author's

copyright

trần xuân an

ngẫu hứng đọc thơ

phê b́nh thơ

Nxb. Văn Nghệ TP.HCM., 2005

05/01/07

 

 

Bài 1

 

Bài 2

 

Bài 3

 

Bài 4

 

Bài 5

 

Bài 6

 

Bài 7

 

Bài 8

 

Bài 9

 

Phụ lục 1

 

Phụ lục 2

 

                          

        

   Bài 1

 

ĐỌC THƠ NGUYỄN CÔNG B̀NH 

 

1

Thơ đến với Nguyễn Công B́nh từ tuổi học tṛ trên mảnh đất làng quê chôn nhau cắt rốn, và thơ trong tiếng giảng bài sau luỹ tre xanh ấy, lại dẫn anh đến với lớp văn trường chuyên ở tỉnh lị Nghệ An. Lên đại học, Nguyễn Công B́nh cũng vẫn cùng thơ ca một nẻo ngữ văn. Đến lúc tốt nghiệp, ra trường, trừ đi khối lượng thời gian hành chính (không trực tiếp dạy văn), anh thực sự dấn ḿnh vào nghiệp văn chương: làm báo, biên tập ở một nhà xuất bản. Thơ đến với Nguyễn Công B́nh rất sớm, nhưng cuộc sống vốn có những ngă rẽ phân trí ḱ lạ, nên măi đến năm ba mươi tám tuổi, anh mới trang trọng tŕnh ra giữa đời tập thơ đầu tay: Người gánh bóng ḿnh (1)! Sau đó bốn năm, lần này lại in chung với một nhà thơ khác, có cái tên rất con gái – Vũ Xuân Hương – , để Nụ và quả đến với đời (trong đó, phần thơ riêng của anh là Lời quả (2)). Rồi cũng với một quăng thời gian ấp ủ và sáng tạo ngắn thua thế chút ít, tập thơ thứ ba của Nguyễn Công B́nh lại dày dặn hơn, cũng đă được cuộc đời chào đón với cái tên ngỡ rất bảng lảng, xa xăm: Một người phía chân trời (3).

Thơ thường được quan niệm mỗi bài là một chỉnh thể. Cho dù có nhà thơ đă cố ư chọn lựa để cho những bài nào đó phải đặt vào tập này chứ không phải tập kia, hoặc có người nuôi ư định sáng tác cả một tập thơ chứ không phải ngẫu hứng với từng bài riêng biệt, nhưng có lẽ phần lớn các nhà thơ, kể cả thi sĩ thiên tài, vốn xem mỗi tập thơ như tập hợp của một chặng đường thơ. Ở trường hợp thứ ba thường thấy ấy, những bài thơ kết thành từng tập, lại là kết quả của sự tương tác dọc một chuỗi tháng ngày giữa nhà thơ với cuộc đời, một cách hết sức tự nhiên nhi nhiên, hầu như không chủ định. Có điều, dẫu sao thơ vẫn là từng bài như riêng mỗi số phận.

Như vậy, phải thế này không, mỗi tập thơ của Nguyễn Công B́nh là một chặng đường thơ của anh?

Nh́n ở khía cạnh khác, có nhiều nhà thơ đặt tên cho tập thơ của ḿnh, có chữ với nghĩa hẳn hoi, nhưng thực ra vẫn với ư nghĩa “vô đề”. Và h́nh như các tên tập thơ của Nguyễn Công B́nh, anh đặt theo quan niệm riêng. Có lẽ, đó là trường hợp ở giữa “vô đề” và “hữu đề”, nhưng đều được anh tự đề tựa bằng thơ hay viết bạt bằng thơ để gửi đến người đọc.

 

2

Người gánh bóng ḿnh là tên khai sinh của tập thơ đầu tay và của bài thơ cuối trong tập. Bài thơ bạt ấy, vào năm 1993, Nguyễn Công B́nh viết ngay ở ḍng đầu:

Tôi gánh bóng ḿnh đi. Kĩu kịt. Kĩu kịt.

Đ̣n tre chín dạn hư vô. Bóng tôi khi tṛn vo, khi dài ngoằng ngoẵng.

Và cứ thế, “tôi gánh bóng ḿnh đi” là điệp cú cho anh mở rộng tứ thơ, về với hoài niệm tuổi nhỏ có tóc mẹ trắng bến sông, có trăng vàng như trái thị cao vời không hái nổi, với tuổi trẻ có ánh sao thương nhớ phía người con gái nào đă xa. Và “tôi gánh bóng ḿnh đi” c̣n mở rộng đến một bi kịch lịch sử ở nước Do Thái xa xưa đă được nâng lên thành tôn giáo. Điệp cú ấy mở rộng đến loại t́nh yêu “nào biết yêu ǵ? đành yêu hết thảy”! Rồi cứ thế, “tôi gánh bóng ḿnh đi”, “bóng không bao giờ có tuổi” và không biết về đâu, cũng “xin đừng hỏi, về đâu?”, để kết lại, cái tôi trữ t́nh trong thơ Nguyễn Công B́nh như thể là khất sĩ hành đạo, “kẻ hành khất giữa cḥng chành thiện – ác; kĩu kịt hành trang chiếc bóng ḿnh”.

Bóng không bao giờ có tuổi, Nguyễn Công B́nh đinh ninh tận đáy ḷng ḿnh như vậy. Từng có ẩn dụ, bóng là linh hồn Phao-xtơ (Faust), nhân vật khát vọng chân lí cơi đời của Gớt (Gœthe). Cũng từng có ẩn dụ, bóng là người chồng đi lính thú biền biệt của Nàng Trương, họ Vũ, mỗi đêm hiện về trên phên vách. Ở nghĩa này, bóng là bản thể của “tôi” và ở nghĩa kia, bóng cũng là khách thể của “tôi”…

Nhưng làm sao không ngừng lại để đọc thật kĩ như bị hút hồn vào một bài khác, loại tứ tuyệt mới, có cái tên Vô đề, ngay trong tập thơ đầu tay này:

Có một người gánh bóng ḿnh

Bóng đè gập nặng nề cất bước

Vực thẳm đầu, đại dương chân

Người gánh bóng nhoài lên phía trước.

1992

Bóng ở đây là tâm hồn và tài năng thi sĩ? Bóng là sứ mệnh, thiên chức nhà thơ do chính trái tim ḿnh giao phó? Và nghiệp dĩ là phải gánh, trĩu nặng, khá kềnh càng, chứ đâu phải nhẹ nhàng hoặc nhỏ nhắn để có thể xách, cầm, đội, cơng hay vác! Nhưng trong thực tế, làm ǵ có bóng vừa ở phía trước mặt, vừa ở phía sau lưng, trên hai quang thúng (hoặc quang thùng) để gánh. Phải chăng một đầu, phía trước mặt kia là hư vô, một đầu khác, phía sau lưng này mới là bóng thật?

Suốt tập thơ gồm hai mươi tám bài, Nguyễn Công B́nh đă cho cái tôi trữ t́nh trong thơ của anh bước đi từ một làng quê Hà Tĩnh, phía xứ bắc Trung bộ nghèo khó nhưng rất đỗi ân t́nh, với niềm đau bi kịch gia đ́nh chia ĺa giữa cha với mạ, để bước vào đời với thiên chức người gánh bóng ḿnh, mặc dù vẫn dạy văn và công tác, ở một tỉnh cực nam miền Trung. Thuận Hải, nơi có những tháp Chàm thâm nghiêm trên đồi và bao cô gái Chàm ở bến sông lấp lánh nụ cười. Thuận Hải, với riêng Nguyễn Công B́nh, là nơi có vài cuộc rượu với người bày quán sách ở đầu sân ga, nơi có một người bạn dạy học ở vùng Tánh Linh, vốn là tị địa của bao gia đ́nh nghĩa sĩ Nam Ḱ thời Pháp chiếm, nơi có người bạn khác sống thu ḿnh như cây tùng trong chậu kiểng… B́nh Thuận, nơi Nguyễn Công B́nh đă có mười lăm năm sống, cộng với hai mươi mốt năm trước đó ở nguyên quán Nghệ – Tĩnh, tuy vậy, thật sự anh chỉ chọn lại cho ḿnh những bài thơ anh viết sau khi vào hẳn ở thành phố Hồ Chí Minh. Theo cách nói của anh, đó là “những câu thơ muộn mằn…”. Thơ Nguyễn Công B́nh muộn mằn nhưng đậm đà như thơ và truyện ngắn Vơ Nguyên, Đinh Đ́nh Chiến, những người cũng gánh bóng ḿnh ở B́nh Thuận.

Mười lăm năm ngụp lặn công danh

Ḿnh tự vả vào mồm chảy máu

Uốn éo dài lưng tập tành áo măo

Hồn lang thang t́m sóng Mịch La.

Mịch La, một ḍng sông Trung Hoa, chốn trầm ḿnh của Khuất Nguyên, nơi Nguyễn Du của Hà Tĩnh quê anh, trong một lần đi sứ, đă đau xót cám cảnh về bao con thuồng luồng nhai thịt người ngọt xớt, kể cả xương thịt của tác giả Ly Tao.

Đó là lời tự phê, phản tỉnh thành khẩn, quyết liệt của một bản lĩnh mạnh mẽ. Đó là cảm xúc cực độ, lúc cái tôi trữ t́nh trong thơ anh, cái bóng của chính anh, không phải méo mó như ở “Nhà cười” (tên bài thơ đầu ở tập đầu tay), mà đang nghiêm trang, thống thiết tự quyết định ngă rẽ cho đời ḿnh. Tâm trạng ấy có nguyên nhân trong công việc hành chính. Phút giây ấy xảy ra khi một nguyên cớ ập tới: Nguyễn Công B́nh đọc được ḍng tin về người bạn khác nữa, đă rời nhiệm sở để ra Hà Nội học trường viết văn Nguyễn Du:

Mười lăm năm ḍng tin gặp bạn

Bỗng dưng đêm sởn da gà

Văn chương nghiệp chướng nhập qua đời ḿnh.

Nguyễn Công B́nh tự đốn ngộ, với loé sáng xuất thần giúp anh tỉnh táo, thấu suốt, và tự chấp nhận gánh vác thiên chức làm một nhà thơ của cuộc đời. Sau mười lăm năm phải làm hành chính sự vụ, loại h́nh công tác mà theo tạng chất thi sĩ, anh cho là “uốn éo dài lưng tập tành áo măo”, Nguyễn Công B́nh đă thật sự t́m thấy bản chất đích thực của anh, vốn h́nh thành từ ḷng mẹ, từ tuổi học tṛ trường làng cho đến khi anh rời khoa ngữ văn dưới mái trường đại học? Hay anh viết thay một ai đó? Nhưng dẫu viết về ai cũng thể hiện cái tâm của chính nhà thơ Nguyễn Công B́nh.

Nhưng, để hết ḿnh cho thơ, từ đó, Nguyễn Công B́nh vào thành phố Hồ Chí Minh làm báo.

 

3

Phần thơ Lời quả của anh trong tập tứ tuyệt in chung với Vũ Xuân Hương này, lại hầu như rất ít chất đời, chất thông tấn. Có lẽ một phần bởi thể thơ bốn câu phải hàm súc, nhưng đúng hơn, anh ngập vào chất đời, chất thông tấn đến nỗi muốn thoát ra khỏi chúng bằng thơ, để phiêu cảm mênh mang hơn, trầm tư sâu xa hơn, và do đó, chừng như lại xa cách thế thái nhân t́nh với bao nỗi niềm hiện thực. Đôi khi, thơ anh ngă tựa vào chất Thiền tông, “phùng Phật sát Phật”, để “kiến tánh thành Phật”, tự khai sáng nẻo đường “xông trời thẳm”, với nội lực toả ra từ “một tiếng kêu dài khiến lạnh cả bầu trời” trong thơ Lư – Trần. Phật (Budha) với anh, đúng như kinh điển Thiền tông, là người giác ngộ bản chất cuộc đời.

Khác với thơ Vũ Xuân Hương, tứ tuyệt phá cách, thoát sự g̣ bó của khuôn âm thước chữ nghiêm ngặt, tứ tuyệt của Nguyễn Công B́nh thiên về niêm luật với nét đẹp cổ điển, kể cả tứ tuyệt ngũ ngôn, tam ngôn và tứ tuyệt lục bát, tuy câu chữ, h́nh ảnh bay bướm, gần gũi với đời thực hiện tại.

Không thể điểm hết tất cả những bài thuộc phần thơ Nguyễn Công B́nh trong tập, nên Quả trở thành một nét nhấn đối với người cầm trên tay tập thơ này. Quả không phải tiêu biểu nhất cho kĩ xảo niêm luật của Nguyễn Công B́nh, nhất là cho tài thơ tứ tuyệt của anh về cấu tứ, dùng từ, và sáng tạo h́nh ảnh ẩn dụ, hoán dụ…

Về quả làm sao ngược lại hoa?

Thời gian ủ chín tháng năm xa

Đắng chát ngọt dần cho kẻ hái

Chắt hạt thành cây ai nhớ ra?

Nhưng cho dù Quả cố t́nh thoát niêm một cách tài tử (vốn phải là “ngọt dần đắng chát cho người hái”), Quả vẫn chứa đựng một ư tưởng đă thành niềm thơ trăn trở trong anh.

Ư tưởng ấy không phải là một phát hiện, một khám phá mới, bởi có ǵ gần với loài người hơn là hoa trái, nhất là trái ngọt mỗi mùa hạ và mọi người đều có thể thường dùng hằng ngày; đồng thời cũng không xa lạ ǵ ư thức gieo hạt thành cây, để cây ra hoa và lại cho trái. Nó gợi đến ṇi giống truyền đời, thế hệ này nối tiếp thế hệ kia. Ở cấp độ khái quát siêu h́nh, từ cổ đại, người ta đă nói đến luân hồi với chủng tử, công quả, nghiệp quả, quả báo, đặc biệt là hai chữ nhân quả. Nhân quả (nguyên nhân – kết quả) là cả một phạm trù triết học. Nhưng câu thứ nhất của bài thơ vẫn cứ là một niềm tiếc nuối vô vọng đến xót xa, c̣n câu khép lại bài tứ tuyệt vẫn là một lời tự vấn và nhắc nhở ai đó quanh ḿnh một cách thành khẩn. Tuy vậy, có lẽ đúng hơn, ấy chỉ là Lời [của] quả, thiết tha và dịu ngọt, bởi như mọi nhà thơ khác, Nguyễn Công B́nh nào dám lên mặt dạy dỗ ai. Ngay đại từ ai trong tiếng Việt cũng đă quá tế nhị rồi.

Lời quả có đến ba mươi bài, và không chỉ duy nhất một nỗi niềm như thế. Lời quả tất nhiên phong phú hơn nhiều.

Lời quả gói hờ một chuỗi thời gian trên đường thơ anh.

Nguyễn Công B́nh lại trở thành biên tập viên cho Chi nhánh Nhà Xuất bản Thanh Niên, và vẫn hoài vọng Một người phía chân trời.

 

4

Với tập thơ thứ ba này, Một người phía chân trời, nhan đề và tranh b́a, rơ ràng đă làm tỏ ư cho nhau (nếu không có sự bất đắc dĩ nào). Tranh vẽ bóng trắng một người nữ trẻ tuổi, mặc áo dài, thả tóc dài bay trong gió, nh́n về phía mặt trời lặn.

Bóng dáng ấy in lên nền trời cuồn cuộn đầy những mây trắng.

Hơn thế nữa, Nguyễn Công B́nh c̣n viết thủ bút bốn câu thơ ngay phía dưới tranh b́a bốn (tranh b́a một cũng là tranh b́a bốn, tuy kích cỡ không bằng nhau):

Phía hư ảo ráng mây chiều rực cháy

Lấp loá bạc vàng hay lả tả tàn tro?

Bạc vàng hay tàn tro? Để cảm thông niềm thơ, cần phải đọc những bài thơ trong tập, nhất là bài gần như khúc ca chủ đạo của tác giả: “Không đề phía chân trời”.

Thế là lại một lần nữa, Nguyễn Công B́nh vừa “vô đề”, vừa “hữu đề” như ở tập đầu tay, nhưng theo một cách khác!

“Không đề phía chân trời” là một bài thơ văn xuôi. Trong đó, anh viết: “Phía chân trời một người đi trong ḷng giấu sóng đại dương”. Hoá ra, nh́n về phía chân trời trong tứ thơ của ḿnh, trước tiên, Nguyễn Công B́nh thấy “chiều ngơ quê mềm chảy tóc em hương”. Nh́n tiếp phía chân trời, bỗng thấy trái đất chỉ là quả bóng đá, kiếp người chỉ là ánh sao băng trong chớp mắt, và lại băn khoăn về mọi “ganh đua, lường gạt, bạo tàn”! Phía chân trời c̣n là màn h́nh vô tuyến, trên đó hiện lên một “châu Phi đói khát”, “sa mạc trắng băng tang thắt ngang trái đất; trên những nấm mồ cát nhoá vụn bánh ḿ nhân ái vật vờ bay”. Phía chân trời, đô-la-bom giết người và đô-la-thuốc cứu người chênh lệch nhau triệu lần, nhân quyền sơn phết cho cái ác, “tiếng thét đau thương va tiếng cốc ăn mừng”. Phía chân trời, ở nơi đâu đó, “máu nhân dân ngập trận cờ lừa”, “chim di trú trời xa c̣n nhớ cội t́m về”. Và cuối cùng với dấu chấm lửng, “thiện và ác vẫn song hành giữa yêu và ghét; trái đất vẫn trần xoay trong tro bụi ngọc ngà; vô định quá…”, phía chân trời trong thơ anh!

Phía chân trời trong thơ dữ dội hơn trong bức tranh b́a nhiều lắm. Và biết đâu, ngầm chứa sự dữ dội như trong truyện ngắn An-đec-xen (Andersen), cái bóng y hệt người hầu da đen châu Phi nô lệ, một hôm nào lật ngược thế cờ lịch sử – thân phận trên thế giới: người da đen làm chủ, cái bóng da trắng phải vật vờ theo sau gót như một gă bồi hạ đẳng. Có điều, không phải là phép hoán đổi vị trí, quyền lợi hưởng thụ tầm thường, nhỏ nhen, mà phải bằng cách mạng, nhân nghĩa và b́nh đẳng.

Nguyễn Công B́nh ở chặng thứ ba đường thơ của anh, anh vẫn tiếp tục gánh bóng ḿnh, có điều bây giờ gần như tất cả đă bị hư vô hoá, bởi hệ giá trị đă bị đánh tráo (thật – giả; xấu – tốt đều đồng nhất). Anh “Tự bạch”:

Cḥng chành trĩu gánh hư vô

Dở khôn – dở dại; bên khô – bên lầy

[…]

Mặc hoàng hôn, kệ b́nh minh

Ngày nương bóng phố, đêm vin bóng ḿnh

Cái bóng của Phao-xtơ, của Nàng Trương, – hiểu như biểu tượng, làø tâm hồn, là hi vọng của anh –, cái bóng ấy chỉ trở về được (chỉ t́m lại được), khi anh c̣n lại là chính ḿnh trong đêm với ngọn đèn khuya khoắt. Có điều, năm nào anh c̣n ngă bóng cho người vợ hiền râm mát, nay anh phải nương vào “bóng phố” để tồn tại bơ thờ, lơ đăng, “ấm ớ”, “vu vơ”…

Mặc dù Một người phía chân trời là tập thơ nghiêng về đời sống phố phường với những cảm xúc hiện tại, nhưng hoài niệm ngọt ngào, ám ảnh thảng thốt vẫn thi thoảng hiện về, dậy lên. Hơn cả thảng thốt, đây là ám ảnh về một sự thật khủng khiếp, khủng khiếp v́ oan khốc của những đồng chí kháng chiến trung kiên, khủng khiếp v́ sự tha hoá của cô bé gái tuổi trăng rằm do khái niệm “giai cấp”, “nguồn gốc xuất thân” bị đóng khuôn một cách “siêu h́nh”, thiếu biện chứng, phi hiện thực:

Đường đi tới nửa chừng cơn xoáy lốc

Liềm, búa, trống, chiêng… lửa bốc rừng người

Cô đội tuổi rằm chanh chua giọng thét

Máu đồng chí trung kiên phun dấu hỏi lên trời

Ngàn tiếng rủa, một cơi ḷng tan nát

Mẹ quỳ khóc bóng cha thất thểu tù đày…

Ờ chuyện cũ vết thương giờ kín rịn

Gội lỗi lầm, lịch sử thắm ngời son

Chuyện người vô vi, chuyện ḿnh thiền định

Cha bạt núi, dựng nhà, cắn trắt, nuôi con…

Thời tuổi nhỏ của Nguyễn Công B́nh và của người vợ đồng hương có một ám ảnh về nỗi đau thương, oan khuất. Theo lời anh kể, cho dù đă thuộc về quá khứ xa xăm, nhưng h́nh ảnh cô trưởng đội đấu tố “chanh chua giọng thét”, người cha vợ Phan Trường Lưu phải chịu tù đày, đồng chí kháng chiến của ông bị xử bắn bởi thành phần xuất thân, trong thời ḱ cải cách ruộng đất, vẫn đôi khi lại trở về trong trí nhớ anh, nhưng đă được phủ lên một màu sắc “vô vi”, “thiền định”, và hơn thế nữa, “gội lỗi lầm, lịch sử thắm ngời son”. Có lẽ một chút diễn giải như thế là quá thừa, nhưng thật ra rất cần thiết trong cảm thụ. H́nh như người đọc không thể lướt qua, bởi suốt cả tập thơ, duy nỗi ám ảnh thảng thốt ấy đă đậm lên chất bi kịch xă hội, ở bài thơ đó – “Có một chữ nhân” – , trong khi ở các bài thơ khác, những cảm xúc khác, dung lượng phản ánh khác, chỉ đằm sâu hoặc nhẹ nhàng, thoang thoảng.

So với tập đầu tay, hai tập sau nhiều chất thị thành hơn. Tâm hồn Nguyễn Công B́nh đă thay đổi khá rơ nét, và có thể nói, ngay cả hoài niệm quê nhà, nơi thường trú cũ, ngỡ không bao giờ thay đổi trong kí ức, cũng hiện về trong anh với màu sắc, ánh sáng khác. Chẳng hạn, mười lăm năm Phan Thiết – B́nh Thuận lại về một lần nữa trong thơ anh:

Níu giùm chớp bạc thời gian

Mười lăm năm ấy gian nan phận người

Tha hương chao chác nỗi đời

Vịn thơ mà bước chơi vơi tháng ngày

Nợ ḷng Phan Thiết thơ vay

Gỡ ra lại thắt, đau hoài trăm năm!

Đặc biệt, ở tập thứ ba, từ câu chữ cho đến cảm xúc của nàng thơ trong thơ Nguyễn Công B́nh đă ngày càng bay bướm, phóng túng, ảo thuật hơn (làm xiếc ngôn từ nhiều hơn), nhưng vẫn tạo cho người đọc cảm giác tiêng tiếc thế nào đó, như thể Nguyễn Bính năm nào đă viết về một cô gái nông thôn hồn hậu, chân thành, một hôm ra phố về, chợt nhận thấy: “hương đồng cỏ nội bay đi ít nhiều”! Biết làm thế nào được, một khi làng mạc, nông thôn bây giờ cũng đang thành thị hoá.

Vẫn hi vọng ở tập thơ tiếp, nàng thơ (một h́nh ảnh ước lệ!) của Nguyễn Công B́nh lại nền nă một vẻ đẹp thị thành.

Nguyễn Công B́nh vẫn tự nhận ḿnh là một người đa mang, đa t́nh. Anh yêu thương và căm giận, âu lo và bức xúc, luyến tiếc và bực bội trước bao loài cỏ cây hoa lá, nhiều dạng người, lắm cảnh huống. Anh không phải là một nhà thơ chuyên nhất về một đối tượng thẩm mĩ. Rất khó để g̣ khuôn thơ anh vào một vài đề tài với tần số cảm xúc nhất định. Rơ ràng, mỗi tập thơ của Nguyễn Công B́nh chỉ là một chặng đường thơ của anh.

Tất nhiên, dẫu thế, vẫn có thể nhận ra những nét chủ đạo trong thơ Nguyễn Công B́nh. Tuy nhiên, phải đợi đến lúc nào rơ nét hơn.

 

5

Cuối bài viết, tôi muốn ghi lại một chút cảm xúc có thể gọi là kỉ niệm thơ ca với một bài thơ như một chỉnh thể riêng biệt trong thơ anh.

Cuộc sống vẫn luôn có những t́nh cờ đáng nhớ, nhất là với bao người làm thơ luôn luôn chắt chiu hoài niệm. Một trong những t́nh cờ ấy của tôi, là gặp lại Nguyễn Công B́nh sau lần gặp đầu tiên, cách đây hai mươi sáu năm (nếu không kể giữa chuỗi thời gian đằng đẵng đó, có một lần thoáng vội). Thuở ấy, 1977, chúng tôi c̣n là sinh viên năm thứ tư đại học sư phạm, anh học ở Vinh, tôi học ở Huế. Hai khối lớp kết nghĩa của hai trường kết nghĩa càng thắm thiết, khi lớp chúng tôi có một chuyến ra Vinh tham quan. Bấy giờ, lớp ngữ văn của tôi đă có hai cô sinh viên ở Vinh chuyển trường vào Huế học. Hơn hai mươi sáu năm sau, lúc này, khi đọc thơ anh, quả thật, tôi ngạc nhiên, cứ ngỡ đoá hoa hồng màu xanh mảnh mai, bé nhỏ, gầy guộc thuở bấy giờ là người yêu của Nguyễn Công B́nh! Có phải vậy không? Sao măi đến bây giờ anh c̣n bâng khuâng hỏi đoá bích hường ấy, như một chàng trai trong ca dao?

Bậu c̣n nhớ Huế chiều mô

Ta đi t́m bậu tím bờ sông Hương?

T́nh chi hương ngát ngày thường

Trắng trong bậu hái bông Hường, tặng ai... 

Riêng về thơ, thoáng “hương đồng cỏ nội” ấy thật đáng yêu biết bao.

Có điều, tôi và mọi người ít nhiều quen biết anh, đến lúc này vẫn hiểu chắc chắn đoá hường xanh và B́nh chỉ là bạn thân, trong veo t́nh nghĩa. Nhưng tại sao đọc bài thơ kia, không một ai không ngộ nhận, cứ ngỡ là họ đă yêu nhau, nhưng rồi phải chia tay, và đă chia tay bao nhiêu năm vẫn quan tâm đến đời nhau một cách rất chân t́nh, trong sáng. Nhưng cũng như nhà thơ Nguyễn Công B́nh, tôi cũng tự hỏi, phải chăng đoá bích hường và chàng trai trong ca dao kia, đă được thi ca nâng lên đến mức trở thành h́nh tượng nghệ thuật, để không c̣n là đoá hường, là B́nh trong đời thực? Phải chăng đây là trường hợp nhà thơ bị chính thơ ca hớp hồn, lôi kéo, dẫn dụ một cách vô thức? Tôi muốn tập Kiều để minh oan hộ Nguyễn Công B́nh và đoá hường xanh:

“Thơ đưa lối, nhạc dẫn đường

Lại t́m những nẻo bất thường, đôi khi”.

Đây chỉ là trường hợp “đôi khi”, vô thức ngoại t́nh trong thơ và chỉ trong thơ, mà ngay cả tác giả cũng không ngờ!

Có điều, tôi vẫn muốn vừa tinh nghịch, vừa lăng mạn cảm nhận theo hướng ngộ nhận kia: B́nh đă hoá thân thành chàng trai trong ca dao, c̣n cô bạn (nay là tiến sĩ) đă hoá thân thành đoá hồng xanh, và quả thật, giữa họ đă từng có một t́nh yêu thiết tha, trinh bạch. Lúc này, biết rằng họ không c̣n trẻ nữa, tôi lại h́nh dung: Chàng trai trong ca dao và đoá hường xanh ấy hẳn mong sao độ chênh, quăng cách giữa nỗi niềm thơ ca (chút ngoại t́nh “hồn bướm mơ tiên”) với đời thực b́nh thường (phải giữ đúng t́nh bạn đơn thuần), măi là niềm khắc khoải khôn nguôi, thôi thúc phải vươn lên măi, giữ măi sự đúng mức, cho dù phải qua thác, qua ghềnh, để hướng tới chân trời hừng đông, trong thơ và trong đời.

Tuy nhiên, tôi vẫn biết, đó chưa phải là niềm khắc khoải cao quư hơn, tuy vẫn khôn nguôi, vẫn vốn dĩ và phổ quát, khi sống trong độ chênh, quăng cách giữa lí tưởng thơ cao quư với đời thực b́nh thường, thậm chí tầm thường. Niềm khắc khoải chân chính ấy bảo chúng ta luôn biết tự vấn, và bảo người gánh bóng ḿnh hết vượt lên đỉnh dốc này lại phải nỗ lực tiếp tục vượt lên đỉnh núi khác, trên hành tŕnh sống và hành tŕnh thơ.

 

Tp. HCM., 22 – 23 & 27.08.2003

(25 – 26 & 30.07. Quư mùi HB.3)

TRẦN XUÂN AN

 

(1) Người gánh bóng ḿnh, Nxb. Văn hoá – Thông tin, 1994.

(2) Nụ và quả (in chung), Nxb. Thanh Niên, 1998.

(3) Một người phía chân trời, Nxb. Thanh Niên, 2001.

 

 

Đă gửi:

 

1.Nguyễn Công B́nh (ngay sau khi viết xong, 2003)

2. Vơ Văn Luyến (12. 9. 2004)

3. Inrasara (12. 9. 2004)

 

 

 

E-mail: tranxuanan_vn@yahoo.com

Cập nhật 05/01/07                                                                    Trở về trang chủ

                                                                 

______________________________________________________________________________________________________________

 

 

http://tranxuanan.writer.googlepages.com/home

 

hidden hit counter

 

Google page creator /  host

 

GOOGLE BLOGGER, DOTSTER, MSN. & YAHOO ...  /  HOST, SEARCH & CACHE  


 

    lên đầu trang (top page)   

 01-5 HB7 (2007) = 15-3 Đinh hợi HB7