánh tay như sóng biển / trên vai tôi, sóng choàng / tôi như ḥn đảo nhỏ / đứng lặng trong nỗi mừng // rất lâu mới gặp nhau / chén rượu chiều sóng sánh / bài thơ “chiều củi rụng” (*****)/ đập vào vách đá im / nước mắt tràn trong đêm // rất lâu mới gặp nhau / cười đó rồi khóc đó / có khóc th́ khóc thầm / có cười th́ cười vỡ / sóng vỗ bờ đảo xanh // rất lâu mới gặp nhau / rượu cuồng đêm tâm sự / sáng ra c̣n làm, ăn / sóng c̣n ru đời nữa / đảo c̣n vui chim muông // rất lâu mới gặp nhau / để biển thêm tiếng sóng / đảo xanh v́ mai sau / biết thế nào mà hẹn / tóc c̣n xanh trên đầu…”.

                                                                            1982

 

Ngôi nhà bên thung lũng sương

 

                 Kính tặng anh Hà Linh Chi và chú Hồ Phú Diên

 

“từ một nơi xa xôi tôi trở về thành phố / con dốc cao, đồi cỏ mượt, nắng vàng/ hoa! / hoa rung vào ḷng bao thanh âm rạng rỡ / nghe hương mùa thơm trong lá thông / tôi lại về với nơi tôi thường nhớ / gió bồi hồi chiều ơi yêu thương // ngôi nhà bên thung lũng sương / chiều tháng tám, nắng đọng lại đằng sau khung cửa / lồng ngực rộn ràng, ngón tay khẽ gơ / (anh chị ơi, anh chị ơi, em đă về nhà) / và nắng ấm ùa ra… / tôi đứng ngẩn ngơ / giữa những nụ cười quây quần rất trẻ / siết chặt tay tôi là những bàn tay tin yêu nồng nhiệt thế / tôi biết nói ǵ, ân nghĩa ấy, bao la // dẫu giọng đọc đă khàn đi sau hai mùa kháng chiến / ánh mắt vẫn trong ngần soi nắng xuống trang thơ / ta hoà vào nhau từ mạch nguồn sâu thẳm / (ghềnh thác gian lao để sâu lắng ḷng hồ) / tôi biết nói ǵ, ân nghĩa ấy, bao la // căn pḥng đầy ắp tiếng thơ / vang vọng đêm rừng già thác đổ / vang vọng tiếng rơi thầm của máu / tiếng reo xanh bên đường phố, sớm mai / cả tiếng thở dài trong bóng tối, lẻ loi… // âm hưởng tự cơi người / cho mỗi trái tim rực đỏ / cho ḷng ta bồi hồi / tôi biết nói ǵ? thơ hăy nói giùm tôi! // và Đà Lạt ơi! / thành phố rất thân yêu mà cả cuộc đời tôi / sao nhận hết vào ḷng bao thanh âm rạng rỡ / sao hiểu hết con dốc cao, ngọn đồi xanh mướt cỏ / sao nghe hết hương mùa thơm trong lá thông… / nếu chẳng đến với nơi xa thành phố – / ôi những tấm ḷng từ nguồn mạch yêu thương // nắng hừng đông ấm lên trong ngôi nhà đó / khung cửa mở ra mọi phía chân trời / tôi lại đến với nơi tôi vẫn ở / chào thung lũng sương long lanh sớm mai”.

                                                                            1982

Sau khi chép lại hai bài thơ Gặp nhauNgôi nhà bên thung lũng sương vào bài viết này, tôi lặng người đi, và cảm thấy không nên viết thêm một ḍng nào nữa, v́ như thế cũng đă đủ để nhớ lại những kỉ niệm… Kỉ niệm, mười năm nay đă là kỉ niệm trong niềm tưởng tiếc, kỉ niệm ấy biết nói thế nào cho đủ!

Tuy vậy, hi vọng là cũng chẳng sao, nếu có thêm một vài câu như thể là ghi chú cuối bài này.

Lẽ ra, ở bài thơ Gặp nhau, tôi phải rút gọn tứ thơ Nỗi mong của người lượm củi đúng như anh Hà Linh Chi viết, là “bài thơ ‘chờ củi rụng’”, chứ không phải ‘chiều củi rụng’. Nhưng sử dụng chữ “chờ” sẽ khiến những vị lănh đạo thuộc loại thủ cựu và maoisme đang tại vị thời bấy giờ chạnh ḷng, chột dạ. Chưa hẳn các vị ấy biết đến bài thơ của tôi và bài Nỗi mong của người lượm củi tôi đă nhắc tới, nhưng các viên “cớm” sẽ gây khó dễ, thậm chí là chụp xuống đầu chúng tôi những tai hoạ. Tốt nhất là xem như củi đă rụng rồi sau đợt thanh lọc những cán bộ các cấp bị đánh giá là maoisme, chẳng hạn như Hoàng Văn Hoan. Tôi xem củi rụng cũng là một nỗi đau thuộc loại bi kịch về tranh giành ảnh hưởng giữa hai cường quốc Nga và Trung, mặc dù tôi không thích những kẻ như Hoàng Văn Hoan… Tôi chỉ nghẹn ngào khi nghe bài thơ Nỗi mong của người lượm củi của anh Hà Linh Chi.

Thật sự, tôi và anh Hà Linh Chi chỉ ước ao các vị lănh đạo tỉnh sẽ cho thành lập Hội Văn nghệ Lâm Đồng, để ra được một tập san văn nghệ, và chỉ có vậy. Nhưng thời bấy giờ, đó là cả một vấn đề! Thật quá mức nghiệt ngă, hẹp ḥi, đến mức ai có chút máu văn nghệ cũng phải xin rời khỏi Lâm Đồng hoặc bị đơm bẫy, bị ép, bị đuổi khỏi tỉnh đó!

Mặt khác, t́nh h́nh tại Lâm Đồng thời ấy c̣n có một luồng sức ép ngấm ngầm nhưng rất kinh khủng khác nữa, chứ chẳng riêng phía các “cớm”. Đó là catholique… Có một chi tiết xem ra cũng khá buồn cười: “cớm” (công an) hay catholique cũng đều được viết tắt là CA.!

Về những kỉ niệm ở Lâm Đồng và riêng tại Đà Lạt, tôi đă viết ít nhiều trong cuốn tiểu thuyết Ngôi trường tháng giêng (*), qua phương thức hư cấu (thay đổi về tên tuổi, nhân dạng, giọng nói và một vài chi tiết nhỏ khác), nhưng vẫn rất thật. Nhân vật Cao Hồng Thứ, đó là anh Hà Linh Chi, và ông Vơ Phả không là ai khác, mà chính là chú Hồ Phú Diên, một người vốn xem tất cả mọi nguồn mạch của chủ nghĩa yêu nước, cho dù qua thác, qua ghềnh, rồi cũng đều đổ về một sông, một hồ, một biển.

Trong tập Lời đá, nhà thơ Hà Linh Chi có bài thơ Một câu thơ nửa chừng (20), viết về một lần anh xuống Thuận Hải thăm chú Hồ Phú Diên, sau khi chú ấy chuyển công tác về tỉnh đó, với lời đề tặng “Nhớ anh H. P. D.”.

“… Cái giọng anh rè khàn / qua bao mùa mưa nắng / vẫn bồi hồi sâu lắng / vẫn tin yêu nồng nàn / trong gió lùa từng cơn…”.

Thế mà người trước, người sau, hai người kính mến ấy đă trở thành thiên cổ!

Kỉ niệm trong niềm tưởng tiếc, xin hăy cùng nén hương trầm toả ngát…

 

TP. HCM., khởi viết từ 06 giờ 59 phút, ngày 28. 10. HB4 (15. 09. G. thân HB4);

viết xong lúc 11 giờ 19 phút, ngày 29. 10. HB4 (16. 09. G. thân HB4).

TRẦN XUÂN AN

 

 

(1) Hà Linh Chi, Lời đá (LĐ.), tập thơ, Lời giới thiệu, Nxb. Văn Nghệ TP. HCM. & Hội Văn nghệ Lâm Đồng, 1995, tr. 4. 

(2) LĐ., sđd., tr. 34 – 35.

(**)  Những chữ đầu mỗi ḍng thơ viết hoa hay không, tôi giữ nguyên theo cách tŕnh bày của tác giả (hẳn Hội Văn nghệ Lâm Đồng & Nxb. Văn Nghệ TP. HCM. cũng giữ nguyên như thế).

(3) LĐ., sđd., Lời giới thiệu, tr. 3 & phần gấp b́a 1: Hà Linh Chi được sinh ra đời ngày 09. 10. 1940, mất ngày 21. 06. 1994.

(***) Đại để, ư nói: Nước Việt Nam chúng ta mang “di căn nhược tiểu, nô lệ”, quá lệ thuộc vào Nga Xô-viết [Cộng hoà Liên bang Xô-viết do Nga đứng đầu] (và Trung Cộng). Diễn đạt theo ngôn từ minh xác của sử học: Chính v́ sự lệ thuộc đó, nên một phân số không ít trong dân tộc Việt Nam ta không tham gia phong trào Xô-viết Nghệ – Tĩnh (1930 – 1931), cuộc kháng chiến chín năm chống Pháp (1945 – 1954) dưới sự lănh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Phân số nhân dân ấy, từ đó về sau (1954 – 1975), lại bị kẹt giữa hai gọng ḱm lịch sử “tả đạo” (Thiên Chúa giáo) và chủ nghĩa vô thần cộng sản, nên phải dựa vào một bên để lần lượt bẻ găy hai gọng ḱm đó, theo phương cách nhu thuật. Với tinh thần sử học xác thực và công bằng, tôi viết rơ ư tưởng này, ngơ hầu giảm bớt sự ngộ nhận về những người theo chủ nghĩa dân tộc Việt Nam thuần tuư, trước đây thường bị xếp chung nhất loạt là “ngụy”, và để góp phần tạo nên niềm cảm thông, hoà giải dân tộc. Chỉ có lực lượng Thiên Chúa giáo và những tên tay sai của thực dân, đế quốc mới đích thực là ngụy.

Những ḍng chú thích trên, tôi viết thật rơ như vậy, mục đích chính là để người đọc cảm thông được bối cảnh xă hội nước ta nói chung và riêng ở Lâm Đồng. Đó là một thời đoạn trong xă hội vẫn c̣n nhiều sự xung đột tư tưởng, chính kiến một cách ngấm ngầm hoặc khá lộ liễu, do đó không thể không tác động đến người làm thơ, viết văn, trong đó có nhà thơ Hà Linh Chi. Có thể diễn đạt t́nh h́nh xă hội – sáng tác bằng các thuật ngữ văn học: đó là bối cảnh xă hội với các xung đột mâu thuẫn của nó trong tương quan với tâm thế sáng tác văn chương của nhà thơ, nhà văn và mối quan hệ giữa họ với nhau…

Xin xem thêm: Trần Xuân An, Mùa hè bên sông, tiểu thuyết, bản đă sửa chữa, bổ sung lần thứ ba, in vi tính ngày 19. 12. 2003 (trọn vẹn gồm 745 trang [kể cả phần chú thích, phụ lục] và phần ngoài sách gồm 15 trang [một bài thơ viết về Quang Trung cùng các chú thích sử học], cỡ sách 13 cm x 19 cm).

(4) LĐ., sđd., bài Cây sô-la-num nở hoa, tr. 34 – 35.

(5) LĐ., sđd., bài Tôi bơi qua ḍng sông, tr. 14 – 15.

(6) LĐ., sđd., tr. 5 – 6.

(7) LĐ., sđd., tr. 7 – 9.

(8) LĐ., sđd., bài Sông suối miền Trung, tr. 14 – 15. Tôi dùng hai từ Miền Nam, Miền Bắc (đều viết hoa) để chỉ hai phần Đất nước, bị chia cắt ở sông Bến Hải (1954 – 1975). Từ “miền Trung” ở đây tương tự như Trung Kỳ (B́nh Thuận – Thanh Hoá).

(9) LĐ., sđd., tr. 22 – 24.

(10) LĐ., sđd., tr. 29 – 30.

(11) LĐ., sđd., tr. 44.

(12) LĐ., sđd., tr. 58 – 59.

(13) LĐ., sđd., tr. 76.

(14) LĐ., sđd., tr. 38 – 39.

(@) Pạp: bố (chú thích của Hà Linh Chi).

(15) LĐ., bài Đi chợ may xưa, sđd., tr. 67 – 68.

(16) LĐ., bài Điệu mái nh́ nghe hát ở thượng nguồn sông Đồng Nai, sđd., tr. 67 – 68.

(17) LĐ., sđd., tr. 88.

(****) Sự kiện Cởi trói do tổng bí thư Nguyễn Văn Linh khởi xướng, năm 1987.

(18)  LĐ., sđd., tr. 87.

(19) LĐ., sđd., tr. 91 – 92.

(*****) Xin xem bài Nỗi mong của người lượm củi của Hà Linh Chi, chú thích (17).

(20) LĐ., sđd., tr. 47 – 48.

 

 

Đă gửi:

 

Chị Kim Chi (vợ anh Hà Linh Chi, 30. 10. HB4)

(để được góp ư).  

 

E-mail: tranxuanan_vn@yahoo.com

Cập nhật 05/01/07                                                                    Trở về trang chủ

                                                                 

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7